Giriş
Mardin (Kürtçe: Mêrdîn), Güneydoğu Türkiye’de, Mezopotamya ovasının üzerindeki dik yamaca doğru basamaklar hâlinde inen bal rengi taş evlerden oluşan eski şehriyle ünlü, tarihî bir şehirdir. Mardin ilinin merkezi olarak, Kürt bölgesinin etnik ve dinî açıdan en karma şehirlerinden biridir; Kürtlerin, Arapların ve Süryani Hristiyanların yüzyıllardır yan yana yaşadığı bir yer.
Bu, Büyük Kürdistan hakkındaki coğrafya dizimizin en yeni yazısıdır; Kürt yurdunun yerlerini, nerede olduklarını, kimlerin yaşadığını ve neden önemli olduklarını tanıtır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Mardin
Kürtçe Adı: Mêrdîn
Bölge: Bakur (Kuzey Kürdistan / Güneydoğu Türkiye)
İl: Mardin ili, Türkiye (il merkezi)
Nüfus: Geniş şehir alanında yaklaşık 130.000; Mardin ilinde yaklaşık 870.000
Halk: Karma — Kürtler (çoğunluk), Araplar ve Süryani Hristiyanlar; daha küçük topluluklar da bulunur
Konum: Suriye sınırına yakın, Kuzey Mezopotamya ovasına bakan dik bir tepede
Ünlü Özellikleri: Artuklu eski şehri, taş mimarisi ve çok inançlı mirası
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Konum ve Coğrafya
Mardin, Güneydoğu Türkiye’de, Güneydoğu Toros Dağları’nın eteklerinin Kuzey Mezopotamya’nın geniş ovalarıyla buluştuğu yerde bulunur. Eski şehir, tepesinde kale bulunan bir tepenin yamacına kurulmuştur; güneye, ovadan kısa mesafedeki Suriye sınırına bakar. İli, yaklaşık 8.800 kilometrekareyi kapsar ve Nusaybin, Midyat, Kızıltepe gibi tanınmış kasabaları içerir; bunlardan sonuncusu aslında ilin en büyük şehridir. Mardin çevresindeki topraklar verimli tarım alanıdır; büyük bölümü bugün Türkiye’nin büyük Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında sulanmaktadır.
Halk ve Nüfus
Mardin, Kürt bölgesinin en çeşitli şehirlerinden biridir. İl genelinde Kürtler çoğunluğu oluşturur; ardından büyük bir Arap nüfus ve tarihî bir Süryani Hristiyan topluluğu (Aramiler/Asuriler) gelir; daha az sayıda Ermeni, Çeçen ve Türk de bulunur. Bir Yahudi topluluğu, yirminci yüzyılda göç etmeden önce burada yaşamıştır. Şehrin kendi birleşik ilçelerinde nüfusu yaklaşık 130.000 iken daha geniş ilin nüfusu yaklaşık 870.000’dir. Halkların ve inançların bu karışımı — Müslüman ve Hristiyan, Kürtçe, Arapça ve Süryanice konuşan — Mardin’in kimliğinin ve birlikte yaşam şehri olarak itibarının merkezindedir.
Tarih
Mardin, tepedeki konumunun binlerce yıldır bir kale ve ticaret merkezi yaptığı, Romalılar, Bizanslılar, Araplar ve Selçuklular dâhil pek çok imparatorluğun elinden geçmiş antik bir şehirdir. En çok, Orta Çağ’da şehri yönetip kendine özgü mimarisinin büyük bölümünü kazandırmış Türk kökenli Müslüman bir soy olan Artuklu hanedanıyla ilişkilendirilir; modern şehrin merkez ilçesi hâlâ Artuklu adını taşır. Anadolu, Suriye ve Irak arasındaki güzergâhta Kürt, Arap ve Süryani dünyalarının buluşma noktası olarak Mardin, modern çağdan çok önce kozmopolit bir kasabaya dönüştü.
Eski Şehir
Mardin, her şeyden önce eski şehriyle ünlüdür: Yamaca teraslar hâlinde tırmanan oyma kireçtaşı evler, camiler, kiliseler ve medreselerin yoğun örgüsü; öyle ki bir evin çatısı çoğu zaman üsttekinin terasıdır. Bal rengi taş, basamaklı sokaklar ağı, Ulu Cami ve eski dinî okullar gibi önemli yapılar, eski şehri büyük bir miras alanı ve Türkiye’nin önde gelen turizm merkezlerinden biri yapmıştır. Yakınında, yüzyıllar boyunca Arami Hristiyan yaşamının merkezi olan ünlü Süryani manastırı Deyrulzafaran bulunur.
Günümüzde Mardin
Bugün Mardin, kendi ilinin merkezi ve Güneydoğu Türkiye’de gelişen bir turizm, ticaret ve kültür merkezidir. Kültürlerin karışımı ve korunmuş eski şehri, ülke içinden ve yurt dışından ziyaretçiler çeker; sıklıkla bölgenin çok etnikli mirasının simgesi olarak sunulur. Kürt çoğunluklu güneydoğunun geri kalanı gibi, Türk devleti ile Kürt hareketleri arasındaki daha geniş çatışmayla şekillenmiştir; dil, kimlik ve yerel siyaset meseleleri günlük yaşamın parçası olmaya devam eder. Yine de Mardin, Kürt topraklarının en güzel ve en kendine özgü şehirlerinden biri olarak varlığını sürdürür.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Antik Çağ — Birbirini izleyen imparatorluklar (Roma, Bizans ve diğerleri) altında müstahkem bir tepe şehri.
Orta Çağ — Mardin, Artuklu hanedanının merkezi olarak gelişir.
Osmanlı dönemi — Şehir, Kürt, Arap ve Süryani Hristiyanların bir arada yaşadığı bir ticaret merkezidir.
20. yüzyıl — Mardin, Türkiye Cumhuriyeti’nde bir il merkezi olur.
2022 — Mardin ilinde yaklaşık 870.000 nüfus kaydedilir.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Mardin’in çeşitliliği, hem gururu hem gerilim kaynağıdır. Müslümanlarla Hristiyanlar ve Kürtlerle Araplar ve Aramiler arasında birlikte yaşam modeli olarak kutlanır; ancak bölgenin tarihi büyük acılar da içerir. En acı biçimde, I. Dünya Savaşı sırasında Ermeniler ve Süryani Hristiyanların katliamları ve sürülmeleri, Hristiyan varlığını kalıcı olarak azalttı. Günümüzde Mardin, Kürt dil hakları, yerel yönetim ve devlet ile Kürt grupları arasındaki uzun çatışma üzerindeki ihtilafların hassas kaldığı, Türkiye’nin Kürt çoğunluklu güneydoğusunda bulunur. Şehrin öyküsündeki Kürt, Arap, Süryani veya Türk katmanlarını ne kadar öne çıkarmak gerektiği başlı başına bir tartışma konusudur ve farklı topluluklar Mardin’i farklı biçimlerde hatırlar.
Mirası ve Önemi
Mardin, Kürt bölgesinin ve Yukarı Mezopotamya’nın büyük tarihî şehirlerinden biri olarak durur; birçok halkın ve inancın taşta iz bıraktığı bir yer. Kürtler için Bakur’un önemli bir şehri; Süryani Hristiyanlar için antik kiliselerin ve manastırların merkez yurdu; ziyaretçiler için Türkiye’nin en çarpıcı miras kasabalarından biridir. Mezopotamya ovasının üzerinde altın renkli taşla yükselen katmanlı kimliği, onu Kürtlerin yurt dediği toprakların çeşitliliğinin güçlü simgesi yapar.
İlgili Yerler ve Konular
Diyarbakır ve Bitlis gibi diğer Bakur (Kuzey Kürdistan) şehirleri. Aynı ildeki yakın Nusaybin ve Midyat kasabaları. Yukarı Mezopotamya’nın Kürtleri, Arapları ve Süryani Hristiyanlarının, bölgenin Orta Çağ Kürt ve Türk kökenli hanedanlarının daha geniş öyküsü.
Sık Sorulan Sorular
Mardin nerede?
Mardin, Güneydoğu Türkiye’de, Suriye sınırına yakın Kuzey Mezopotamya ovasına bakan bir yamaca kurulmuş, Mardin ilinin merkezi olan şehirdir.
Mardin’de kimler yaşıyor?
Mardin, etnik ve dinî açıdan karmadır. İl genelinde büyük bir Arap nüfusun, tarihî bir Süryani Hristiyan topluluğunun ve daha küçük grupların yanında Kürtler çoğunluğu oluşturur.
Mardin neyle ünlüdür?
Eski şehriyle — yamaca tırmanan teraslı bal rengi taş evler, camiler, kiliseler ve medreseler — ayrıca Artuklu dönemi mimarisi ve çok inançlı mirasıyla ünlüdür.
Mardin ne kadar büyük?
Şehrin ilçeleri genelinde nüfusu yaklaşık 130.000 iken Mardin ilinin bütününün nüfusu yaklaşık 870.000’dir (2022).