پێشەکی
ماردین (بە کوردی: مێردین) شارێکی مێژوویی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە، بە شاری کۆنەکەی بەناوبانگە کە خانووە بەردینە هەنگوینڕەنگەکانی بە شێوەی پلەپلە لەسەر لێژایی توندی گردێک، بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا بڵاو بوونەتەوە. پایتەختی پارێزگای ماردینە و یەکێکە لە فرەچەشنترین شارەکانی ناوچەی کوردستان لە ڕووی نەتەوە و ئایینەوە؛ شوێنێک کە کورد و عەرەب و مەسیحییە سریانییەکان بۆ چەندین سەدە شان بە شانی یەکتر تێیدا ژیاون.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە سەبارەت بە کوردستانی گەورە، کە شوێنە پێکهێنەرەکانی نیشتمانی کورد دەناسێنێت؛ لە کوێن، کێ تێیاندا دەژی و بۆچی گرنگن.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: ماردین
ناوی کوردی: مێردین
ناوچە: باکوور (باکووری کوردستان / باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا)
پارێزگا: پارێزگای ماردین، تورکیا (پایتەختی پارێزگاکە)
دانیشتووان: نزیکەی ١٣٠,٠٠٠ لە ناوچەی بەرفراوانتری شارەکە؛ نزیکەی ٨٧٠,٠٠٠ لە پارێزگای ماردین
خەڵک: پێکهاتەیەکی تێکەڵ؛ کورد (زۆربە)، عەرەب و مەسیحیی سریانی، لەگەڵ کۆمەڵگە بچووکترەکان
شوێن: لەسەر گردێکی بە لێژایی توند، بەسەر بەشی باکووری دەشتی میزۆپۆتامیادا، نزیک سنووری سووریا
بەناوبانگە بە: شاری کۆنی سەردەمی ئەرتوقییەکان، تەلارسازیی بەردین و میراتی فرەئایینی
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
شوێن و جوگرافیا
ماردین لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا دەکەوێت، لەو شوێنەی بناری چیاکانی تاوروسی باشووری ڕۆژهەڵات دەگاتە دەشتە فراوانەکانی باکووری میزۆپۆتامیا. شاری کۆن لەسەر لێژایی گردێک دروست کراوە کە قەڵایەک لە لووتکەیدا هەیە؛ ڕووی لە باشوورە، بەسەر دەشتەکەدا بەرەو سنووری سووریا کە تەنها کەمێک دوورە. ڕووبەری پارێزگاکە نزیکەی ٨,٨٠٠ کیلۆمەتر دووجایە و شارە ناسراوەکانی وەک نسێبین و میدیات و قزڵتەپی تێدایە، کە ئەم دواوەیان لە ڕاستیدا گەورەترین شاری پارێزگاکەیە. دەوروبەری ماردین خاکێکی بەپیتە بۆ کشتوکاڵ؛ ئێستا بەشێکی زۆری لە چوارچێوەی پڕۆژە گەورەکەی گەشەپێدانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی تورکیا (گاپ)دا ئاودێری دەکرێت.
خەڵک و دانیشتووان
ماردین یەکێکە لە فرەچەشنترین شارەکانی ناوچەی کوردستان. لە سەرانسەری پارێزگاکەدا کورد زۆربە پێک دەهێنن، پاشان ژمارەیەکی زۆری عەرەب و کۆمەڵگەیەکی مێژوویی مەسیحیی سریانی (ئارامی/ئاشووری) هەن، لەگەڵ ژمارەیەکی کەمتر لە ئەرمەن و چیچان و تورک؛ کۆمەڵگەیەکی جولەکەش پێش کۆچکردنیان لە سەدەی بیستەمدا لێرە ژیاون. خودی شارەکە، بە کۆی ناوچەکانی، نزیکەی ١٣٠,٠٠٠ دانیشتووی هەیە، بەڵام ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە بە گشتی نزیکەی ٨٧٠,٠٠٠ە. ئەم تێکەڵەی گەل و ئایینەکان، لە موسوڵمان و مەسیحی و کوردیزمان و عەرەبیزمان و سریانیزمان، لە ناوەندی ناسنامەی ماردین و ناوبانگی وەک شاری پێکەوەژیاندا جێی هەیە.
مێژوو
ماردین شارێکی دێرینە؛ شوێنەکەی لەسەر لووتکەی گردێک وای کردووە بۆ هەزاران ساڵ ببێتە قەڵا و ناوەندی بازرگانی. دەسەڵاتی زۆر ئیمپراتۆری بەسەریدا هاتووە، لەوانە ڕۆمانی و بیزەنتی و عەرەب و سەلجوقی. زیاتر لە هەموو لەگەڵ بنەماڵەی ئەرتوقی دەبەسترێتەوە؛ بنەماڵەیەکی موسوڵمانی تورکیڕەگەز کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا فەرمانڕەوایی شارەکەی کرد و بەشێکی زۆری تەلارسازیی تایبەتی شارەکە لەو سەردەمەوە ماوەتەوە. ناوچە ناوەندییەکەی شاری هاوچەرخ هێشتا ناوی ئەرتوقلو هەڵدەگرێت. ماردین، وەک خاڵی یەکگەیشتنی جیهانی کوردی و عەرەبی و سریانی لەسەر ڕێگای نێوان ئەنادۆڵ و سووریا و عێراق، زۆر پێش سەردەمی هاوچەرخ بوو بە شارێکی فرەکولتووری.
شاری کۆن
ماردین پێش هەموو شتێک بە شاری کۆنەکەی بەناوبانگە؛ تۆڕێکی چڕی خانووە بەردەکیلسییە نەخشێنراوەکان و مزگەوت و کڵێسا و مەدرەسەکان کە بە پلەپلە لە لێژایی گردەکە بەرز دەبنەوە، بە جۆرێک کە زۆرجار سەربانی خانوویەک دەبێتە تەراسی خانووەکەی سەرووی. بەردە هەنگوینڕەنگەکان و تۆڕی کۆڵانە پلەدارەکان و شوێنە دیارەکانی وەک مزگەوتی گەورە و قوتابخانە ئایینییە کۆنەکان، شاری کۆنیان کردووە بە شوێنێکی گرنگی میرات و یەکێک لە مەبەستە سەرەکییەکانی گەشتیاری لە تورکیا. لە نزیکی شارەکەدا دەیری سریانیی بەناوبانگی دەیرولزەعفەران هەیە، کە بۆ چەندین سەدە ناوەندێکی ژیانی مەسیحیی ئارامی بووە.
ماردینی ئەمڕۆ
ئەمڕۆ ماردین پایتەختی پارێزگاکەیەتی و ناوەندێکی گەشەسەندووی گەشتیاری و بازرگانی و کولتوورە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. تێکەڵەی کولتوورەکانی و شاری کۆنە پارێزراوەکەی سەردانکەران لە سەرانسەری وڵات و دەرەوە ڕادەکێشن و زۆرجار وەک هێمای میراتی فرەنەتەوەیی ناوچەکە پێشکەش دەکرێت. وەک بەشەکانی دیکەی باشووری ڕۆژهەڵات کە زۆربەی خەڵکەکەی کوردن، ململانێی بەرفراوانتری نێوان دەوڵەتی تورکیا و بزووتنەوە کوردییەکان کاریگەریی لەسەر داناوە؛ پرسی زمان و ناسنامە و سیاسەتی ناوخۆیی هێشتا بەشێکن لە ژیانی ڕۆژانە. لەگەڵ هەموو ئەمانەدا، ماردین هەر یەکێکە لە جوانترین و تایبەتمەندترین شارەکانی خاکی کوردستان.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی دێرین — شارێکی قەڵابەندی لووتکەی گرد، لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییە یەک لە دوای یەکەکان (ڕۆمانی و بیزەنتی و ئەوانی دیکە).
سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست — ماردین وەک ناوەندێکی فەرمانڕەوایی بنەماڵەی ئەرتوقی گەشە دەکات.
سەردەمی عوسمانی — شارەکە ناوەندێکی بازرگانیی تێکەڵە لە کورد و عەرەب و مەسیحیی سریانی.
سەدەی ٢٠ەم — ماردین دەبێتە پایتەختی پارێزگایەک لە کۆماری تورکیا.
٢٠٢٢ — پارێزگای ماردین نزیکەی ٨٧٠,٠٠٠ دانیشتوو تۆمار دەکات.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
فرەچەشنیی ماردین هەم مایەی شانازییە و هەم سەرچاوەی گرژی. وەک نموونەیەکی پێکەوەژیانی موسوڵمان و مەسیحی و کورد و عەرەب و ئارامی ستایش دەکرێت، بەڵام مێژووی ناوچەکە ئازاری گەورەشی تێدایە؛ بە تایبەتی کۆمەڵکوژی و ڕاگواستنی ئەرمەن و مەسیحییە سریانییەکان لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا، کە بوونی مەسیحییەکانی بۆ هەمیشە کەم کردەوە. لە ئێستادا ماردین لە بەشی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیادا دەکەوێت کە کورد زۆربەی دانیشتووانی پێک دەهێنن؛ ناکۆکی لەسەر مافە زمانییەکانی کورد و حکومەتی ناوخۆیی و ململانێ درێژخایەنەکەی نێوان دەوڵەت و گرووپە کوردییەکان هێشتا هەستیارن. ئەوەی چەند پێویستە لایەنە کوردی و عەرەبی و سریانی و تورکییەکانی چیرۆکی شارەکە بخرێنە پێشەوە، خۆی بابەتێکی جێی گفتوگۆیە؛ کۆمەڵگە جیاوازەکان ماردین بە شێوەی جیاواز لە یاد دەکەن.
میرات و گرنگی
ماردین یەکێکە لە شارە مێژووییە گەورەکانی ناوچەی کوردستان و میزۆپۆتامیای سەرەوە؛ شوێنێک کە گەلان و ئایینە جۆراوجۆرەکان شوێنەواری خۆیان لە بەرددا جێ هێشتووە. بۆ کورد شارێکی سەرەکیی باکوورە؛ بۆ مەسیحییە سریانییەکان ناوچەیەکی ناوەندیی کڵێسا و دەیرە دێرینەکانە؛ بۆ سەردانکەران یەکێکە لە شارە میراتییە هەرە سەرنجڕاکێشەکانی تورکیا. ناسنامە فرەچینەکەی، کە بە بەردی زێڕین بەسەر دەشتی میزۆپۆتامیادا بەرز دەبێتەوە، دەیکات بە هێمایەکی بەهێزی فرەچەشنیی ئەو خاکەی کورد بە نیشتمانی خۆی دەیزانێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
شارەکانی دیکەی باکوور (باکووری کوردستان)، وەک ئامەد و بەدلیس. شارە نزیکەکانی نسێبین و میدیات لە هەمان پارێزگا. مێژووی بەرفراوانتری کورد و عەرەب و مەسیحیی سریانی لە میزۆپۆتامیای سەرەوە و بنەماڵە کوردی و تورکیڕەگەزە فەرمانڕەواکان لە سەدەکانی ناوەڕاستی ناوچەکە.
پرسیارە باوەکان
ماردین لە کوێیە؟
ماردین شارێکی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیایە و پایتەختی پارێزگای ماردینە؛ لەسەر لێژایی گردێک بەسەر باکووری دەشتی میزۆپۆتامیادا دروست کراوە، نزیک سنووری سووریا.
کێ لە ماردین دەژی؟
ماردین لە ڕووی نەتەوە و ئایینەوە پێکهاتەیەکی تێکەڵی هەیە. لە سەرانسەری پارێزگاکەدا کورد زۆربە پێک دەهێنن، لەگەڵ ژمارەیەکی زۆری عەرەب و کۆمەڵگە مێژووییەکەی مەسیحییە سریانییەکان و گرووپە بچووکترەکان.
ماردین بە چی بەناوبانگە؟
بە شاری کۆنەکەی بەناوبانگە؛ خانووە بەردینە هەنگوینڕەنگە پلەپلەکان و مزگەوت و کڵێسا و مەدرەسەکان کە لەسەر لێژایی گردێک بەرز دەبنەوە. هەروەها بە تەلارسازیی سەردەمی ئەرتوقییەکان و میراتە فرەئایینییەکەی ناسراوە.
ماردین چەند گەورەیە؟
شارەکە، بە کۆی ناوچەکانی، نزیکەی ١٣٠,٠٠٠ دانیشتووی هەیە؛ پارێزگای ماردین بە گشتی نزیکەی ٨٧٠,٠٠٠ دانیشتووی هەیە (٢٠٢٢).