Destpêk
Mardin (bi kurdî: Mêrdîn) bajarekî dîrokî li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye, bi bajarê xwe yê kevn ê malên kevirî yên rengê hingiv ku li pala tûj a çiyê li ser deşta Mezopotamyayê li pey hev dadikevin navdar e. Ew paytexta Parêzgeha Mêrdînê û yek ji bajarên herêmê ya kurdî yên herî tevlihev ên netewî û olî ye — cihê ku kurd, ereb û xiristiyanên suryanî bi sedsalan li kêleka hev jiyane.
Ev gotara herî dawî ya rêza me ya erdnîgarî derbarê Kurdistana Mezin de ye, ku cihên welatê kurdî danasîn dike — ew li ku ne, kî li wan dijî û çima girîng in.
Agahiyên Kurt
Navê berbelav: Mardin
Navê kurdî: Mêrdîn
Herêm: Bakur (Kurdistana Bakur / başûrrojhilata Tirkiyeyê)
Parêzgeh: Parêzgeha Mêrdînê, Tirkiye (bajarê paytext)
Nifûs: Nêzî 130,000 li bajêrê firehtir; Parêzgeha Mêrdînê nêzî 870,000
Gel: Tevlihev — kurd (piraniyê), ereb û xiristiyanên suryanî, bi komelên biçûktir re
Cih: Li ser girê tûj ê li deşta bakur a Mezopotamyayê dinêre, li nêzî sînorê Sûriyeyê
Bi van navdar e: Bajarê wê yê kevn ê artuqî, mîmariya kevirî û mîrata pir olî
Naverok
Cih û Erdnîgarî
Mêrdîn li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye, li cihê ku binçiyayên rêza Torosê ya başûrrojhilatî digihîjin deştên fireh ên bakurê Mezopotamyayê. Bajarê kevn li pala girê ku kelehek li lûtkeya wê ye hatiye avakirin, ber bi başûr ve li ser deştê ber bi sînorê Sûriyeyê yê tenê demeke kurt dûr dinêre. Parêzgeha wê nêzî 8,800 kîlometreyên çargoşe digire û bajarokên navdar ên wek Nisêbîn, Midyat û Qoserê digire nav xwe, ku ya dawî bi rastî mezintirîn bajarê parêzgehê ye. Erdê li dora Mêrdînê welatê çandinî yê bereketdar e, ku gelek ji wê niha wek parçeyeke projeya mezin a pêşketinê ya Anatolyaya Başûrrojhilatî ya Tirkiyeyê (GAP) tê avdan.
Gel û Nifûs
Mêrdîn yek ji cihêrengtirîn bajarên herêmê ya kurdî ye. Li tevahiya parêzgehê kurd piraniyê pêk tînin, li pey wan nifûseke mezin a ereb û komeleke dîrokî ya xiristiyanên suryanî (aramî/aşûrî) hene, bi hejmarên biçûktir ên ermenî, çeçen û tirkan; komeleke cihûyan li vir dijiyan berî ku di sedsala bîstem de koç bikin. Bajar bixwe li navçeyên xwe yên bi hev re nifûsa nêzî 130,000 heye, lê parêzgeha firehtir nêzî 870,000 e. Ev tevliheviya gel û olan — misilman û xiristiyan, kurdî, erebî û suryanîaxêv — ji nasnameya Mêrdînê û navûdengê wê wek bajarê hevjiyanê re navendî ye.
Dîrok
Mêrdîn bajarekî kevnar e ku cihê wê li lûtkeya çiyê bi hezaran sal kiriye keleh û navenda bazirganiyê, di nav destên gelek împaratoriyan de derbas bûye — di nav wan de roma, bîzansî, ereb û selçûqî. Ew herî zêde bi xanedana artuqî ve tê girêdan, şaxeke misilman a tirkî ku di Sedsalên Navîn de bajar rêve bir û gelek ji mîmariya wê ya taybet da wê; navçeya navendî ya bajarê nû hîn navê Artuklu hildigire. Wek xaleke hevdîtina cîhanên kurdî, erebî û suryanî li ser riya di navbera Anatolya, Sûriye û Iraqê de, Mêrdîn demeke dirêj berî serdema nû bû bajarokeke kozmopolît.
Bajarê Kevn
Mêrdîn berî her tiştî bi bajarê xwe yê kevn navdar e: tevliheviyeke tîr a malên kevirê kilsî yên neqişandî, mizgeft, dêr û medreseyan ku bi tebeqeyan li pala çiyê bilind dibin, bi awayekî ku banê malekê gelek caran terasê ya li jor wê ye. Kevirê rengê hingiv, tora kolanên pêlikdar û nîşaneyên wek Mizgefta Mezin û dibistanên kevn ên olî bajarê kevn kirine cihekî mezin ê mîratê û armanceke sereke ya geştiyariyê li Tirkiyeyê. Li nêzîk manastira navdar a suryanî ya Deyrulzafaran heye, navenda jiyana xiristiyan a aramî bi gelek sedsalan.
Mêrdîna Îro
Îro Mêrdîn paytexta parêzgeha xwe û navendeke geş a geştiyarî, bazirganî û çandê li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye. Tevliheviya wê ya çandan û bajarê wê yê kevn ê parastî ziyaretvanan ji tevahiya welat û derveyî welat dikişînin, û ew gelek caran wek sembola mîrata pirnetewî ya herêmê tê pêşkêşkirin. Wek yên din ên başûrrojhilata bi piraniya kurdî, pevçûna firehtir di navbera dewleta tirk û tevgerên kurdî de şikl daye wê, û pirsên ziman, nasname û siyaseta herêmî hîn parçeyek ji jiyana rojane ne. Lê Mêrdîn wek yek ji bedewtirîn û taybettirîn bajarên erdên kurdî dimîne.
Demrêza bûyerên sereke
Kevnarî — Bajarê parastî yê lûtkeya çiyê di bin împaratoriyên li pey hev de (roma, bîzansî û yên din).
Serdema Sedsalên Navîn — Mêrdîn wek navenda xanedana artuqî geş dibe.
Serdema osmanî — Bajar navenda bazirganiyê ya tevlihev a kurd, ereb û xiristiyanên suryanî ye.
Sedsala 20em — Mêrdîn dibe paytexta parêzgeheke Komara Tirkiyeyê.
2022 — Parêzgeha Mêrdînê nifûsa nêzî 870,000 tomar dike.
Nîqaş û Nakokî
Cihêrengiya Mêrdînê hem serbilindiya wê hem jî çavkaniya aloziyê ye. Ew wek modela hevjiyanê di navbera misilman û xiristiyanan û di navbera kurd, ereb û aramiyan de tê pîrozkirin, lê dîroka herêmê êşeke mezin jî digire nav xwe — ya herî êşdar kuştinên komî û derxistinên bi zorê yên ermenî û xiristiyanên suryanî di Şerê Cîhanê yê Yekem de ne, ku amadebûna xiristiyan bi awayekî mayînde kêm kirin. Niha Mêrdîn di nav başûrrojhilata Tirkiyeyê ya bi piraniya kurdî de ye, ku nakokiyên li ser mafên zimanê kurdî, hikûmeta herêmî û pevçûna dirêj di navbera dewlet û komên kurdî de hîn hesas in. Çiqas divê qatên kurdî, erebî, suryanî an tirkî yên çîroka bajêr bên pêşxistin bixwe mijareke nîqaşê ye, û komelên cuda Mêrdînê bi awayên cuda bi bîr tînin.
Mîrat û Girîngî
Mêrdîn yek ji bajarên dîrokî yên mezin ên herêmê ya kurdî û Mezopotamyaya Jorîn e — cihê ku gelek gel û ol şopa xwe di kevir de hiştine. Ji kurdan re ew bajarekî mezin ê Bakur e; ji xiristiyanên suryanî re ew dilê welatê dêr û manastirên kevnar e; ji ziyaretvanan re ew yek ji bajarokên mîratê yên herî balkêş ên Tirkiyeyê ye. Nasnameya wê ya qatqat, ku bi kevirê zêrîn li ser deşta Mezopotamyayê bilind dibe, wê dike semboleke bihêz a cihêrengiya erdên ku kurd welatê xwe dibêjin.
Cih û Mijarên Têkildar
Bajarên din ên Bakur (Kurdistana Bakur) wek Diyarbekir û Bidlîs. Bajarokên nêzîk ên Nisêbîn û Midyat li heman parêzgehê. Çîroka firehtir a kurd, ereb û xiristiyanên suryanî yên Mezopotamyaya Jorîn û xanedanên kurdî û tirkî yên Sedsalên Navîn ên herêmê.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Mêrdîn li ku ye?
Mêrdîn bajarekî li başûrrojhilata Tirkiyeyê ye, paytexta Parêzgeha Mêrdînê, li pala çiyê ku li deşta bakur a Mezopotamyayê li nêzî sînorê Sûriyeyê dinêre hatiye avakirin.
Kî li Mêrdînê dijî?
Mêrdîn di netewî û olî de tevlihev e. Li tevahiya parêzgehê kurd piraniyê pêk tînin, li kêleka nifûseke mezin a ereb û komeleke dîrokî ya xiristiyanên suryanî, bi komên biçûktir re jî.
Mêrdîn bi çi navdar e?
Ew bi bajarê xwe yê kevn — malên kevirî yên rengê hingiv ên tebeqeyî, mizgeft, dêr û medreseyên ku li pala çiyê bilind dibin — û bi mîmariya wê ya serdema artuqî û mîrata pir olî navdar e.
Mêrdîn çiqas mezin e?
Bajar li tevahiya navçeyên xwe nifûsa nêzî 130,000 heye, lê tevahiya Parêzgeha Mêrdînê nêzî 870,000 kes e (2022).