Giriş
Revandiz — Kürtçede Rewandiz — Irak Kürdistanı’nın en kuzeydoğusunda, İran sınırı yakınındaki Zagros sıradağlarında derin nehir boğazları arasındaki kayalık çıkıntıya çarpıcı biçimde kurulmuş bir dağ kasabasıdır. Bugün küçük olsa da bir zamanlar Soran Emirliği’nin başkentiydi. On dokuzuncu yüzyılın başlarında, çağın en güçlü Kürt hükümdarlarından birinin neredeyse bağımsız bir devlet kurduğu üs oldu.
Bu, Büyük Kürdistan hakkındaki coğrafya dizimizin en yeni yazısıdır. Revandiz, görkemli manzarayla zorlu tarihi aynı ölçüde barındırır; hikâyesi hem Kürt gücünü hem de Kürtlerin yanlışlarını içeren bir kale kasabasıdır.
Kısa Bilgiler
Yaygın Adı: Revandiz (Revanduz)
Kürtçe Adı: Rewandiz
Anlamı: Bir Kürt soylu ailesinden gelen “Rawand’ın Kalesi”
Bölge: Başûr (Güney Kürdistan / Irak Kürdistan Bölgesi)
İli: Erbil, Irak (Soran ilçesi)
Konumu: İran sınırı yakınında, dağlar ve boğazlar arasında kayalık çıkıntı üzerinde; yaklaşık 650 m yükseklikte
Tanındığı Özellik: Kürt Soran Emirliği’nin başkenti ve “Mir Kor” Mir Muhammed’in üssü
Yakınındaki Yerler: Revanduz Boğazı, Bekhal ve Geli Ali Bey şelaleleri ve Hamilton Yolu
İçindekiler
Başlıca Olayların Zaman Çizelgesi
Boğazlar Arasında Bir Kale
Revandiz; güneyde Korek, kuzeyde Hindren, batıda Zozik ve doğuda Bradost dağlarıyla çevrili doğal bir kaya çıkıntısında, Revanduz Nehri’nin derin kanyonları tarafından neredeyse kuşatılmış olarak durur. “Rawand’ın Kalesi” anlamındaki adı, Hezbani aşiretinin bir Kürt soylu ailesinden gelir. Yerin mantığı her zaman savunmaya dayanmıştır: Düşmanın ancak zorlukla erişebileceği yükseklikte kurulmuş bir kasaba. Burayı iyi tanıyan Britanyalı mühendis A. M. Hamilton, her zaman “korkunç eylemlerin ve kanlı karşılıkların yeri” olduğunu yazmıştır.
Soran’ın Başkenti
Revandiz, on altıncı yüzyıl Şerefname’sinde kaydedilmiş eski Kürt beyliklerinden Soran Emirliği’nin yönetim merkeziydi. Soran mirleri, kuşaklar boyunca Erbil’in kuzeydoğusundaki dağlık toprakları bu kasabadan yönetti. Emirlik, on yedinci yüzyılın başlarında dikkat çekici savaşçı kraliçe Mir Xanzad’ı bile çıkardı. Hanedanın bütün hikâyesini Soran Emirliği hakkındaki yazımızda anlatıyoruz.
Revandiz, öneminin doruğuna Soran’ın başkenti olarak ulaştı: Sakin bir taşra kasabası olarak değil, kendi ordusu, top dökümhanesi ve parası olan bir Kürt devletinin komuta merkezi olarak.
Mir Muhammed, Mir Kor
Revandiz, “Kör Mir” anlamındaki Mir Kor adıyla tanınan en ünlü hükümdarı Revanduzlu Mir Muhammed’den (1783–1838) ayrı düşünülemez. Yaklaşık 1813’te iktidara gelerek Osmanlı–İran ve Mısır–Osmanlı savaşlarının karmaşasından yararlandı ve Soran’ı güçlü, neredeyse bağımsız bir devlete dönüştürdü. On binlerce kişiden oluştuğu söylenen maaşlı aşiret ordusu kurdu, kendi toplarını dökmek için dökümhane açtı, para bastı ve 1831 ile 1834 arasında Amedi’den Erbil yakınındaki kasabalara kadar uzanan diğer Kürt topraklarının geniş bir bölümünü kontrolüne aldı.
Bağımsızlığı İstanbul’u kaygılandırdı. Osmanlılar bir dizi seferin ardından Soran’a karşı harekete geçti. Yaklaşık 1836’ya gelindiğinde Mir Kor Revandiz’e geri çekilmek zorunda kaldı ve emirlik bastırıldı; kısa süre sonra öldü. Revanduzlu Mir Muhammed hakkındaki yazımızda onu ayrıntılı tanıtıyoruz.
Hamilton Yolu
Yirminci yüzyılda Revandiz, manzarasını bölgenin mühendislik başarılarından birine sundu. 1928 ile 1932 arasında Britanya dönemi yetkilileri, Yeni Zelandalı mühendis A. M. Hamilton’ın yönetiminde Erbil’den Revanduz Boğazı üzerinden İran sınırına uzanan stratejik yol açtı. Kanyonun dik duvarları arasından geçen Hamilton Yolu, ünlü bir manzaralı güzergâh olmayı sürdürür. Sıklıkla küçük bir Büyük Kanyon’a benzetilen boğazın kendisi de bölgeyi Irak Kürdistanı’nın en çok ziyaret edilen doğal alanlarından biri yapmıştır.
Modern Revandiz
Revandiz bugün, Erbil ilinin Soran ilçesindeki bir Kürt kasabasıdır; idari açıdan yakındaki Soran şehrinin gölgesinde kalsa da konumuyla değer görür. Ziyaretçiler boğaz, Bekhal ve Geli Ali Bey şelaleleri ve serin dağ havası için gelir. Bu sınır coğrafyasının büyük bölümü gibi modern zorluklar yaşamıştır: Birinci Dünya Savaşı’nda ağır zarar görmüş, zaman zaman sınır ötesi askerî operasyonlara yakın olmuştur. Yine de Kürdistan Bölgesi’nin manzara ve tarih bakımından değerli mücevherlerinden biri olarak varlığını sürdürür.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Orta Çağ — Revandiz, Kürt Soran Emirliği’nin yönetim merkezi olarak ortaya çıkar.
1597 — Soran, Şerefname’de Kürt hanedanları arasında kaydedilir.
17. yüzyılın başları — Savaşçı kraliçe Mir Xanzad kasabadan hüküm sürer.
Yaklaşık 1813 — Mir Muhammed, Mir Kor, Revandiz’de iktidara gelir.
1831–1834 — Soran, Güney Kürdistan’ın büyük bölümünü kontrol edecek biçimde genişler.
1832–1834 — Soran Emirliği Ezidilere yönelik katliamlar gerçekleştirir.
Yaklaşık 1836 — Osmanlılar emirliği bastırır; Mir Kor Revandiz’e geri çekilmeye zorlanır.
1915–1916 — Revandiz, Birinci Dünya Savaşı sırasında harap olur.
1928–1932 — Revanduz Boğazı’ndan geçen Hamilton Yolu yapılır.
Tartışmalar ve Anlaşmazlıklar
Revandiz’in en güçlü dönemi aynı zamanda en karanlık dönemidir. Mir Muhammed yönetimindeki Soran Emirliği, Kürt gücünü oluşturmasıyla haklı olarak hatırlanır; ancak kuvvetleri aynı zamanda 1832–1834 Ezidi katliamlarını gerçekleştirmiştir. Şeyhan ve çevresindeki Ezidi nüfusunun büyük bölümü öldürülmüş, birçok köyün halkına zorla din değiştirtilmiştir. Tarihçiler, hedef alınan ilçelerde yalnızca küçük bir kesimin hayatta kaldığını tahmin eder. Revandiz’in dürüst bir anlatımı, bunu sessizce geçiştirirken Mir Kor’un devlet kurmasını kutlayamaz: Kürt özerkliğinin kahramanı olan aynı hükümdar, Kürtçe konuşan dinî azınlık Ezidilere karşı vahşetten de sorumluydu. Kasabanın tarihi, savaş çatışmaları ve işgal sırasında nüfusunun büyük bölümünün öldüğü 1915–16’daki kendi trajedisini de içerir. Dürüst tarih, bütün bunları — başarı ve vahşeti — birlikte ele almayı gerektirir.
Mirası ve Önemi
Revandiz, Mir Kor’un on dokuzuncu yüzyılın en güçlü Kürt devletlerinden birini kısa süreliğine kurduğu kale olarak Kürt hafızasında canlı bir yere sahiptir. Bazıları için, merkezileştirici imparatorluklar onları ezmeden önce Kürt emirliklerinin kalıcı bağımsızlığa ne kadar yaklaştığının simgesidir; Ezidiler için ise acı hafızayla bağlıdır. Bugün boğazının üzerinde duran küçük kasaba, o tarihin hem ihtişamını hem de uyarılarını taşır. Her halkın hikâyesi gibi Kürdistan’ın hikâyesinin de zaferleriyle yanlışlarını birlikte içerdiğini hatırlatır.
İlgili Yerler ve Konular
Başkentinin burası olduğu beylik, Soran Emirliği. Revanduzlu Mir Muhammed, Mir Kor. Güneybatıdaki büyük kale şehri Erbil. Kısa süreliğine Soran kontrolüne alınmış rakipler Amedi ve Bahdinan Emirliği. Kürt emirlikleri ve Osmanlı devleti karşısında düşüşleri.
Sık Sorulan Sorular
Revandiz nerededir?
Revandiz (Rewandiz), Irak Kürdistan Bölgesi’nde, Erbil ilinin Soran ilçesinde, İran ve Türkiye sınırları yakınındaki bir dağ kasabasıdır.
Revandiz Kürt tarihinde neden önemlidir?
Soran Emirliği’nin başkentiydi ve on dokuzuncu yüzyılın başlarında Soran’ı güçlü, neredeyse bağımsız bir Kürt devletine dönüştüren “Mir Kor” Mir Muhammed’in üssüydü.
Rawanduz Boğazı nedir?
Kasabanın yanındaki çarpıcı nehir kanyonudur; sıklıkla küçük bir Büyük Kanyon’a benzetilir. Yirminci yüzyılın başlarında yapılan Hamilton Yolu’yla erişilebilir hâle gelmiştir. Irak Kürdistanı’nın en popüler doğal ziyaret yerlerinden biridir.
Revandiz’le ilişkili Ezidi katliamı neydi?
1832–1834 sırasında Mir Muhammed yönetimindeki Soran Emirliği, Şeyhan ve çevre bölgelerde Ezidilere yönelik katliamlar gerçekleştirdi; nüfusun büyük bölümünü öldürdü ve birçok köyün halkına zorla din değiştirtti. Bölge tarihinin önemli ve acı bir parçasıdır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Soran Emirliği — Kurdish-History.com