پێشەکی
ڕەواندز شارۆچکەیەکی شاخاوییە لە دوورترین بەشی باکووری ڕۆژهەڵاتی کوردستانی عێراق. لە زنجیرەشاخەکانی زاگرۆس، نزیک سنووری ئێران، بە دیمەنێکی سەرنجڕاکێش لەسەر لقێکی بەردینی نێوان گەلییە قووڵەکانی ڕووبار جێگیر بووە. ئەمڕۆ شارۆچکەیەکی بچووکە، بەڵام سەردەمێک پایتەختی میرنشینی سۆران بوو. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا بنکەیەک بوو کە یەکێک لە بەهێزترین فەرمانڕەوا کوردەکانی سەردەمەکە، لەوێوە دەوڵەتێکی نزیک بە سەربەخۆیی بنیاد نا.
ئەمە نوێترین بابەتی زنجیرە جوگرافییەکەمانە سەبارەت بە کوردستانی گەورە. ڕەواندز بە هەمان ئەندازە شوێنێکی دیمەنی سەرسوڕهێنەر و مێژووی سەختە؛ شارۆچکەیەکی قەڵائاسا کە چیرۆکەکەی هەم هێزی کورد و هەم کردەوە نادروستەکانی کورد لەخۆ دەگرێت.
زانیارییە خێراکان
ناوی باو: ڕەواندز (ڕەواندوز)
ناوی کوردی: ڕەواندز
مانا: «قەڵای ڕەوەند»، بە ناوی بنەماڵەیەکی خانەدانی کورد
ناوچە: باشوور (باشووری کوردستان / هەرێمی کوردستانی عێراق)
پارێزگا: هەولێر، عێراق (قەزای سۆران)
شوێن: لەسەر لقێکی بەردین لەنێو شاخ و گەلییەکاندا، نزیک سنووری ئێران، لە بەرزیی نزیکەی ٦٥٠ مەتر
بەناوبانگە وەک: پایتەختی میرنشینی کوردیی سۆران و بنکەی میر محەممەد، «میرە کۆر»
نزیکە لە: گەلی ڕەواندز، شەلالەکانی بێخاڵ و گەلی عەلی بەگ و ڕێگای هامیلتۆن
پێڕست
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
قەڵایەک لەنێوان گەلییەکاندا
ڕەواندز لەسەر لقێکی بەردینی سروشتی جێگیر بووە کە شاخەکان دەوری داوە؛ کۆڕەک لە باشوور، هەندرێن لە باکوور، زۆزک لە ڕۆژئاوا و برادۆست لە ڕۆژهەڵات. گەلییە قووڵەکانی ڕووباری ڕەواندز تا ڕادەیەکی زۆر دەوری داوە. ناوەکەی خۆی، «قەڵای ڕەوەند»، لە بنەماڵەیەکی خانەدانی کوردی هۆزی هەزەبانییەوە هاتووە. هەمیشە مەبەستی شوێنەکە بەرگری بووە: شارۆچکەیەک لەسەر بەرزایی دروست کراوە کە دوژمن تەنها بە سەختی دەیتوانی پێی بگات. ئەی. ئێم. هامیلتۆن، ئەندازیارە بەریتانییەکە کە باش دەیناسی، نووسیویەتی هەمیشە «شوێنی کردەوە ترسناکەکان و تۆڵەسەندنەوە خوێناوییەکان» بووە.
پایتەختی سۆران
ڕەواندز ناوەندی میرنشینی سۆران بوو؛ یەکێک لە میرنشینە کۆنەکانی کورد کە لە شەرەفنامەی سەدەی شازدەهەمدا تۆمار کراون. بۆ چەندین نەوە، میرەکانی سۆران لەم شارۆچکەیەوە فەرمانڕەوایی خاکە شاخاوییەکەی باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێریان کرد. میرنشینەکە تەنانەت لە سەرەتای سەدەی حەڤدەهەمدا شاژنە جەنگاوەرە دیارەکە، میر خانزاد، لێ هەڵکەوت. چیرۆکی تەواوی بنەماڵەکە لە بابەتەکەمان سەبارەت بە میرنشینی سۆران دەگێڕینەوە.
ڕەواندز وەک پایتەختی سۆران گەیشتە لووتکەی گرنگیی خۆی؛ ناوەندی فەرماندەیی دەوڵەتێکی کوردی بوو کە سوپا، کارگەی ڕشتنی تۆپ و سکەی تایبەتی خۆی هەبوو، نە تەنها شارۆچکەیەکی هێمنی ناوچەیی.
میر محەممەد، میرە کۆر
ڕەواندز لە بەناوبانگترین فەرمانڕەواکەی، میر محەممەدی ڕەواندز (١٧٨٣–١٨٣٨)، کە بە میرە کۆر ناسراوە، جیاناکرێتەوە. نزیکەی ساڵی ١٨١٣ دەسەڵاتی گرتە دەست و سوودی لە ئاژاوەی جەنگەکانی عوسمانی–ئێران و میسر–عوسمانی وەرگرت تا سۆران بکاتە دەوڵەتێکی بەهێز و نزیک بە سەربەخۆیی. سوپایەکی هۆزەکیی مووچەخۆری پێک هێنا کە دەگوترێت ژمارەی سەربازەکانی دەیان هەزار بووە؛ کارگەیەکی بۆ ڕشتنی تۆپەکانی خۆی دامەزراند، سکەی لێدا و لەنێوان ساڵانی ١٨٣١ و ١٨٣٤دا بەشێکی فراوانی خاکەکانی تری کوردستان، لە ئامێدییەوە تا شارۆچکەکانی نزیک هەولێر، خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی.
سەربەخۆییەکەی ئیستانبوڵی نیگەران کرد. دوای زنجیرەیەک لە هەڵمەتە سەربازییەکان، عوسمانییەکان بەرەو سۆران هاتن. تا نزیکەی ساڵی ١٨٣٦ میرە کۆر ناچار کرا بۆ ڕەواندز بگەڕێتەوە و میرنشینەکە سەرکوت کرا؛ کەمێک دوای ئەوە مرد. لە بابەتەکەمان سەبارەت بە میر محەممەدی ڕەواندز بە وردی دەیناسێنین.
ڕێگای هامیلتۆن
لە سەدەی بیستەمدا دیمەنی سروشتیی ڕەواندز بووە شوێنی یەکێک لە دەستکەوتە ئەندازیارییەکانی ناوچەکە. لەنێوان ساڵانی ١٩٢٨ و ١٩٣٢دا دەسەڵاتدارانی سەردەمی بەریتانی، بە سەرپەرشتیی ئەندازیاری نیوزیلەندی ئەی. ئێم. هامیلتۆن، ڕێگایەکی ستراتیژییان لە هەولێرەوە بەناو گەلی ڕەواندزدا بەرەو سنووری ئێران دروست کرد. ڕێگای هامیلتۆن، کە بەناو دیوارە ستوونییەکانی گەلییەکەدا تێدەپەڕێت، هێشتا ڕێگایەکی بەناوبانگی دیمەنە جوانەکانە. خودی گەلییەکەش، کە زۆر جار بە گراند کانیۆنێکی بچووک دەچوێنرێت، ناوچەکەی کردووەتە یەکێک لە شوێنە سروشتییە زۆر سەردانکراوەکانی کوردستانی عێراق.
ڕەواندزی هاوچەرخ
ئەمڕۆ ڕەواندز شارۆچکەیەکی کوردیی قەزای سۆرانە لە پارێزگای هەولێر؛ لە ڕووی کارگێڕییەوە شاری نزیکی سۆران سایەی بەسەردا کێشاوە، بەڵام دیمەنەکەی زۆر بەنرخە. سەردانکەران بۆ گەلییەکە، شەلالەکانی بێخاڵ و گەلی عەلی بەگ و هەوای فێنکی شاخ دێن. وەک زۆر بەشی ئەم خاکە سنوورییە، سەختییەکانی سەردەمی نوێی بینیوە؛ لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا زۆر ئازاری چێشتووە و هەندێک جار نزیک ئۆپەراسیۆنە سەربازییە سنووربەزێنەکان بووە. بەڵام هێشتا یەکێکە لە گەوهەرە مێژووییەکانی هەرێمی کوردستان و شوێنەکانی دیمەنی جوان.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە گرنگەکان
سەردەمی ناوەڕاست — ڕەواندز وەک ناوەندی میرنشینی کوردیی سۆران دەردەکەوێت.
١٥٩٧ — سۆران لەنێو بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکانی شەرەفنامەدا تۆمار دەکرێت.
سەرەتای سەدەی ١٧ەم — شاژنە جەنگاوەرەکە، میر خانزاد، لەم شارۆچکەیەوە فەرمانڕەوایی دەکات.
نزیکەی ١٨١٣ — میر محەممەد، میرە کۆر، لە ڕەواندز دەسەڵات دەگرێتە دەست.
١٨٣١–١٨٣٤ — سۆران فراوان دەبێت و زۆر بەشی باشووری کوردستان دەخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی.
١٨٣٢–١٨٣٤ — میرنشینی سۆران کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان ئەنجام دەدات.
نزیکەی ١٨٣٦ — عوسمانییەکان میرنشینەکە سەرکوت دەکەن؛ میرە کۆر ناچار دەکرێت بۆ ڕەواندز بگەڕێتەوە.
١٩١٥–١٩١٦ — ڕەواندز لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا وێران دەکرێت.
١٩٢٨–١٩٣٢ — ڕێگای هامیلتۆن بەناو گەلی ڕەواندزدا دروست دەکرێت.
گفتوگۆ و ناکۆکییەکان
بەهێزترین سەردەمی ڕەواندز، تاریکترین سەردەمەکەشیەتی. میرنشینی سۆران لەژێر دەسەڵاتی میر محەممەددا بە دروستی بە بنیاتنانی هێزی کورد یادی دەکرێتەوە، بەڵام هێزەکانی هەروەها کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکانی ساڵانی ١٨٣٢–١٨٣٤یان ئەنجام دا. لەو کۆمەڵکوژییانەدا بەشێکی گەورەی دانیشتووانی ئێزیدیی شێخان و ناوچەکانی دەوروبەر کوژران و خەڵکی زۆر گوند بە زۆر ناچار کران ئایینیان بگۆڕن. مێژوونووسان مەزەندە دەکەن لە ناوچە ئامانجکراوەکاندا تەنها بەشێکی زۆر بچووک ڕزگاری بووبێت. گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەی مێژووی ڕەواندز ناتوانێت ستایشی دەوڵەت‌بنیاتنانی میرە کۆر بکات و لە هەمان کاتدا بە بێدەنگی بەسەر ئەمەدا تێپەڕێت. هەمان فەرمانڕەوا کە پاڵەوانێکی خودموختاریی کوردە، هەروەها بەرپرسیار بوو لە کردەوە دڕندانەکان بەرامبەر ئێزیدییەکان، ئەو کەمینە ئایینییە کوردزمانە. مێژووی شارۆچکەکە کارەساتی تایبەت بە خۆشی لە ساڵانی ١٩١٥–١٦دا لەخۆ دەگرێت، کاتێک زۆر بەشی دانیشتووانی لە شەڕ و داگیرکاریی سەردەمی جەنگدا گیانیان لەدەست دا. مێژووی ڕاستگۆیانە پێویستی بە خستنەڕووی هەموو ئەمانە پێکەوە هەیە؛ دەستکەوت و کردەوە دڕندانەکان.
میرات و گرنگی
ڕەواندز لە یادی کورددا پێگەیەکی زیندووی هەیە وەک ئەو قەڵایەی میرە کۆر ماوەیەکی کورت لەوێوە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە کوردییەکانی سەدەی نۆزدەهەمی بنیاد نا. بۆ هەندێک کەس نیشانەیەکی ئەوەیە کە میرنشینە کوردەکان چەند نزیک بوون لە سەربەخۆییەکی بەردەوام، پێش ئەوەی ئیمپراتۆرییە ناوەندگەرەکان بیانڕووخێنن. بۆ ئێزیدییەکان پەیوەستە بە یادێکی ئازاربەخشەوە. ئەمڕۆ، لە سەرووی گەلییەکەی، شارۆچکە بچووکەکە هەم شکۆ و هەم وانە ئاگادارکەرەوەکانی ئەو مێژووە هەڵدەگرێت؛ یادخەرەوەی ئەوەیە کە چیرۆکی کوردستان، وەک چیرۆکی هەر گەلێک، سەرکەوتن و هەڵەکانی پێکەوە لەخۆ دەگرێت.
شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
میرنشینی سۆران، ئەو میرنشینەی ئەمە پایتەختەکەی بوو. میر محەممەدی ڕەواندز، میرە کۆر. هەولێر، شارە قەڵائاسا گەورەکەی باشووری ڕۆژئاوا. ئامێدی و میرنشینی بەهدینان، ئەو ڕکابەرانەی بۆ ماوەیەکی کورت کەوتنە ژێر دەسەڵاتی سۆران. میرنشینەکانی کورد و ڕووخانیان بە دەستی دەوڵەتی عوسمانی.
پرسیارە باوەکان
ڕەواندز لە کوێیە؟
ڕەواندز شارۆچکەیەکی شاخاوییە لە قەزای سۆرانی پارێزگای هەولێر، لە هەرێمی کوردستانی عێراق، نزیک سنوورەکانی ئێران و تورکیا.
بۆچی ڕەواندز لە مێژووی کورددا گرنگە؟
پایتەختی میرنشینی سۆران و بنکەی میر محەممەد، «میرە کۆر»، بوو؛ ئەو کەسەی لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەمدا سۆرانی کردە دەوڵەتێکی کوردیی بەهێز و نزیک بە سەربەخۆیی.
گەلی ڕەواندز چییە؟
ئەو گەلییە سەرنجڕاکێشەی ڕووبارەکەیە لە تەنیشت شارۆچکەکە، کە زۆر جار بە گراند کانیۆنێکی بچووک بەراورد دەکرێت. ڕێگای هامیلتۆن کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا دروست کرا، گەیشتن بەو گەلییەی ئاسان کرد. یەکێکە لە بەناوبانگترین شوێنە سروشتییەکانی سەردان لە کوردستانی عێراق.
ئەو کۆمەڵکوژییەی ئێزیدییەکان کە بە ڕەواندزەوە پەیوەستە چی بوو؟
لە ساڵانی ١٨٣٢–١٨٣٤دا میرنشینی سۆران لەژێر دەسەڵاتی میر محەممەددا کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکانی شێخان و ناوچەکانی دەوروبەری ئەنجام دا؛ بەشێکی گەورەی دانیشتووانی کوشت و خەڵکی زۆر گوندی بە زۆر ناچار کرد ئایینیان بگۆڕن. ئەمە بەشێکی گرنگ و ئازاربەخشی مێژووی ناوچەکەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
میر محەممەدی ڕەواندز — ویکیپیدیا
جینۆسایدی ئێزیدییەکان بە دەستی میرنشینی سۆران (١٨٣٢–١٨٣٤) — ویکیپیدیا