میرنشینی سۆران چی بوو؟
میرنشینی سۆران میرنشینێکی کوردی بوو بە ناوەندی شارۆچکە شاخاوییەکەی ڕەواندز، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای هەولێرە لە کوردستانی عێراق. یەکێک بوو لە میرنشینە کۆنە کوردییەکان و پێش هەموو شتێک بە دوو حوکمڕانی بێوێنە دەناسرێت: میر خانزاد، شاژنە جەنگاوەرەکەی سەرەتای سەدەی حەڤدە، و میر محەمەدی ڕەواندز، «میرە کۆر»ە بەناوبانگەکە، واتە میری نابینا. ئەو لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە کوردییەکانی پێش سەردەمی نوێ، زۆر نزیک لە سەربەخۆیی، تا عوسمانییەکان نزیکەی 1836 سەرکوتیان کرد.
خاڵە سەرەکییەکان
• سۆران میرنشینێکی کوردی بوو بە ناوەندی ڕەواندز، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر لە کوردستانی عێراقی ئێستا.
• لە ڕیزی بنەماڵە کوردییەکانی شەرەفنامە (1597) تۆمار کرابوو.
• میر خانزاد، حوکمڕانەکەی سەرەتای سەدەی 17، شاژنێکی جەنگاوەری بەناوبانگی کورد بوو.
• لەژێر دەسەڵاتی میر محەمەد، «میرە کۆر»، لە سەرەتای سەدەی 19دا سۆران بوو بە دەوڵەتێکی بەهێز و نزیک لە سەربەخۆیی، بە سوپای خۆی و کارگەی ڕشتنی تووپ و دراوی خۆی.
• فراوانخوازیی توندوتیژی میر محەمەد کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکانی لەخۆ گرت؛ عوسمانییەکان نزیکەی 1836 میرنشینەکەیان سەرکوت کرد.
زانیارییە کورتەکان
ناو: میرنشینی سۆران
جۆر: میرنشینێکی کوردی
ناوەند: ڕەواندز (Rewandiz)، باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر، کوردستانی عێراقی ئێستا
سەردەم: ڕەگ و ڕیشە لە سەدەکانی ناوەڕاست؛ لووتکە لە سەرەتای سەدەی 19
شاژنی بەناوبانگ: میر خانزاد (Khanzad)، سەرەتای سەدەی 17
مەزنترین حوکمڕان: میر محەمەدی ڕەواندز، «میرە کۆر» (سەرەتای سەدەی 19)
دەسەڵاتە باڵادەستەکان: بە ناو عوسمانی؛ بە کردەوە نزیک لە سەربەخۆیی لەژێر دەسەڵاتی میر محەمەددا
کۆتایی: سەرکوتکردنی عوسمانی، نزیکەی 1836
سەرچاوەی ڕاستەوخۆ: شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)
ناوەڕۆک
داگیرکردن و مشتومڕ: کۆمەڵکوژییەکانی ئێزدییەکان
سەرکوتکردنی عوسمانی (نزیکەی 1836)
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
سۆران و شارۆچکەی ڕەواندز
میرنشینی سۆران میرنشینێکی کوردی بوو لە خاکی شاخاوی باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای هەولێرە لە کوردستانی عێراق. ناوەندەکەی شارۆچکەی ڕەواندز (Rewandiz) بوو کە لە نێوان دەرە سەرنجڕاکێشەکان و لووتکە بەرزەکاندا هەڵکەوتووە؛ قەڵایەکی سروشتیی ناوچەیەک کە سروشتی خاکەکەی شێوەی بە سەربەخۆییە سەرسەختەکەی میرنشینەکە دەبەخشی.
ناوچەی سۆران تا ئەمڕۆ ناوچەیەکی ناسراوی کوردستانی عێراقە و ڕەواندز، کە لەسەر دەرە بەناوبانگەکەی هەڵکەوتووە، هێشتا هێمای ناوەندی سەخت و شاخاویی خاکی کوردە. میرەکانی سۆران لەم قەڵایەوە حوکمیان دەکرد و لە سەدەی نۆزدەدا یەکێکیان لێرەوە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە کوردییەکانی سەردەمەکەی بنیاد نا.
بنەماڵەی سۆران
سۆران یەکێک بوو لە میرنشینە کۆنە کوردییەکان و بنەماڵە حوکمڕانەکەی لە مێژەوە دەسەڵاتی بەسەر عەشیرەتەکانی ناوچەکەدا جێگیر بوو. لە ڕیزی بنەماڵە کوردییەکانی شەرەفنامەی سەدەی شازدەی شەرەفخانی بەدلیسیدا تۆمار کراوە. وەک دراوسێکانی، وەک میرنشینێکی بۆماوەیی حوکمی دەکرد و هاوسەنگیی لە نێوان ئیمپراتۆریەتە گەورەکان ڕادەگرت، لە هەمان کاتدا خۆبەڕێوەبردنی ناوچە شاخاوییەکەی دەپاراست.
وەک میرنشینەکانی دیکە، تەنها بەشێک لە ڕەگ و ڕیشەی سەرەتایی بنەماڵەکە و زنجیرەی تەواوی حوکمڕانەکانی تۆمار کراوە و زۆر وردەکاری پشت بە نەریت و تۆمارە مێژووییەکان دەبەستن. بەڵام لە ماوەی سەدەکاندا سۆران یەکێک لە دەسەڵاتە سەرەکییە کوردییەکانی ئەو ناوچەیە مایەوە کە ئەمڕۆ باکووری ڕۆژهەڵاتی کوردستانی عێراقە.
میر خانزاد: شاژنە کوردەکە
یەکێک لە بەرچاوترین کەسایەتییەکانی مێژووی سۆران میر خانزاد (Khanzad) بوو، ژنێک کە لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا حوکمی میرنشینەکەی دەکرد؛ نموونەیەکی دەگمەن و بەناوبانگی حوکمڕانێکی ژنی کورد. لە نەریتدا وەک شاژنێکی جەنگاوەری بێباک دەناسرێت و بە قەڵا و بنیادنراوەکانەوە پەیوەستە کە هێشتا لە خاکی سۆران ناوی ئەو هەڵدەگرن.
حوکمڕانیی میر خانزاد کردی بە هێمایەکی بەردەوام لە مێژووی کورددا و ئەفسانەکەی، بەشێکی مێژووی بەڵگەدار و بەشێکی یادەوەریی فۆلکلۆری، باس لەو جێگە دیارە دەکات کە سۆران لە ناو میرنشینە کوردییەکاندا هەیبوو. چیرۆکەکەی یەکێکە لە تایبەتترین چیرۆکەکانی تەواوی مێژووی حوکمڕانیی کورد.
میر محەمەدی ڕەواندز: میرە کۆر
سۆران لەژێر دەسەڵاتی میر محەمەدی ڕەواندزدا گەیشتە لووتکە، کە لە مێژووی کورددا بە «میرە کۆر» بەناوبانگە، واتە میری نابینا؛ بەهۆی لەدەستدانی بینینی یەک چاوەوە ئەو ناوەی لێ نرا. لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا گەیشتە دەسەڵات و میرنشینەکەی لە میرنشینێکی شاخاوییەوە گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی هێرشبەر و فراوانخواز.
میر محەمەد حوکمڕانێک بوو بە وزە و دیسیپلینێکی سامناک. ڕێک و پێکییەکی توندی بەسەر خاکەکەیدا سەپاند و دەستی کرد بە فراوانکردنی دەسەڵاتی سۆران لە سەرانسەری خاکە کوردییەکانی دەوروبەر. بۆ ماوەیەکی کورت و پڕ لە ڕووداوی بەرچاو، ڕەواندزی کرد بە ناوەندی یەکێک لە بەهێزترین دەسەڵاتە کوردییەکان کە ناوچەکە لە ماوەی چەندین سەدەدا بینیبووی.
بنیادنانی دەوڵەتێکی کوردی
ئامانجەکانی میر محەمەد زۆر لە حوکمڕانیی ئاسایی عەشیرەیی تێپەڕیبوون. سوپایەکی هەمیشەیی و ڕێک و پێکی بنیاد نا، کارگەیەکی لە ڕەواندز دامەزراند بۆ ڕشتنی تووپەکانی خۆی و دەگوترێت دراوی خۆیشی لێ داوە؛ نیشانەکانی دەوڵەتێک کە هەوڵی سەربەخۆبوون دەدات. بەم ئامرازانە بە شێوەیەکی هێرشبەرانە لە هەموو ئاراستەیەکدا فراوان بوو.
چووە ناو خاکی میرنشینە دراوسێکان، هێرشی کردە سەر بادینان و مەودای دەسەڵاتی سۆرانی بەرەو مووسڵ، ناوچە ئێزدییەکان و خاکی گەلەکانی دەوروبەر فراوان کرد. لە لووتکەیدا، سۆرانی میر محەمەد زۆر نزیک بوو لە پاشایەتییەکی سەربەخۆی کوردی و ئاڵنگارییەکی جدی بوو بۆ دەسەڵاتی عوسمانی لە ناوچەکەدا.
داگیرکردن و مشتومڕ: کۆمەڵکوژییەکانی ئێزدییەکان
فراوانخوازیی بێوەستانی میر محەمەد لایەنێکی تاریکی هەبوو. هێرشەکانی بە توندوتیژییەکی زۆر دژی ئەو دانیشتووانە دیار بوون کە ملکەچی دەکردن. بە بەرپرسیاری کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکان دادەنرێت، ئەو کۆمەڵگە ئایینییە کۆنە کوردی‌زمانە، هەروەها بە بەرپرسیاری مامەڵەی توند لەگەڵ کۆمەڵگە مەسیحییەکان و ئەوانی دیکە کە لەسەر ڕێگایدا بوون دادەنرێت.
ئەم دڕندایەتییانە بەشێکی گرنگ و ئازاربەخشن لە چیرۆکی سۆران و هەر گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەی میر محەمەد دەبێت لە پاڵ دەستکەوتەکانی وەک دەوڵەت‌بنیادنەر دانیان پێدا بنێت. بەشێکن لە تۆمارە پڕ لە کێشەکەی ئەوەی چۆن دەسەڵاتە فراوانبووەکەی بەسەر گەلە جۆراوجۆرەکانی ناوچەکەدا سەپێنرا.
سەرکوتکردنی عوسمانی (نزیکەی 1836)
ئیمپراتۆریەتی عوسمانی نەیدەتوانی دەوڵەتە نزیک لە سەربەخۆییەکەی میر محەمەد قبووڵ بکات؛ لەو کاتەدا دەستی کردبوو بە هێرشە گەورەکە بۆ هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان. نزیکەی 1836 عوسمانییەکان بە هێزەوە دژی سۆران هەنگاویان نا.
لە کۆتاییدا بەرخۆدانی میر محەمەد داڕما؛ ملکەچی عوسمانییەکان بوو و بەپێی نەریت بەرەو ئیستانبوڵ بەڕێ کەوت و هەرگیز نەگەڕایەوە؛ ون بوو و وا دادەنرێت کە نزیکەی 1836–1838 کوژرابێت. لەگەڵ کەوتنەکەیدا میرنشینی سۆران کۆتایی هات و خرایە ناو بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی و ئەو ماوە کورتەی وەک دەسەڵاتێکی گەورەی کوردی کۆتایی هات.
هێڵی کات
سەدەکانی ناوەڕاست — بنەماڵەی سۆران بەسەر ناوچەی ڕەواندزدا جێگیر دەبێت؛ ڕەگ و ڕیشەی ورد نادیارە. سەدەی 16 — سۆران لە ڕیزی میرنشینە کوردییەکانی شەرەفنامە (1597) تۆمار دەکرێت. سەرەتای سەدەی 17 — میر خانزاد، شاژنە جەنگاوەرەکە، حوکمی میرنشینەکە دەکات. سەرەتای سەدەی 19 — میر محەمەد، «میرە کۆر»، لە ڕەواندزەوە سۆران دەکات بە دەوڵەتێکی بەهێز و نزیک لە سەربەخۆیی. دەیەکانی 1820–1830 — میر محەمەد بە شێوەیەکی هێرشبەرانە فراوان دەبێت و هێرش دەکاتە سەر بادینان و ناوچە ئێزدییەکان؛ کۆمەڵکوژی نیشانەی هێرشەکانیەتی. نزیکەی 1836 — عوسمانییەکان دژی سۆران هەنگاو دەنێن. نزیکەی 1836–1838 — میر محەمەد ملکەچ دەبێت و ون دەبێت؛ میرنشینی سۆران هەڵوەشێنرێتەوە.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
دوو حوکمڕان لە یادەوەریی سۆراندا زاڵن: میر خانزاد، شاژنە جەنگاوەرە بەناوبانگەکەی سەرەتای سەدەی حەڤدە، و میر محەمەدی ڕەواندز، «میرە کۆر»، کە لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە کوردییەکانی سەردەمەکە. تەنها بەشێک لە زنجیرەی تەواوتری جێگرتنەوەی بنەماڵەی سۆران تۆمار کراوە و دەبێت ڕێکەوتەکانی زۆر لە حوکمڕانە پێشووترەکان بە وریاییەوە بخوێندرێنەوە. بەڵام لەم دوو کەسایەتییەدا میرنشینەکە دوو لە بەناوبانگترین ناوەکانی تەواوی مێژووی کوردی پێگەیاند.
مشتومڕ و ناڕوونییەکان
چەند لایەنێکی مێژووی سۆران ڕاستیی بەڵگەدار بە نەریت تێکەڵ دەکەن. حوکمڕانیی میر خانزاد بە تایبەتی ڕەنگ و ڕوویەکی ئەفسانەیی بەهێزی وەرگرتووە و هەموو وردەکارییەکانی حوکمڕانییەکەی بە دڵنیاییەوە تۆمار نەکراون. کارنامەی میر محەمەد باشتر تۆمار کراوە، بەڵام ئاستی داگیرکارییەکانی و ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە دەدرێنە پاڵی لە سەرچاوە کوردی، ئێزدی، مەسیحی و عوسمانییەکاندا بە جیاوازی هەڵدەسەنگێنرێن. توندوتیژییەکە لێرە وەک ئەو ڕاستییە گرانە دەخرێتە ڕوو کە بوو، لەگەڵ داننان بەوەی مەودا و هەلومەرجە وردەکانی هێشتا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت.
جێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی سۆران لە ڕیزی ئەو میرنشینە کوردیانەدایە کە زۆرترین چیرۆکیان لەسەر گێڕدراوەتەوە. بە میر خانزاد، مێژووی کوردی بە یەکێک لە کەم حوکمڕانە ژنەکانی و هێمایەکی نەتەوەیی بەردەوام دەوڵەمەند کرد؛ بە میر محەمەد، «میرە کۆر»، یەکێک لە بوێرترین هەوڵەکانی بۆ بنیادنانی دەسەڵاتێکی سەربەخۆی کوردی پێش سەردەمی نوێ پێک هێنا. کەوتنەکەی نزیکەی 1836 بەشێک بوو لە هەمان ناوەندگەرایی عوسمانی کە زوو بادینان و بۆتانیشی لەناو برد.
بەم شێوەیە سۆران هەم لووتکەیەک و هەم چیرۆکێکی ئاگادارکەرەوەی سەردەمی میرنشینەکانە: پیشاندانی ئەوەی حوکمڕانێکی کوردی شێلگیر تا چ ڕادەیەک دەیتوانی بەرەو دەوڵەت‌بوون هەنگاو بنێت و ئەو سنوورانەی ئیمپراتۆریەتە گەورەکان ئامادە بوون بیسەپێنن. ڕەواندز و حوکمڕانەکانی هێشتا لە خەیاڵی مێژوویی کورددا بە زیندوویی ئامادەن.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: میر محەمەدی ڕەواندز، شاژنە جەنگاوەرەکە میر خانزاد، میرنشینی بادینان، میرنشینی بۆتان و کۆتایی میرنشینە کوردییەکان.
پرسیارە باوەکان
میرنشینی سۆران لە کوێ بوو؟
شارۆچکەی ڕەواندز لە شاخەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر، لەو شوێنەی ئەمڕۆ کوردستانی عێراقە، ناوەندی سۆران بوو. ناوچەی سۆران تا ئەمڕۆ ناوچەیەکی ناسراوە لەوێ.
میر خانزاد کێ بوو؟
میر خانزاد (Khanzad) حوکمڕانێکی ژنی میرنشینی سۆران بوو لە سەرەتای سەدەی حەڤدەدا. لە نەریتی کوردیدا وەک شاژنێکی جەنگاوەری بێباک دەناسرێت؛ نموونەیەکی دەگمەنی حوکمڕانێکی ژن لە مێژووی کورددا.
میرە کۆر کێ بوو؟
«میرە کۆر» (میری نابینا) میر محەمەدی ڕەواندز بوو، حوکمڕانەکەی سەرەتای سەدەی نۆزدە کە سۆرانی کرد بە دەوڵەتێکی کوردی بەهێز و نزیک لە سەربەخۆیی، بە سوپای خۆی، کارگەی ڕشتنی تووپ و دراوی خۆی.
میر محەمەد چۆن سۆرانی کرد بە دەسەڵاتێک؟
سوپایەکی ڕێک و پێکی دروست کرد، تووپەکانی خۆی لە کارگەیەک لە ڕەواندز ڕشت، دراوی لێ دا و بە شێوەیەکی هێرشبەرانە بەرەو خاکە دراوسێکان فراوان بوو. بەم شێوەیە سۆرانی کرد بە یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتە کوردییەکانی سەردەمی خۆی.
چی کۆتایی بە میرنشینی سۆران هێنا؟
عوسمانییەکان نزیکەی 1836 دژی سۆران هەنگاویان نا. میر محەمەد ملکەچ بوو و لە ڕێگای ئیستانبوڵدا ون بوو و میرنشینەکە هەڵوەشێنرایەوە و خرایە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی عوسمانی.
میر محەمەد کەسایەتییەکی جێگەی مشتومڕە؟
بەڵێ. لە کاتێکدا وەک دەوڵەت‌بنیادنەر ڕێزی لێ دەگیرێت، هەروەها بە بەرپرسیاری کۆمەڵکوژیی ئێزدییەکان و توندوتیژی دژی کۆمەڵگە مەسیحییەکان و ئەوانی دیکە لە ماوەی داگیرکارییەکانیدا دادەنرێت. ئەمانە بەشێکی تاریک و گرنگی مێژووی کارەکانی پێک دەهێنن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — میرنشینی سۆران لە ڕیزی بنەماڵە کوردییەکاندا تۆمار دەکات.
لێکۆڵینەوەکان لەسەر میر محەمەدی ڕەواندز، میرنشینی سۆران و سەرکوتکردنی میرنشینە کوردییەکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە.
نووسراوە مێژووییەکان دەربارەی ئێزدییەکان و میرنشینە کوردییەکانی سەدەی نۆزدە.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی میر خانزاد، میر محەمەدی ڕەواندز و کۆتایی میرنشینە کوردییەکان.