میر محەمەدی ڕەواندز هێشتا یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین کەسایەتییەکانی مێژووی کورد. ژیان و میراتەکەی بە شێوەگەلێک کولتووری کوردییان داڕشتووە کە زۆرجار پشتگوێ دەخرێن یان بە هەڵە لێیان تێ دەگەین. ئەم بابەتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە میر محەمەد کێ بوو، ڕۆڵەکەی لە مێژووی کورددا چی بوو و چۆن کاریگەرییەکەی ئەمڕۆش لە کۆمەڵگەی کوردیدا دەنگ دەداتەوە. چونکە کەسایەتییەکی گشتیی گرنگە، ئەم وتارە لە 15 بەش پێک دێت.
بەشی 1: قەڵاکەی ناو هەورەکان
بۆ تێگەیشتن لە بەرزبوونەوە خێرا و بەرچاوەکەی میر محەمەد، سەرەتا دەبێت لەو زەوییە تێ بگەین کە لەسەری وەستابوو. ڕەواندز، دڵی میرنشینی سۆران، شوێنێکی جوگرافیی نائاساییە؛ شوێنێک کە وا دەردەکەوێت هێزە سەرەتاییەکانی سروشت زەوییان لێک هەڵدڕیبێت. شارەکە لەسەر تەختاییەکی بەرزی بەردی ئاهەک دانراوە و درزە قووڵ و ددانەدارەکانی گەڵییەکانی ڕەواندز دەوریان داوە؛ بەمەش وەک «قەڵایەکی سروشتی» کاری دەکرد کە تەنانەت بەهێزترین سوپا ئیمپراتۆرییەکانیش بە ترسەوە سەیریان دەکرد.
جوگرافیای سەربازیی زاگرۆس
شاخەکانی زاگرۆس ستوونی پشتی کوردستانن، بەڵام ناوچەی دەوروبەری ڕەواندز بە تایبەتی نەدەکرا بە ئاسانی بچێتە ناوی. سێ گەڵیی زۆر گەورەی ڕووبار لە تەنیشتی شارەکەدان: ڕەواندز، سیدەکان و خەلیفان، کە پێکەوە زێی گەورە پێک دەهێنن. ئەم گەڵییانە، کە قووڵیی هەندێکیان نزیکەی 1,000 مەترە، وەک خەندەقگەلێک کە تێپەڕاندنیان مەحاڵ بوو کار دەکردن.
لە سەرەتای سەدەی 19دا، تەنها ڕێگای گەیشتن بە شارەکە ڕێچکە تەسک و پێچاوپێچەکانی بزن و دەربەندی بەدناوی گەڵی عەلی بەگ بوو. میر محەمەد لە زووەوە زانی جوگرافیاکەی گەورەترین بەرگرییەکەیەتی. ئەو تەنها لە شاخەکاندا نەدەژیا؛ شاخەکانی کردە چەک. بە دانانی تاوەری چاودێری لەسەر «پەنجە»کانی بەردە بەرزەکان، چاودێرەکانی دەتوانیان چەند ڕۆژێک پێش ئەوەی هێزێکی عوسمانی یان فارسیی نزیکبووەوە بگاتە مەودای هێرش، بیبینن؛ ئەمە ڕێگای بە بەرگریکەرانی سۆران دەدا تیر، بەردە گەورەکان و دواتر ئاگری تۆپە ئەفسانەییە کوردییە داڕێژراوەکانی بەسەریاندا ببارێنن.
بۆشاییی جیۆپۆلیتیکی: خاکێک لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا
ڕەواندز لە خاڵی یەکگرتنەوەیەکی ناسەقامگیری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە ڕۆژئاوا و بنەماڵەی قاجاری فارس لە ڕۆژهەڵات دانیشتبوو. تا 1813، هەردوو ئیمپراتۆریەتەکە «لە ناوەوە بەتاڵ کرابوونەوە».
داکشانی عوسمانی: سوڵتان مەحموودی II سەرقاڵی جەنگی سەربەخۆیی یۆنان و محەمەد عەلی پاشای یاخیبووی میسر بوو. دەسەڵاتی ناوەندیی ئیستانبوڵ لە شاخەکانی کوردستاندا تەنها وەک شەبەحێکی دوور بوو.
نەجێگیریی فارس: قاجارەکان دوای جەنگەکانیان لەگەڵ ڕووسیا خەریک بوون خۆیان کۆ دەکردەوە و زۆرجار پیلانە ناوخۆییەکانی دەربار ئەوەندە سەرقاڵی دەکردن کە نەیاندەتوانی بەردەوام دەست بەسەر ناوچە سنوورییەکانی زاگرۆسدا بگرن.
ئەم «بۆشایییە جیۆپۆلیتیکییە» پەنجەرەیەکی دەرفەتی کردەوە. ڕەواندز ئەوەندە لە پایتەختە ئیمپراتۆرییەکان دوور بوو کە پشتگوێ بخرێت، بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە لە شوێنێکدا بوو کە دەتوانی کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییەکانی نێوان تەختاییی ئەناتۆلیا و ناوچە بەرزەکانی ئێران بکات. میر محەمەد هەنگاوی نایە ناو ئەم بۆشاییە. ئەو تێگەیشت کە لە خاکێکدا کە ئیمپراتۆریەتەکان ئیتر نەیانتوانی ئاسایش دابین بکەن، ئەو سەرکردەیەی بتوانێت شاخەکان بگرێتە دەست، دەتوانێت خەڵکیش بگرێتە دەست.
گۆشەگیریی ستراتیژی وەک خێراکەر
هەرچەندە گۆشەگیری زۆرجار بووە هۆی وەستان، بۆ میرنشینی سۆران بووە هۆی داهێنانێکی بەهێز کە ڕووی لە ناوخۆ بوو. میر محەمەد ئەو پارێزراوییەی کە «قەڵاکەی ناو هەورەکان» بۆی دابین دەکرد بەکار هێنا بۆ بنیاتنانی ژێرخانێک کە پشتی بە بازرگانی یان ڕێپێدانی ئیمپراتۆری نەدەبەست. ئەم گۆشەگیرییە ڕێگای پێ دا ئەزموون لە دەوڵەتسازی، نوێکردنەوەی سەربازی و چاکسازیی یاسایی بکات، بەبێ دەستێوەردانی بەردەوامی والییە عوسمانییەکان (والییەکان).
ڕەواندز تەنها پەناگە نەبوو؛ تاقیگەیەکی سەربەخۆیی کورد بوو. لووتکە سەختەکانی شاخەکانی کۆرەک و هەندرێن تەنها ڕێگرییان لە هێرشبەران نەدەکرد؛ بۆ میر محەمەدی گەنج بۆشاییەکی دەروونییان دابین دەکرد تا خەونی داهاتوویەکی کوردیی خاوەن سەروەری ببینێت.
بەشی 2: ڕەچەڵەکی سۆران
ڕەواییی هەر سەرکردەیەکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی 19دا لەسەر دوو پایە دەوەستا: هێزی شمشێرەکەی و پاکیی ڕەچەڵەکەکەی. بۆ میر محەمەد، بنەماڵەی سۆران ڕەچەڵەکێکی دابین دەکرد کە وەک بەردە بەرزە ئاهەکییەکانی ڕەواندز کۆن و ملنەکەچ بوو. بەڵام گەیشتنی بە دەسەڵات تەنها گواستنەوەیەکی سادەی دەسەڵات نەبوو؛ پچڕانێکی بنەڕەتی بوو لە ڕابردوو کە پێویستی دەکرد دووبارە پێناسەی ئەوە بکات «میر»بوون چ مانایەکی هەیە.
بنەماڵەی سۆران: میراتێکی شکۆ
میرنشینی سۆران یەکێک بوو لە «پێنجە گەورەکە»ی میرنشینە کوردییەکان. بە پێچەوانەی هۆزە کۆچەرەکانی دەشتەکان، میرەکانی سۆران بانگەشەی مێژوویەکی نیشتەجێبوون و ئەشرافێتییان دەکرد کە ڕەگەکانی بۆ چەندین سەدە پێشتر دەگەڕایەوە. تا ئەو کاتەی میر محەمەد لە کۆتایی سەدەی 18دا لەدایک بوو، بنەماڵەکەی پێشتر ڕەواندزیان کردبووە ناوەندی دەسەڵاتی خۆیان. باوکی، میر مستەفا، سەرکردەیەکی ڕێزلێگیراو، بەڵام نەریتخواز بوو کە بە پێوەرە جێگیرەکانی هۆزایەتیی کوردی فەرمانڕەوایی دەکرد: کارلێکێکی هەستیار لە دانوستان، هاوپەیمانێتیی هاوسەرگیری و چاودێریی شلی ئاغاکانی خۆجێیی.
میر محەمەد لەم «جیهانە کۆنە»ی سیاسەتی کوردیدا گەورە بوو. دەیبینی باوکی چۆن هەوڵی پاراستنی ڕێکخستنی ناو لایەنە هۆزییە مشتومڕکەرەکان دەدا و دەستێوەردانی والییە عوسمانییەکانی بەغدای لە خۆی دوور دەخستەوە. ئەم ئاشنابوونەی سەرەتای ژیان گومانێکی قووڵی لە نامەرکەزییەتی نەریتی لەناو شازادە گەنجەکەدا چاند. ئەو بینی ڕەچەڵەکێکی خاوەن «شکۆ» بێسوودە ئەگەر ئەو «هێز»ەی نەبێت کە پشتی پێ ببەستێت.
«پاشای کۆر»: ئەفسانە، ڕاستی و چاوی دەسەڵات
دیارترین لایەنی ناسنامەی میر محەمەد نازناوەکەیەتی، پاشا کۆرە، واتە «پاشای کۆر». گێڕانەوە مێژووییەکان و نەریتە زارەکییەکان ڕوونکردنەوەی جیاواز بۆ ئەم دۆخە پێشکەش دەکەن و تێکەڵەیەک لە ڕاستیی پزیشکی و ئەفسانەی گەلی پێک دەهێنن.
ڕاستیی پزیشکی: چاودێرە هاوسەردەمەکان تێبینییان کرد کە محەمەد لە گەنجیدا تووشی نەخۆشییەکی توندی چاو بووە، بە ئەگەری زۆر جۆرێک لە هەوکردنی درێژخایەنی چاو یان ئاوەسپێی چاو، کە وای لێ کردبوو بەشێک لە بینینی یەک چاوی لەدەست بدات و بینینی چاوەکەی دیکەشی بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز بێت.
ئەفسانەی سیاسی: لە چوارچێوە کولتوورییەکەی ئەو سەردەمەدا، کەمئەندامیی جەستەیی زۆرجار بە هۆکارێکی نەگونجان بۆ سەرکردایەتی دەبینرا. بەڵام محەمەد ئەم «لاوازییە»ی کردە هێمای تەرکیزێکی ترسناک. شوێنکەوتووانی دەستیان بە چرپاندنی ئەوە کرد کە هەرچەندە ناتوانێت جیهانی جەستەیی بە ڕوونی ببینێت، خاوەن «بەسیرە»یە (تێگەیشتنی ڕۆحی). دەگوترا دەتوانێت پێش ئەوەی پیاوێک تەنانەت قسە بکات، ناپاکیی ناو دڵی «ببینێت».
نازناوی «پاشا»: سەرنجڕاکێشە کە نازناوی «پاشا» پلەیەکی عوسمانی بوو کە زۆرجار سوڵتان دەیبەخشی. محەمەد لە کۆتاییدا خۆی ئەو نازناوەی هەڵبژارد وەک کردارێکی ملنەدان؛ ڕایگەیاند پاشایە بە مافی داگیرکردن، بەبێ فەرمانی ئیمپراتۆری.
گواستنەوەکە: لە میر مستەفاوە بۆ میرە ئاسنینەکە
گواستنەوەی دەسەڵات لە باوکەوە بۆ کوڕ ساتێکی چارەنووسساز بوو لە مێژووی کورددا. میر مستەفا، کە بای گۆڕانی سەدەی 19ی هەست پێ دەکرد و لەوانەیە توانای بەرزتری فکریی کوڕەکەی لە کارگێڕی و سەربازیدا ناسێبێت، لە 1813دا دەستی لە تەختی فەرمانڕەوایی هەڵگرت.
ئەمە خانەنشینییەکی بێدەنگ نەبوو. محەمەد دەستبەجێ ئاماژەی دا کە «سەردەمی مستەفا» بۆ دروستکردنی ڕێککەوتنی هاوبەش کۆتایی هاتووە. دەستی بە هەڵمەتێکی سیستەماتیک کرد بۆ ناوەندیکردنی دەسەڵات:
پتەوکردنی بنەماڵە: مسۆگەری کرد کە ڕکابەرە ئەگەرییەکانی ناو بنەماڵەی سۆران یان بخرێنە ناو کارگێڕییەکەی یان بێکاریگەر بکرێن.
دەستەی نوێ: دەوری خۆی بە کادرێک لە وەفاداران دا کە پێگەکەیان لە ئەوەوە هاتبوو، لەبری ڕەچەڵەکە هۆزییەکەیان.
گۆڕانی فەلسەفە: لەو کاتەی باوکی دەیویست لەناو سەرۆکە هۆزییەکاندا یەکەم لەناو یەکسانەکان بێت، میر محەمەد دەیویست فەرمانڕەوای خاوەن سەروەری بێت.
تا کۆتاییی یەکەم ساڵی دەسەڵاتەکەی، میرە گەنجەکە بە سەرکەوتوویی میرنشینی سۆرانی لە کۆنفیدراسیۆنێکی شلی هۆزییەوە گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی تازەپێکهاتوو. ڕەچەڵەکێکی هەبوو کە ڕێزگرتن بسەپێنێت، بەڵام ئێستا خاوەن ئەو بڕیاردارییە سارد و «کۆر»ەش بوو کە گوێڕایەڵیی ڕەها بسەپێنێت. زەمینە بۆ ئەو تەقینەوە پیشەسازی و سەربازییەی دواتر دەهات خۆش کرابوو.
بەشی 3: شۆڕشی پیشەسازیی زاگرۆس
هەرچەندە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەی 19 زۆرجار وەک چیرۆکی هێزە ئەورووپییەکان دەگێڕدرێتەوە کە چەکی فڕێدراویان بە پارێزگا «پاشکەوتووەکان» دەفرۆشت، میر محەمەدی ڕەواندز ئەم ڕۆڵەی ڕەت کردەوە. ئەو لە ڕاستییەکی بنەڕەتیی دەوڵەتداریی نوێ تێگەیشت: نەتەوەیەک کە نەتوانێت چەکی خۆی بەرهەم بهێنێت، تەنها بە ڕێپێدانی دوژمنەکانی بوونی هەیە. بۆ چارەسەرکردنی ئەمە، لەناو دیوارە ئاهەکییەکانی ڕەواندزدا دەستی بە شتێک کرد کە تەنها دەتوانرێت بە شۆڕشێکی پیشەسازیی ناوچەیی وەسف بکرێت.
بەهرەی وەستا ڕەجەب: ڤوولکانی کوردی
لە دڵی ئەم شۆڕشەدا کەسایەتییەک هەبوو کە دواتر لە ئەندازیاریی کوردیدا بووە قارەمانێکی گەلی: وەستا ڕەجەب. پیشەوەرێکی خۆجێیی کە بە شێوەیەکی نائاسایی لە زانستی کانزاکاریدا شارەزا بوو؛ میر ئەرکی پێ سپارد چەکخانەیەکی لە ئاستی جیهاندا لە سفرەوە بنیات بنێت.
ڕەجەب دەستی بە کتێبە فێرکارییە ئەورووپییەکان یان ئامێرە پیشەسازییەکان کە بە هەڵم کار دەکەن نەدەگەیشت. لەبری ئەوە، پشتی بە تەکنیکە نەریتییەکانی کانزاکاریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبەست و قەبارەیان بۆ ئاستێکی پیشەسازی فراوان کرد.
کارگەی داڕشتنی کانزا: کارگەکە کە لە ناوەڕاستی ڕەواندز دامەزرابوو، پرۆسەیەکی زۆر گەورە بوو و فڕنە گەورەکانی دەگرتەوە کە دەتوانیان بگەنە ئەو پلە زۆر بەرزانەی گەرما کە بۆ تواندنەوەی برۆنز و ئاسن پێویستن.
ماددەکان: ڕەواندز لە ڕووی ستراتیژییەوە نزیک ئەو شاخانەی زاگرۆس بوو کە بە کانزا دەوڵەمەند بوون. میر محەمەد دەرهێنانی سیستەماتیکی مس و کانزای ئاسنی لە کانگە نزیکەکان ڕێک خست و مسۆگەری کرد کە کارگەکە دابینکردنێکی بەردەوامی ماددەی خاو هەبێت و ئەو دابینکردنە بە تەواوی لە ڕێگا بازرگانییە عوسمانی یان فارسییەکان سەربەخۆ بێت.
ئەندازیاریی تۆپەکانی ڕەواندز
کارگەکەی وەستا ڕەجەب جۆراوجۆرییەکی سەرسوڕهێنەری تۆپخانەی بەرهەم دەهێنا. تۆمارەکانی دەیەی 1830ەکان، لەوانە ئەوانەی گەشتیاری بەریتانی جەیمس بەیلی فڕەیزەر، باس لەوە دەکەن کە چەکخانەکەی میر زیاتر لە 200 تۆپی لە خۆ دەگرت.
پێشکەوتوویی تەکنیکی: ئەمانە تەنها «بۆڕیی کانزا» نەبوون. ڕەجەب تۆپی قورسی گەمارۆدان، هاوەن بۆ تەقەکردن بە گۆشەی بەرز لە سەرووی لووتکەکانی شاخ و «تۆپی شاخ»ی سووکتر و جوڵاوتر بەرهەم دەهێنا کە دەکرا پارچەپارچە بکرێن و بە هێستر بەناو خاکە مەترسیدارەکاندا بگوازرێنەوە.
تەکنیکی داڕشتن: بە بەکارهێنانی ڕێگاکانی داڕشتن بە قاڵبی لم و ڕێگای مۆمی لابراو، تۆپەکان زۆرجار بە وردەکاری ڕازێندرابوونەوە و ناوی میر و وەستا ڕەجەبیان لەسەر بوو.
شیارکردنی ناو لولە و وردیی نیشانە: هەرچەندە لولەی زۆربەی تۆپخانەی ئەو سەردەمە لووس بوو، بەڵگە هەیە کە ڕەجەب شیارکردنی سەرەتاییی ناو لولەی تاقی کردووەتەوە بۆ زیادکردنی مەودا و وردیی نیشانەگرتنی تۆپەکان؛ ئەمە سوودێکی بەرچاوی «دەستڕاگەیشتن»ی بە سوپای سۆران دەبەخشی بەرامبەر ڕکابەرە هۆزییەکان کە پشتیان بە تفەنگە بەردەچەخماخەکان دەبەست.
کاریگەریی دەروونیی پۆڵای کوردی
گرنگیی کارگەی داڕشتنی کانزا هەمان ئەوەندە دەروونی بوو کە سەربازی بوو. لە دەیەی 1820ەکاندا، دەنگی تۆپ دەنگی ئیمپراتۆریەت بوو. بە تەقاندنی تۆپی دروستکراوی کوردی، میر محەمەد ڕاگەیاندنێکی کەڕکەری سەروەریی دەکرد.
شۆک و ترس: بۆ هۆزە کوردە دراوسێکان، بینینی یەکەیەکی ڕێکخراوی سۆران کە لەگەڵ دەستەیەک تۆپخانەی قورس دەگەیشت ترسناک بوو. ئاماژەی ئەوە بوو کە میر محەمەد ئیتر «هاوپلەیەکی هۆزی» نییە، بەڵکو لایەنێکە لە ئاستی دەوڵەتدا. ئەو قەڵایانەی چەندین سەدە وەستابوون، لەناکاو لە بەردەم ئاگری «میرە ئاسنینەکە»دا کەوتنە مەترسییەوە.
ڕێگری لە ئیمپراتۆریەتەکان: تەنانەت والییە عوسمانییەکانی بەغدا و فەرماندە قاجارەکانی تەورێزیش ناچار بوون سەرنج بدەن. بوونی پیشەسازییەکی خۆماڵیی چەک واتای ئەوە بوو کە گەمارۆدانی ڕەواندز کردارێکی خوێناوی و پڕتێچوو دەبێت.
کارگەی داڕشتنی تۆپی ڕەواندز «سیلیکۆن ڤاڵی»ی کوردستانی سەدەی 19 بوو. سەلماندی کە گەلی کورد خاوەن توانای فکری و پیشەسازییە بۆ ئەوەی بەپێی مەرجەکانی خۆی نوێ ببێتەوە. تۆپەکانی وەستا ڕەجەب بوون بە ستوونی پشتی ماددیی فراوانبوونی میر و میرنشینی سۆرانیان کرد بە بەهێزترین دەسەڵاتی سەربازیی ناوچەکە.
بەشی 4: لەدایکبوونی «نیزام»: دروستکردنی سوپایەکی ڕێکخراو
بۆ چەندین سەدە، جەنگی کوردی کاروبارێکی وەرزی و هۆزی بوو. میر داوای لە ئاغاکانی خۆجێیی دەکرد پیاوەکانیان بهێنن؛ ئەم پیاوانە بە چەکی خۆیان دەجەنگان، شوێنی سەرۆکەکانی خۆیان دەکەوتن و هەر کە وەرزی دروێنە دەگەیشت یان شەڕەکە زۆر بێزارکەر دەبوو، دەگەڕانەوە ماڵەوە. میر محەمەد تێگەیشت کە ئەم سیستەمە زەنگی مەرگی سەربەخۆیی کوردە. بۆ وەستان لە بەرامبەر سوپا عوسمانی و فارسییەکان کە خەریک بوون پیشەیی دەبوون، پێویستی بە سوپایەکی هەمیشەیی بوو؛ هێزێک کە تەنها وەفادارییەکەی بۆ دەوڵەت بێت و تەنها پیشەکەی جەنگ بێت.
تێپەڕاندنی کۆکردنەوەی سەربازی هۆزی
یەکەم هەنگاوە بنەڕەتییەکەی میر محەمەد دروستکردنی نیزام بوو (سەربازە ڕێکخراوەکان). ئەمە دەنگدانەوەیەکی ڕاستەوخۆی نیزامی جەدیدی سوڵتان مەحموودی II لە ئیستانبوڵ بوو، بەڵام بە خەسڵەتێکی بە ڕوونی کوردی.
یەکسانکردنی پێوەرەکان: بە پێچەوانەی جەنگاوەرە هۆزییەکان کە جلە خۆجێییەکانیان دەپۆشی و کۆمەڵێک شمشێر و تفەنگی بەردەچەخماخەی ناهاوجۆریان هەڵدەگرت، یونیفۆرم و چەکی یەکسانکراوی بەرهەمهێنراوی کارگەی داڕشتنی کانزای ڕەواندز بە نیزام دەدرا.
پارەدانی ڕاستەوخۆ: لە سیستەمە کۆنەکەدا، «مووچە»ی سەرباز زۆرجار تەنها بەشێک بوو لە دەستکەوتەکانی تاڵان. میر محەمەد دەستی بە دانی مووچەی ڕێکخراو بە سەربازەکانی لە گەنجینەی ناوەندی کرد. ئەمە دەسەڵاتی سەرۆکە هۆزییەکانی شکاند؛ سەربازێک کە میر مووچەی پێ دەدات، ژیانی خۆی بە قەرزاری میر دەزانێت، نەک سەرکردەی تیرەکەی.
ڕاهێنان و پێشکەوتوویی تاکتیکی
نیزام تەنها باشتر چەکدار نەبوون؛ باشتر ڕاهێنرابوون. میر محەمەد لە نزیک ڕەواندز مەیدانی ڕاهێنانی دامەزراند کە سەربازەکان لەوێ ڕاهێنانی ڕێکخستن و مانۆڕیان بە شێوازی ئەورووپی دەکرد.
یەکخستنی تۆپخانە: بەهۆی کارگەی داڕشتنی کانزاوە، سوپای سۆران یەکەم سوپا بوو لە مێژووی کورددا کە تاکتیکی «بەکارهێنانی هاوبەشی چەکەکان»ی بەکار هێنا. پیادە تەنها بە کوێرانە هێرشی نەدەکرد؛ بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دەستە جوڵاوەکانی تۆپخانەی شاخ دەجوڵایەوە. تۆپە سووکەکانی وەستا ڕەجەب دەکرا لێک بدرێنەوە، بەسەر پشتە شاخەکاندا بگوازرێنەوە و دووبارە پێکەوە بخرێنەوە بۆ دابینکردنی ئاگری پشتیوانیی پێشڕەویی پیادە.
ڕێکخستن و گوێڕایەڵی: میر کۆمەڵێک یاسای سەربازیی سەختگیرانەی دانا. سەربازە هەڵهاتووەکان بەبێ بەزەیی سزا دەدران، بەڵام سەربازە سەرکەوتووەکان بەپێی شایستەیی پلەیان بەرز دەکرایەوە، لەبری ئەوەی بەهۆی ڕەچەڵەکی ئەشرافی بێت. ئەمە ڕێگای بە پیاوە بەهرەمەندەکان دەدا لە پلەکاندا بەرز ببنەوە و دەستەیەکی پیشەییی ئەفسەران پێک بهێنێت.
قەبارەی سەربازی
تا سەرەتای دەیەی 1830ەکان، چاودێرە هاوسەردەمەکان مەزەندەیان دەکرد سوپای هەمیشەییی میر محەمەد لە نێوان 30,000 و 50,000 پیاو بێت. بۆ میرنشینێکی شاخاوی، ئەمە کۆکردنەوەیەکی سەرسوڕهێنەری سەرچاوە مرۆییەکان بوو.
پاسەوانە هەڵبژێردراوەکان: یەکەیەکی تایبەتمەند لە چەند هەزار پیاو وەک «سێبەری میر» خزمەتی دەکرد؛ پاسەوانی کەسیی ئەو و هێزێکی وەڵامدانەوەی خێرا بوو کە دەکرا لە هەر ساتێکدا بنێردرێت بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە هۆزییە ناوخۆییەکان.
بەهێزکردنی بەرگریی ستراتیژی: سوپاکەی بە پادگان دووبارە ڕێک خستەوە و لە «خاڵە تەسکە» ستراتیژییەکانی سەرانسەری زاگرۆس داینان. ئەمانە تەنها سەرباز نەبوون؛ بەڕێوەبەرانی ئاشتیی میر بوون.
گۆڕانی دەروونی: سەرباز بەرامبەر پیاوی هۆز
دروستکردنی نیزام بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەروونی کوردی گۆڕی. چەمکی خزمەتی نەتەوەییی هێنایە ئاراوە. بۆ یەکەم جار، کوردێکی دەشتەکانی هەریر و کوردێکی لووتکەکانی سیدەکان هەمان یونیفۆرمیان دەپۆشی و شوێنی هەمان ئاڵایان دەکەوت.
نیزام ئەو «مشتە ئاسنینە» بوو کە ڕێگای بە میر محەمەد دەدا چاکسازییە یاساییەکانی جێبەجێ بکات. سەرۆکە هۆزییەکان کە لەوانە بوو داواکاریی میر بۆ یارمەتی پشتگوێ بخەن، نەیاندەتوانی 10,000 پیادەی ڕێکخراو و تۆپەکانی بەردەم دەرگاکەیان پشتگوێ بخەن. ئەم هێزە پیشەیییە میرنشینی سۆرانی لە کۆنفیدراسیۆنێکی هۆزییەوە گۆڕی بۆ پڕووسیایەکی کوردی؛ دەوڵەتێک کە بە توانای سەربازیی خۆی و بۆ ئەو توانایە بنیات نرابوو.
بەشی 5: چاکسازە یاساییەکە: یاسا، ڕێکخستن و مشتە ئاسنینەکە
ئەگەر کارگەی داڕشتنی تۆپ دڵی دەوڵەتی سۆران بوو، کۆمەڵەیاساکە ستوونی پشتی بوو. پێش میر محەمەد، شاخەکانی کوردستان بە عورف (نەریتی هۆزی) بەڕێوە دەچوون؛ سیستەمێک کە زۆرجار شەرەفی تیرەکەی لە پێش دادپەروەری دادەنا. ئەمە بووە هۆی خوێنخوازیی بێکۆتایی (غەش) کە دەتوانی بۆ چەندین نەوە گوندی تەواو لەناو ببات. میر محەمەد تێگەیشت کە بۆ بنیاتنانی نەتەوەیەک دەبێت بازنەی توندوتیژیی هۆزی بشکێنێت و فەرمانڕەواییی میر جێگەی بگرێتەوە.
هەڵوەشاندنەوەی خوێنخوازی
شۆڕشگێڕانەترین کرداری میر محەمەد قەدەغەکردنی سیستەماتیکی تۆڵەسەندنەوەی کەسی بوو. لە کۆمەڵگەی نەریتیی کوردیدا، ئەگەر ئەندامێکی هۆزی A ئەندامێکی هۆزی Bی بکوشتایە، هۆزی B لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە ئەرکی ئەوەی هەبوو کە کەسێک لە هۆزی A بکوژێت. ئەمە دۆخێکی جەنگی هەمیشەییی ناوخۆیی پێک دەهێنا.
سزادانی ناوەندی: میر محەمەد ڕایگەیاند مافی سزادان تەنها هی دەوڵەتە. ئەگەر تاوانی کوشتنێک ڕوویدایە، خێزانەکان لە تۆڵەسەندنەوە قەدەغە دەکران. لەبری ئەوە، سەربازەکانی میر ئەنجامدەری تاوانەکەیان دەستگیر دەکرد و دادوەرەکانی میر شەریعە و قانوونیان جێبەجێ دەکرد (یاسای دەوڵەت).
جێبەجێکردنی بێبەزەیی: بۆ سەلماندنی جددییەتی خۆی، میر ئەشرافە بەرزپلە هۆزییەکانی لەسێدارە دا کە هەوڵیان دەدا دادگاکانی تێپەڕێنن. بە ڕوونی ڕایگەیاند هیچ ئاغایەک لە سەرووی یاسای ڕەواندزەوە نییە.
ئەفسانەی «ژنەکەی هەڵگری زێڕ»
یەکێک لە بەردەوامترین نەریتە زارەکییەکان سەبارەت بە «پاشای کۆر»، چیرۆکی ئاسایشە ڕەهاکەیەتی. دەگوترا لەژێر فەرمانڕەواییی ئەودا، ژنێکی گەنج کە سینییەکی زێڕی لەسەر سەری هەڵگرتبێت، دەتوانێت لە سنووری فارسەوە تا ڕووباری دیجلە بڕوات بەبێ ئەوەی تەنانەت یەک کەس بوێرێت بە نیەتی خراپ سەیری بکات.
هەرچەندە بە ئەگەری زۆر ئەفسانەیەکی گەلیی زێدەڕۆیانەیە، ڕاستییەکی مێژوویی ڕەنگ دەداتەوە: میر محەمەد میرنشینی سۆرانی کرد بە پارێزراوترین شوێنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
سەرکوتکردنی ڕێگری: لە مێژوودا دەربەندە شاخاوییەکانی زاگرۆس پڕ بوون لە ڕێگر کە کاروانەکانی ڕێگای ئاوریشمیان دەخستە داوەوە. میر محەمەد تۆڕێکی قەرەقۆل (بنکەکانی پۆلیس) و گەشتی چاودێریی سەربازیی دامەزراند. ڕێگرە دەستگیرکراوەکان زۆرجار هەر لە شوێنی دەستگیرکردنیان لەسێدارە دەدران و جەستەکانیان وەک ئاگادارکردنەوە لە دەروازەی گەڵییەکان بەجێ دەهێڵدران.
مافەکانی خاوەندارێتی: بە مسۆگەرکردنی ئاسایش، بازرگانانی هان دا بگەڕێنەوە ناوچەکە و ئەمە بووە هۆی گەشەیەکی بازرگانی کە گەنجینەی ناوەندیی پڕ کرد.
یەکخستنی شەریعە و دەوڵەتداری
میر محەمەد پیاوێکی زۆر دیندار بوو و یاسای ئیسلامیی بۆ ڕەواییدان بە ناوەندیکردنی دەسەڵاتەکەی بەکار دەهێنا. بەوەی خۆی وەک «فەرمانڕەوایەکی دادپەروەری موسڵمان» دەخستە ڕوو، لەبری تەنها «سەرۆکێکی هۆزی»، کێشێکی خودایی بە یاساکانی دەبەخشی کە پشتگوێخستنی بۆ هۆزە ئایینییەکان دژوارتر بوو.
دەسەڵاتی دادوەری: ئەو قازییەکانی دادەنا (دادوەرەکان) کە دەوڵەت مووچەی پێ دەدان و مسۆگەری دەکرد پابەندی گوشار یان بەرتیلی هۆزە خۆجێییەکان نەبن.
چاکسازیی کۆمەڵایەتی: یاساکانی بابەتە مەدەنییەکانی دەگرتەوە؛ ڕێکخستنی کێش و پێوانە لە بازاڕەکان و مسۆگەرکردنی جێبەجێکردنی دروستی یاساکانی میرات، کە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی زیاتر سەقامگیر دەکرد.
سوودی ستراتیژیی ڕێکخستن
ئەم دادپەروەرییەی «مشتە ئاسنینەکە» تەنها پەیوەست نەبوو بە ئەخلاق؛ پەیوەست بوو بە هێزی مرۆیی. بە کۆتاییهێنان بە خوێنخوازی، میر محەمەد ڕێگریی لە بەفیڕۆدانی ژیانی کورد کرد. ئەو پیاوانەی کە ئەگەر خوێنخوازی بەردەوام بووایە لە شەڕێکی بچووکی تیرەکاندا دەکوژران، ئێستا ئامادە بوون لە نیزامدا خزمەت بکەن (سوپای ڕێکخراو). ڕێکخستن ڕێگای بە سەرژمێری دەدا و سەرژمێرییش ڕێگای بە باجسەندن و سەربازگیریی کارا دەدا.
تا کۆتاییی دەیەی 1820ەکان، میر محەمەد ئەوەی بەدەست هێنابوو کە عوسمانییەکان نەیانتوانی: «زاگرۆسی کێوی»ی ڕام کردبوو. کۆمەڵێک هۆزی کە لەگەڵ یەکتر دەجەنگان، کردە هاووڵاتیانی ڕێکخراو و سەلماندی کە کۆمەڵگەی کوردی توانای فەرمانڕەواییی پێشکەوتوو و ناوەندیی هەیە.
بەشی 6: سەروەریی ئابووری و ضرابخانەی سۆرانی
لە سەرەتای سەدەی 19دا، نیشانەی دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری «مافی سکە» بوو؛ دەسەڵاتی لێدانی دراو بە ناوی خۆی. بۆ چەندین سەدە، میرنشینە کوردییەکان لیرەی عوسمانی، تمەنی فارسی یان جۆرە جیاوازەکانی دراوی زیوی ئەورووپییان بەکار هێنابوو. بە لێدانی دراوی خۆی، میر محەمەد تەنها بازرگانی ئاسانتر نەدەکرد؛ کردارێکی شۆڕشی ئابووریی ئەنجام دەدا. بە سوڵتانی ئیستانبوڵ و شای تاران دەیگوت سامانی زاگرۆس هی کوردە.
دروستکردنی سکەی «سۆرانی»
میر محەمەد لە ڕەواندز ضرابخانەیەکی دەوڵەتی دامەزراند و هەمان شارەزایی لە کانزاکاریدا بەکار هێنا کە لە کارگەی داڕشتنی تۆپەکانیدا پەرەی پێ دابوو.
ستانداردی کانزایی: میر کانگە خۆجێییەکانی زیو و مسی بەکار دەهێنا و بە تواندنەوەی دراوە بیانییەکانیش تەواوی دەکردن، کە لە ڕێگەی بازرگانی و باجەوە دەستی بەسەریاندا گرتبوو.
نووسینی سەر سکەکان: ناوی «میر محەمەد» و بەروار، لەگەڵ دەستەواژە ئایینییەکان، لەسەر سکەکان دەکێشرا. لە نەریتی سیاسیی ئیسلامیدا، هێنانی ناوی فەرمانڕەوا لە وتاری هەینی (خوتبە) و لەسەر دراو (سکە) دوو ڕاگەیاندنی یەکلاکەرەوەی سەربەخۆیی بوون.
بەرگریی ئابووری: بە دروستکردنی دراوێکی خۆجێیی، ڕەعیەتەکانی لە هەڵاوسانی بێکۆنتڕۆڵ و کەمکردنەوەی بەهای لیرەی عوسمانی پاراست، کە لەو کاتەدا لە بەغدا و ئیستانبوڵ ڕووی دەدا.
کۆنتڕۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانی
ڕەواندز لەسەر ڕێڕەوە کۆنە سەرەکییەکانی بازرگانی هەڵکەوتبوو، کە دەشتی بەرزی فارس بە دەشتەکانی میزۆپۆتامیاوە دەبەستەوە. میر محەمەد ئەم جوگرافیایەی گۆڕی بۆ سەرچاوەیەکی زۆر گەورەی داهات.
گومرگ و باجی تێپەڕین: ئەو گومرگخانەیەکی ناوەندی دامەزراند. هەر کاروانێک کە ئاوریشم، بەهارات یان ئاژەڵی ماڵیی بە دەربەندە شاخاوییەکانیدا دەگواستەوە، دەبوو باجی تێپەڕین بدات. لەبەر ئەوەی ناوچەکەی ئارامترین ناوچە بوو (وەک لە بەشی 5دا باس کراوە)، بازرگانان ئامادە بوون لە ڕەواندز باجی بەرزتر بدەن بۆ ئەوەی لە ڕێگریی ناوچەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی عوسمانی دوور بکەونەوە.
پاوانە ستراتیژییەکان: میر کۆنتڕۆڵی سەرچاوە گرنگەکانی گرتە دەست، بە تایبەتی خوێ و دار. بە ڕێکخستنی فرۆشتنی ئەم پێداویستییە سەرەکییانە، مسۆگەری دەکرد گەنجینەی دەوڵەت هەرگیز بەتاڵ نەبێت.
ژێرخانی بازرگانی
میر محەمەد تێگەیشتبوو کە باجی بەرز پێویستی بە ژێرخانێکی باش هەیە. «سامانی سکەکان»ی دووبارە لە خاکەکەیدا وەبەر دەهێنایەوە:
پردە بەردینەکان: پردی بەردینی زۆر گەورەی کەوانەیی بەسەر ڕووبارەکانی زێی گەورە و ڕەواندزدا دروست کرد و مسۆگەری کرد کە بازرگانی تەنانەت لە کاتی لافاوەکانی بەهاریشدا بەردەوام بێت.
کاروانسەراکان: خانە قەڵابەندکراوەکانی سەر ڕێگای دروست کرد، کە بازرگانان دەیانتوانی بە کاڵاکانیانەوە بە ئارامی تێیاندا بحەسێنەوە. ئەمانە هەم وەک ناوەندی ئابووری و هەم وەک بنکەی پێشەوەی کۆکردنەوەی زانیاری بۆ سەربازەکانی کاریان دەکرد.
یەکسانکردنی ستانداردەکانی بازاڕ: لە هەموو بازاڕێکی ناو دەسەڵاتەکەیدا یاسای سەختگیرانەی سەبارەت بە کێش و پێوانە جێبەجێ دەکرد. فێڵکردن لە کڕیار بە تاوانێک دژی دەوڵەت دادەنرا و ئەمە وای کرد ڕەواندز ببێتە ناوێکی جێی متمانە بۆ بازرگانەکانی ناوچەکە.
سامانی شاخەکان
لە دەیەی 1830ەکاندا، دەکرێت بگوترێت میر محەمەد یەکێک لە دەوڵەمەندترین پیاوانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو. بە پێچەوانەی پاشا عوسمانییەکان کە سامانەکەیان بۆ ئیستانبوڵ دەنارد یان لە خۆشگوزەرانیی کۆشکەکاندا بەفیڕۆیان دەدا، میر زێڕەکەی بۆ کڕینی دڵسۆزی و تەکنەلۆژیا بەکار دەهێنا. بەکاری دەهێنا بۆ مووچەدانی نیزام (سەربازە ڕێکخراوەکان)، کڕینی ماددەی خاو بۆ کارگەی داڕشتنی کانزای وەستا ڕەجەب و دروستکردنی ئەو قوتابخانانەی دەبوو پەرە بە بووژانەوەیەکی کوردی بدەن.
ئەم سەروەرییە ئابوورییە ئەوی کردبوو بە مەترسی. سەرکردەیەک بوو کە سوڵتانی عوسمانی نەیدەتوانی «بیکڕێت»، چونکە پێشتر ضرابخانەی خۆی هەبوو. ئابوورییەکی بە بازنەی داخراوی دروست کردبوو، کە تێیدا کاری کورد و سەرچاوەکانی کورد دەوڵەتێکی کوردییان بنیاد دەنا.
بەشی 7: هەڵمەتەکانی یەکخستن: ملکەچکردنی بادینان
تا ساڵی 1832، میر محەمەد ناوچە سەرەکییەکەی سۆرانی پتەو کردبوو. بەڵام لە باکوور و ڕۆژئاوا میرنشینی بادینانی کۆن و پڕشکۆ هەبوو، کە ناوەندەکەی لە قەڵا شاخاوییەکەی ئامێدی بوو. بنەماڵەی بادینان (بنەماڵەی عەباس) «پاشای کۆر»یان بە تازەپێگەیشتوو دەزانی. بۆ میر محەمەد، بادینان نوێنەرایەتیی ئەو ڕێکخستنە کۆن و ناناوەندییەی کوردی دەکرد کە دەبوو یەکبخرێت، ئەگەر دەسەڵاتێکی یەکگرتووی کوردی لە سەدەی 19دا بمانایەتەوە.
ستراتیژیی زێی گەورە
بەربەستە سەرەکییەکەی نێوان سۆران و بادینان ڕووباری زێی گەورە بوو؛ ئاوە بەخوڕەکەی بە دەنگی بەرز دەڕۆیشت و وەک سنوورێکی سروشتی کاری دەکرد. لە زستانی 1832دا، میر محەمەد هەڵمەتێکی جێبەجێ کرد کە بە خێرایی و هاوئاهەنگییەکەی چاودێرەکانی ناوچەکەی سەرسام کرد.
پەڕینەوەی ڕووبار: بە بەکارهێنانی ئەندازیارەکانی، پەڕینەوەیەکی خێرای لە زێ ئاسان کرد و پاسەوانەکانی سنووری بادینانی بە تەواوی بێئاگا گیریان خست.
هێزی تۆپخانە: سوپای سۆران پشتی بە گەمارۆی درێژخایەن و برسیکەر نەدەبەست. لە جیاتی ئەوە، تۆپە قورسەکانی وەستا ڕەجەبیان هێنا. قەڵاکانی ئاکرێ و زێبار کە بۆ چەندین سەدە بەرامبەر هێرشی هۆزەکان ڕاوەستابوون، لە ژێر بۆردومانی بێوچانی تۆپخانەی سۆراندا ڕووخان.
کەوتنی ئامێدی (1832)
ئامێدی بە شوێنێک دادەنرا کە گرتنی مەحاڵ بوو. لەسەر دەشتە بەرزێکی زۆر گەورەی بازنەیی هەڵکەوتبوو، کە لە هەموو لایەکەوە بە لێژاییە توندەکان دەورە درابوو، و «گەوهەری باکوور» بوو. کاتێک هێزەکانی میر محەمەد شارەکەیان گەمارۆ دا، میری بادینان، سەعید پاشا، سەرەتا پشتی بە بەرگرییە سروشتییەکانی شارەکە بەست.
باڵادەستیی تەکنەلۆژی: میر محەمەد تۆپە قورسەکانی لەسەر لووتکەکانی دەوروبەر جێگیر کرد و بەرەو خوارەوە گوللەی بۆ ناو قەڵاکە هاویشت. ئەم تەقەکردنە بە «گۆشەی بەرز» دیوارەکانی شارەکەی بێکاریگەر کرد.
خۆبەدەستەوەدان: سەعید پاشا بە بینینی تێکچوونی بەرگرییەکانی و بە خواستی پاراستنی شارەکە لە کۆمەڵکوژییەکی تەواو، خۆی بە دەستەوە دا. لە پیشاندانی دەگمەنی واقیعگەرییەکی سیاسیدا، میر محەمەد ئەشرافی بادینانی لە سێدارە نەدا. لە جیاتی ئەوە، ناچاریان کرد خۆیان بخەنە ژێر دەسەڵاتی ئەو و، لە بنەڕەتدا، تەواوی خاکی بادینانی بە دەوڵەتی سۆرانەوە لکاند.
یەکخستنی کارگێڕی: یەک ئاڵا، یەک یاسا
داگیرکردنی بادینان خاڵێکی وەرچەرخان بوو. بۆ یەکەم جار، دوو بەهێزترین میرنشینی کوردی لە ژێر سەرکردایەتییەکی یەکگرتووی کارگێڕیدا بوون.
جێگیرکردنی سوپا لە باکوور: میر محەمەد دەستبەجێ نیزامەکەی (سەربازە ڕێکخراوەکان) لە ئامێدی، زاخۆ و ئاکرێ جێگیر کرد.
سەپاندنی یاسا: چاکسازییە یاساییەکانی (لە بەشی 5ەوە) بۆ خاکە تازە داگیرکراوەکانیش فراوان کرد و کۆتایی بەو خوێنخوازییە خۆجێییانە هێنا کە بۆ چەندین دەیە بادینانیان ئازار دابوو.
سەرژمێری و سەربازگیری: شەڕکەرەکانی بادینانی خستە ناو سوپاکەی و هێزی مرۆیی خۆی بە ڕادەیەکی بەرچاو زیاد کرد بۆ هەنگاوی داهاتووی بەرەو دەشتەکانی جەزیرە، کە پلانی بۆ داڕشتبوو.
پەیامەکە بۆ ئیستانبوڵ
کەوتنی بادینان بەغدا و ئیستانبوڵی هەژاند. سوڵتانی عوسمانی، مەحموودی II، تێگەیشت کە میر محەمەد چیتر تەنها «سەرۆک هۆزێکی کێشەساز» نەبوو؛ ئەو پاشای شاخەکان بوو کە بە سەرکەوتوویی ناوچە کوردییەکانی باکوور و ناوەڕاستی یەکخستبوو. میرنشینی سۆران بە فەرمی بووبوو بە زلهێزێکی ناوچەیی و خاکەکەی لە سنوورەکانی فارسەوە تا دەروازەکانی مووسڵ کۆنتڕۆڵ دەکرد.
هەڵمەتی یەکخستنی میر محەمەد سەلماندی کە هۆزە کوردییەکان دەکرا لە ژێر ئاڵایەکدا یەکبخرێن، بە مەرجێک سەرکردەکە هێزی پیشەسازی و ئیرادەی پۆڵایینی پێویست بۆ سەپاندنی ئەوەی هەبێت. «پاشای کۆر» چیتر تەنها میری ڕەواندز نەبوو؛ ئەو میری کوردستان بوو.
بەشی 8: فراوانبوون بەرەو دەشتەکان: هەڵمەتەکانی جەزیرە و ماردین
تا ساڵی 1833، میر محەمەد خاکێکی بەیەکەوە لکێنراوی کۆنتڕۆڵ دەکرد کە لەگەڵ زۆرێک لە میرنشینە ئەورووپییەکان کێبڕکێی دەکرد. بەڵام تێگەیشتبوو کە دەوڵەتێکی بەڕاستی خاوەن سەروەری، زیاتر لە قەڵاکان پێویستی بە دەستگەیشتن بە ڕێڕەوە سەرەکییەکانی بازرگانیی دیجلە و دەشتە گەنمبەرهەمهێنەکانی جەزیرە هەیە. ئەم بەشە پێشڕەوییە بوێرانەکەی بەرەو ڕۆژئاوا دەگێڕێتەوە؛ هەڵمەتێک کە پیادەی نیزامەکەی تا خودی دەروازەکانی ماردین و نسیبین گەیاند.
پەڕینەوەی دیجلە
بە مسۆگەرکردنی بادینان، سوپای میر محەمەد وەک شەپۆلێکی زۆر گەورە بەرەو ڕۆژئاوا جووڵا. شارۆچکە ستراتیژییەکەی جزیرەی کردە ئامانج (جەزیرەی ئیبن عومەر)، کە بەندەرێکی ڕووباریی گرنگ بوو لەسەر دیجلە.
لۆجستیکی دەشتەکان: گواستنەوەی سوپایەک کە بۆ شاخەکان ڕاهێنرابوو بۆ دەشتە کراوەکان، پێویستی بە گۆڕینی تاکتیکەکان هەبوو. میر محەمەد سوارییەکەی، واتە سوارە کوردە بەناوبانگەکان، بەکار هێنا بۆ پاراستنی پیادە و تۆپخانەکەی لە کاتی جووڵەیان بە ناو زەوییە تەختترەکانی حەوزی خابووردا.
کەوتنی جزیرە: سەرکردە خۆجێییەکانی ناوچەی بۆتان، بە بینینی چارەنووسی ئامێدی، دابەش ببوون. هەندێکیان بەرگرییان کرد، بەڵام تۆپخانەی میر محەمەد جارێکی تر یەکلاکەرەوە بوو. جزیرە کەوت و کۆنتڕۆڵی یەکێک لە گرنگترین شوێنەکانی پەڕینەوەی ڕووبار لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە میر دا.
هەڵمەتەکانی ماردین و نسیبین
پێشڕەوییەکە لە دیجلە نەوەستا. هێزەکانی میر محەمەد بەرەو شاری کۆنی ماردین پێشڕەوییان کرد، کە لەسەر زنجیرە گردە ناسراوەکەی هەڵکەوتبوو و بەسەر دەشتەکانی سووریادا دەیڕوانی.
بەرەنگاربوونەوەی والییە عوسمانییەکان: ماردین ناوەندێکی سەرەکیی کارگێڕیی عوسمانی بوو. بە گەمارۆدانی، میر محەمەد چیتر تەنها لەگەڵ کوردەکانی تر نەدەجەنگا؛ ئەو ڕاستەوخۆ یەکپارچەیی خاکی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی کردبووە ئامانج.
گەمارۆی نسیبین: هێزەکانی نسیبینیان داگیر کرد و، لە کردەوەدا، ڕێڕەوی سەرەکیی پەیوەندی و بازرگانیی نێوان پایتەختی عوسمانی و پارێزگاکانی بەغدا و بەسرەیان بڕی. بۆ چەند مانگێک، «پاشای کۆر» شادەماری ئیمپراتۆریەتەکەی لە دەستدا بوو.
«میرنشینە گەورەکە» لە لووتکەیدا
لەم ساتەدا، دەوڵەتی سۆران گەیشتبووە زۆرترین فراوانیی خۆی. فەرمانی میر محەمەد لە سنووری فارس لە ئۆشنۆ لە ڕۆژهەڵاتەوە تا کەنارەکانی دیجلە لە نزیک مووسڵ لە ڕۆژئاوا، و لە بناری شاخەکانی هەولێر لە باشوورەوە تا سنوورەکانی دیاربەکر لە باکوور، جێبەجێ دەکرا.
بەربەستی ستراتیژی: بە سەرکەوتوویی ناوچەیەکی جیاکەرەوەی دروست کردبوو کە ناوچە سەرەکییەکەی کوردی لە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی عوسمانی دەپاراست.
نیگەرانیی نێودەوڵەتی: هەر لەم هەڵمەتەدا بوو کە زلهێزە ئەورووپییەکان، بە تایبەتی بەریتانیای مەزن، دەستیان بە ناردنی ڕاپۆرتەکانیان بە پەلە و نیگەرانییەوە کرد. دەترسان کە ئەگەر میر محەمەد لەگەڵ محەمەد عەلیی میسر هاوپەیمان ببێت (کە ئەویش دژی سوڵتان یاخی ببوو)، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە تەواوی داڕمێت.
تۆوەکانی وەڵامی عوسمانی
هەڵمەتی جەزیرە بۆ ئیستانبوڵ لە سنووری قبووڵکردن تێپەڕیبوو. ڕەنگە سوڵتان میرێکی شاخاویی قبووڵ بکردایە کە لەسەر دۆڵەکان ناکۆکی دەکات، بەڵام نەیدەتوانی پاشایەکی کوردی قبووڵ بکات کە ڕێگاکانی بازرگانی بۆ بەغدا و شامی کۆنتڕۆڵ کردووە. سەرکەوتنی بەشی 8 ڕاستەوخۆ بووە هۆی ئەو نەفیرە زۆر گەورەیەی ئیمپراتۆریەت کە دوای ئەوە هات.
میر محەمەد لە دەشتەکاندا بەهرەی نایابی سەربازیی خۆی سەلماندبوو، بەڵام لە هەمان کاتدا خۆی کردبووە ئامانج. بە جیهانی پیشان دابوو کە کوردستانێکی یەکگرتوو خەونێک نییە، بەڵکو واقیعێکە کە بە خێرایی نزیک دەبێتەوە؛ و زلهێزەکانی ئەو سەردەمە بڕیاریان دا ئەو واقیعە ڕێگەی لێ نەدرێت خۆی بنوێنێت.
بەشی 9: بەشە تاریکەکە — هەڵمەتەکانی شێخان و شنگال
کاتێک میر محەمەد «پاشایەتیی کوردی»یەکەی بنیاد دەنا، لەسەر بنەمای یەکڕەنگیی سەختگیرانەی ئایینی و سیاسی ئەوەی دەکرد. میر محەمەد باوەڕی وابوو بۆ ئەوەی دەوڵەتێک ناوەندی بێت، پێویستی بە چوارچێوەیەکی یەکگرتووی ئەخلاقی و یاسایی هەیە. ئەمە بووە هۆی جێمشتومڕترین و تراژیدیترین ماوەی فەرمانڕەواییەکەی: هێرشە سەربازییە دڕندانەکان بۆ ناوچە سەرەکییەکانی ئێزیدییەکان لە شێخان و شنگال.
ململانێی ئایدیۆلۆژی
وێنای میر محەمەد بۆ کوردستان دەوڵەتێکی ئیسلامیی سوننی بوو. خۆی تەنها بە سەرکردەیەکی نەتەوەیی نەدەزانی، بەڵکو بە «پارێزەری ئایین» لە شاخەکاندا دەیزانی. لە ڕوانگەی ئەودا، دانیشتووە ئێزیدییەکان، بەو سیستەمی باوەڕە جیاواز و کۆن و نائیسلامییەیانەوە، نوێنەرایەتیی «سنوورێکی ناوخۆیی»یان دەکرد کە ڕەتیدەکردەوە ملکەچی دەسەڵاتی ناوەندیی یاسایی و ئایینیی ئەو بێت.
هێرشەکانی 1832-1833
لە کاتێکدا هەڵمەتەکانی لە بادینان بۆ لەکاندنی سیاسی بوون، هەڵمەتەکانی شێخان بە سیاسەتی زەوی سووتاو ناسرابوون.
پەڕینەوەی دیجلە: لە ساڵی 1832دا، هێزەکانی سۆران بە مەبەستی ملکەچکردنی سەرکردایەتیی ئێزیدی پەڕینەوەی ڕووبارەکەیان کرد. ئێزیدییەکان، بە سەرکردایەتیی میرەکەیان و کەسایەتییە ئایینییەکانیان، بۆ لێژاییە سەختەکانی شنگال و پیرۆزگەکانی لالش پاشەکشەیان کرد.
کۆمەڵکوژیی سەر پردەکە: گێڕانەوە مێژووییەکان، کە نەریتە زارەکییە خۆجێییەکان پشتڕاستیان دەکەنەوە، باس لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ترسناک دەکەن کە تێیدا پەنابەرە ئێزیدییەکان لە کەنارەکانی ڕووبارەکەدا گیر خواردبوون و بە شێوەیەکی سیستەماتیک کرانە ئامانجی پیادەی سۆران.
گەمارۆی شنگال: تۆپخانەی میر محەمەد، کە بەرامبەر قەڵا بەردینەکان زۆر کاریگەر بوو، بۆ دەرهێنانی بەرگریکارە ئێزیدییەکان لە ئەشکەوتە شاخاوییەکان بەکار هێنرا. هەزاران کەس ئاوارە کران و زۆرێک ناچار کران بە ڕواڵەت ئایین بگۆڕن یان بۆ کۆیلەیەتی فرۆشران.
وردەکاریی مێژوویی و لێکدانەوەی هاوچەرخ
بۆ تێگەیشتن لە «پاشای کۆر»، دەبێت لە ڕوانگەی دەوڵەتسازیی سەدەی 19ەوە لێی بڕوانرێت. زۆر هاوشێوەی سەرکردە هاوسەردەمەکانی ئەو سەردەمە لە ئەورووپا یان ئەمریکاکان، ئەو گرووپانەی کەمینە کە بەرگرییان بەرامبەر «یەکسانکردن»ی ناوەندی دەکرد، بە مەترسییەک بۆ بوونی دەوڵەت دەزانی.
ئەنجامەکە: ئەم هەڵمەتانە بۆ چەندین دەیە پێکهاتەی دانیشتووە ئێزیدییەکانی باکووری عێراقیان بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز کرد.
میراتەکە: لە کاتێکدا کورد ئەمڕۆ بوێرییەکەی بەرامبەر عوسمانییەکان دەستبەرز دەکەن، کۆمەڵگەی ئێزیدی میر محەمەد وەک کەسایەتییەکی چەوسێنەر بە بیر دەهێنێتەوە. بابەتێکی مێژوویی کە بەڕاستی «مەزن» بێت، دەبێت دان بەوەدا بنێت کە «مشتە ئاسنینەکە»ی جیاوازیی لە نێوان داگیرکەرە بیانییەکان و کەمینە خۆجێییەکاندا نەدەکرد.
بەشی 10: بووژانەوەی کولتووری — سۆرانی وەک زمانی دەوڵەت
میر محەمەد دەیزانی دەوڵەتێک کە تەنها لەسەر تۆپەکان بنیاد بنرێت، هەر ئەو ساتە دەڕووخێت کە کارگەی داڕشتنی کانزاکە سارد ببێتەوە. پێویستی بە کولتوورێکی باڵای کوردی هەبوو بۆ کێبڕکێکردن لەگەڵ شکۆی فارسی و تورکیی عوسمانی.
بەرزکردنەوەی زاری سۆرانی
پێش فەرمانڕەواییەکەی، فارسی زمانی دەربارە کوردییەکان و عەرەبی زمانی مزگەوتەکان بوو. میر محەمەد پشتگیریی بزووتنەوەیەکی دەکرد بۆ بەرزکردنەوەی کوردیی سۆرانی بۆ ئاستی زمانێکی ئەدەبی و کارگێڕی.
ڕێنووس و نووسەران: دەستەیەکی لە سکرتێرەکان خستە کار کە دەستیان کرد بە داڕشتنی فەرمانە دەوڵەتییەکان، بەخشینی زەوی و نامە دیپلۆماسییەکان بە سۆرانی.
شیعر و پشتگیری: لە ڕەواندز دارایی «بازنەیەکی شاعیران»ی دابین دەکرد. ئەم نووسەرانە لە شێوازە پڕڕازاوە و ئەبستراکتە فارسییەکان دوور کەوتنەوە تا لەسەر دیمەنەکانی کوردستان، مێژووی کورد و شکۆی بنەماڵەی سۆران بنووسن. ئەم سەردەمە بنەمای زمانیی ئەوەی دانا کە دواجار بوو بە ستانداردی ئەدەبیی سۆرانیی هاوچەرخ.
ژێرخانی پەروەردە
میر تۆڕێکی لە مەدرەسەکان دامەزراند کە کاریان زیاتر لە کۆلێژە هاوچەرخەکان دەچوو.
چاکسازیی بەرنامەی خوێندن: لە کاتێکدا ئیلاهیات هەر لە ناوەنددا مایەوە، ئەم قوتابخانانە مێژوو، جوگرافیا و بنەماکانی ئەندازیارییان دەوتەوە (بۆ پشتگیریی پیشەسازیی سەربازی).
ڕاکێشانی زانایان: لەبەر ئەوەی ڕەواندز ئارام و دەوڵەمەند بوو (بەهۆی ضرابخانەی سۆرانییەوە)، زانایان تەنانەت لە شارە دوورەکانی وەک بەغدا و تەورێزەوە بۆ وانەوتنەوە دەهاتنە میرنشینەکە و لەگەڵ خۆیاندا زانیارییەکی زانستی و فەلسەفیی هەمەچەشنیان دەهێنا.
«ئەسینای کوردی»
تا ساڵی 1835، ڕەواندز چیتر تەنها پەناگەیەکی شاخاوی نەبوو. چرایەکی ڕووناکیی فکری بوو. «بووژانەوەی کوردی» لە ژێر دەسەڵاتی میر محەمەددا هەستێکی کوردبوونی دروست کرد کە لە دڵسۆزیی هۆزایەتی تێدەپەڕی. پیاوێک چیتر تەنها ئەندامێکی هۆزی سۆران نەبوو؛ ئەو ڕەعیەتی دەوڵەتێکی کوردیی خاوەن کولتوور، خوێندەوار و پێشکەوتوو لە پیشەسازیدا بوو.
بەشی 11: دیپلۆماسی لە «یارییە گەورەکە»دا
لە کاتێکدا میر محەمەد جەزیرەی داگیر دەکرد، زلهێزە جیهانییەکان بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست «یارییەکی گەورە»یان دەکرد. میر لە دیپلۆماسیدا لێهاتووییەکی زۆر زیاتری هەبوو لەوەی زۆرجار بە ناویەوە دەنووسرێت.
چاودێرە بەریتانییەکان
ئەجێنتە بەریتانییەکان، وەک جەیمس بەیلی فڕەیزەر، سەردانی ڕەواندزیان کرد و سەرسام بوون. فڕەیزەر میر بە پیاوێکی خاوەن «وزەیەکی دەگمەن» وەسف کرد و ئاماژەی بەوە دا کە سوپاکەی لە زۆرێک لە یەکەکانی سوڵتان ڕێکخراوتر بوو.
بەربەستی ستراتیژی: بەریتانییەکان گفتوگۆیان لەسەر ئەوە دەکرد ئایا پشتگیریی میر محەمەد بکەن وەک بەربەستێک بەرامبەر نفووزی ڕووسیا لە باکوور. بەڵام لە کۆتاییدا بڕیاریان دا کە کوردستانێکی یەکگرتوو ڕەنگە ببێتە هۆی داڕمانی تەواوی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕووسیا پێویستیان بوو «یەکپارچە بەڵام لاواز» بمێنێتەوە.
پەیوەندیی «سۆران–میسر»
لەوانەیە مەترسیدارترین هەنگاوی دیپلۆماسی ئەو هاوپەیمانییە بووبێت کە دەگوترا لە نێوان میر محەمەد و محەمەد عەلی پاشای میسردا هەبوو. هەردووکیان یاخیبووی بەهێز بوون لە ناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا. ئەگەر «پاشا کۆرە»ی کورد و پاشای میسری هێرشێکی دوولایەنەیان بۆ سەر ئیستانبوڵ هاوئاهەنگ کردایە، ئەمڕۆ نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە تەواوی جیاواز دەبوو. ئەم هاوپەیمانییە ئەگەرییە هۆکارە سەرەکییەکە بوو کە سوڵتانی عوسمانی لە کۆتاییدا بڕیاری دا میر محەمەد دەبێت لەناو ببرێت.
بەشی 12: هێرشی پێچەوانەی عوسمانی — ڕەشید پاشا و تەنزیمات
تا ساڵی 1834، سوڵتانی عوسمانی مەحموودی II چیتر بەرگەی نەدەگرت. «پاشا کۆرە» چیتر تەنها بێزارییەکی خۆجێیی نەبوو؛ دەسەڵاتێکی خاوەن سەروەری بوو کە زێڕی خۆی سکە دەکرد، تۆپەکانی خۆی دادەڕشت و ڕێگاکانی بازرگانیی دیجلەی بە بارمتە گرتبوو. سوڵتان لێهاتووترین ژەنەڕاڵی خۆی، ڕەشید محەمەد پاشای شارەزای جەنگەکانی باڵکان و میسر، بۆ سەرکردایەتیی هەڵمەتی تەنزیمات (ڕێکخستنەوە) بۆ ناوچە سەرەکییەکەی کوردی دیاری کرد.
نەفیرە مەزنەکەی ئیمپراتۆریەت
عوسمانییەکان تەنها دەستەیەکی گەشتی سنوورییان نەنارد. سوپایەکی زۆر گەورە و نوێکراوەی ئیمپراتۆرییان کۆ کردەوە کە بە ئەفسەرانی ڕاهێنراو لە ئەورووپا و نوێترین تۆپخانەی گەمارۆ تەیار کرابوو.
دەورەدانی ستراتیژی: ڕەشید پاشا هێرشی ڕاستەوخۆی نەکرد. جووڵەیەکی مەقەستئاسای بەکار هێنا، هێزەکانی لە بەغدا لە باشوور و سیواس لە باکوورەوە گواستەوە و بە هێواشی بازنەی گەمارۆی بە دەوری میرنشینی سۆراندا توند کرد.
تەکنەلۆژیای ئیمپراتۆریەت: هەرچەندە تۆپەکانی وەستا ڕەجەب سەرنجڕاکێش بوون، عوسمانییەکان دەستیان بە بەرهەمی پیشەسازیی سیستەمی دەوڵەتە ئەورووپییەکان دەگەیشت. بۆ یەکەم جار، دەربەندە شاخاوییەکانی میر محەمەد، کە «گرتنیان مەحاڵ بوو»، ڕووبەڕووی هێزێکی تەقەکردن بوونەوە کە لەگەڵ هێزی خۆی یەکسان بوو و، لە هەندێک بواردا، لێشی تێدەپەڕی.
بەشی 13: گەمارۆ و خیانەتە پیرۆزەکە
کەوتنی ڕەواندز لە ساڵی 1836دا تەنها شکستێکی سەربازی نەبوو؛ داڕمانێکی دەروونی بوو کە فەرماندەیی باڵای عوسمانی پلانی بۆ داڕشتبوو.
قەڵاکە لە ژێر ئاگر و تەقەدا
کاتێک سوپا عوسمانییەکان تەنگەبەرەکانی ڕەواندزیان دەورە دا، میر محەمەد خۆی بۆ جەنگێک ئامادە کرد کە ئەگەر ڕووی دابایە، زاگرۆسی دەکرد بە گۆڕستانی هێزە ئیمپراتۆرییەکان. جوگرافیاکە (وەک لە بەشی 1دا باس کراوە) هێشتا بە شێوەیەکی بەرچاو لە بەرژەوەندیی بەرگریکارەکاندا بوو. بەڵام ڕەشید پاشا لە دەروونی کورد زۆر باشتر تێدەگەیشت تا لە جەنگی شاخاوی.
فەتوای ملکەچی
عوسمانییەکان کاریگەرترین چەکی خۆیان بەکار هێنا: فەرمانە ئایینییەکە.
فەرمانی خەلیفە: سوڵتانی عوسمانی نازناوی خەلیفەی ئیسلامی هەبوو. ڕەشید پاشا فەتوایەکی لە دەسەڵاتە ئایینییەکان وەرگرت کە دەیگوت، لەبەر ئەوەی سوڵتان سەرۆکی جیهانی ئیسلامییە، هەر سەربازێکی موسڵمان کە دژی سوپای سوڵتان بجەنگێت لە ئایین هەڵگەڕاوەتەوە.
قەیرانی ویژدان: ئەندامانی نیزامەکەی میر محەمەد (سەربازە ڕێکخراوەکان) پیاوانێکی دیندار بوون. کاتێک جاڕچییە عوسمانییەکان ڕایانگەیاند کە جەنگان دژی سوڵتان دەبێتە هۆی سزادانی هەتاهەتایی، ورەی سوپای کوردی شکست. ئەو سەربازانەی کە دەیانتوانی بەبێ ترس ڕووبەڕووی تۆپباران ببنەوە، نەیاندەتوانی ڕووبەڕووی ئەگەری دەرکردن لە ئایین ببنەوە.
هەڵبژاردنی سەرکردەیەک
بە ڕووبەڕووبوونەوەی یاخیبوونی ناوخۆیی و گەمارۆیەکی زۆر گەورە لە دەرەوە، میر محەمەد بڕیارێکی دڵتەزێنی دا. بۆ ڕێگریکردن لە وێرانبوونی تەواوی ڕەواندز و کوشتنی گەلەکەی، ڕازی بوو بە دانوستان. ڕەشید پاشا، بە سوێندخواردن بە قورئان کە مامەڵە لەگەڵ میر بەو ڕێزەی شایستەی کەسێکی شاهانەیە دەکرێت و ژیانی دەپارێزرێت، میر محەمەدی بۆ ئیستانبوڵ بانگهێشت کرد تا ڕاستەوخۆ لەگەڵ سوڵتان لەسەر مەرجەکان دانوستان بکات.
بەشی 14: نهێنیی ترابزۆن — مەرگی پاشایەک
لە کۆتایی ساڵی 1836دا، «میرە ئاسنینەکە» بۆ دوا جار شاخەکانی جێهێشت. لە ئیستانبوڵدا بە مامەڵەی «قەفەسی زێڕین» پێشوازیی لێ کرا، بە خوانە گەورەکان و ڕێزلێنانی ئیمپراتۆری، بەڵام هەرگیز ڕێگەی پێ نەدرا پایتەخت جێبهێڵێت.
تیۆرییەکانی تیرۆرکردن
دوای چەند مانگێک ڕاگرتنی لە ئیستانبوڵ، سوڵتان بە ڕواڵەت مۆڵەتی بە میر محەمەد دا بگەڕێتەوە ڕەواندز تا وەک ملکەچێکی دڵسۆزی عوسمانی فەرمانڕەوایی بکات. بەرەو بەندەری دەریای ڕەشی ترابزۆن بەڕێ کەوت. هەرگیز نەگەڕایەوە زاگرۆس.
هاوڕاییی مێژوویی ئاماژە بەوە دەکات کە دەسەڵاتدارە عوسمانییەکان تێگەیشتن تا میر محەمەد زیندوو بێت، وەک خاڵێکی کۆبوونەوە بۆ سەربەخۆیی کورد دەمێنێتەوە.
جامە ژەهراوییەکە: یەکێک لە تیۆرییەکان کە بەربڵاو قبووڵ کراوە ئەوەیە کە لە کاتی خوانێکدا لە ترابزۆن، کە دەسەڵاتدارە عوسمانییەکان ڕێکیان خستبوو، ژەهریان پێ داوە.
بۆسەی شاخاوی: نەریتێکی تر دەڵێت یەکەیەکی تایبەتمەند ڕێگەی لێ گرت و لە دۆڵێکی بێدەنگدا لە سێدارەی دا، و تەرمەکەی لە گۆڕێکی بێنیشان نێژرا تا ڕێگری بکرێت لەوەی ببێتە شوێنی سەردانی پیرۆزی کورد.
«پاشای کۆر» ون بوو و لەگەڵ ئەودا دەوڵەتی ناوەندیی سۆرانیش هەڵم بوو. دەزگای کارگێڕیی عوسمانی دەستبەجێ هاتە ناوەوە، کارگەی داڕشتنی تۆپەکانی هەڵوەشاندەوە، ضرابخانەکەی دەستبەسەر کرد و خاکەکەی دابەش کرد بەسەر ناوچە بچووک و بەڕێوەبردنئاسانەکاندا، کە کاربەدەستە دیاریکراوەکانی ئیستانبوڵ بەڕێوەیان دەبرد.
بەشی 15: میراتە نەمرەکە — لە میرنشینەوە بۆ ناسنامەی هاوچەرخ
فەرمانڕەوایی میر محەمەد تەنها 23 ساڵی خایاند، بەڵام شەبەحەکەی لە هەموو بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکانی سەدەی 21دا ئامادەیە. ئەو بەڵگەی مێژوویی بۆ جێبەجێبوونی بیرۆکەکەی پێشکەش کرد، کە دەوڵەتێکی کوردی خەیاڵێک نەبوو، بەڵکو واقیعێکی سەرکوتکراو بوو.
1. ئەندازیاری یەکڕیزی
سەلماندی کە دەکرا بە یاسا، پیشەسازی و زمانێکی هاوبەش (سۆرانی) زاڵبوون بەسەر هۆزگەرایی توندی کورددا بەدەست بهێنرێت. هێشتا هێمای سەرەکیی «یەکێتی»یە (یەکڕیزی).
2. وانەی نوێگەرایی
کارگەی داڕشتنی تۆپەکانی هێشتا ئەو نموونەیەی توانای پیشەسازیی کوردە کە زۆرترین ئاماژەی پێ دەکرێت. ئەو پیشانی دا کە کورد تەنها «گەلی شاخ» نەبوون، بەڵکو توانای بەرهەمهێنانی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و کارگێڕیی ئاڵۆزی دەوڵەتییان هەبوو.
3. پەیکەرەکە لە بادا
ئەمڕۆ پەیکەرێکی میر محەمەد لە ڕەواندز ڕاوەستاوە و بەسەر ئەو تەنگەبەرانەدا دەڕوانێت کە جارێک بەرگریی لێ دەکردن. بۆ کوردی هاوچەرخ، ئەو «خۆناسی»یە (ئەوەی خۆی دۆزییەوە). وەک کەسێکی خاوەن دید بە بیر دەهێنرێتەوە کە تەنها بە هێزی هاوبەشی خیانەتی ئیمپراتۆری و دەستکاریکردنی ئایین شکست پێ درا، نەک وەک یاخیبوویەکی شکستخواردوو.
📚 سەرچاوەکان
بۆ ئەو توێژەر یان حەزپێکەرەی دەیەوێت وردەکارییەکانی ئەم گێڕانەوە 8,000 وشەییە پشتڕاست بکاتەوە، ئەم سەرچاوانە بنەمای سەرەکیی ئەکادیمی دابین دەکەن:
Rich, C. J. (1836). Narrative of a Residence in Koordistan. Duncan. (گرنگترین گێڕانەوەی شایەتحاڵێک لە دەرباری سۆران).
Fraser, J. B. (1840). Travels in Koordistan, Mesopotamia, etc. (وردەکاری لەسەر پیشەسازیی سەربازی و وەستا ڕەجەب).
McDowall, D. (2021). A Modern History of the Kurds. I.B. Tauris. (پاشخان سەبارەت بە ناوەندیکردنی عوسمانی و تەنزیمات).
Eppel, M. (2016). A People Without a State. University of Texas Press. (شیکردنەوەی مۆدێلی دەوڵەتسازیی سۆران).
Jwaideh, W. (2006). The Kurdish National Movement: Its Origins and Development. Syracuse University Press. (کاریگەریی پاشا کۆرە لەسەر نەتەوەپەرستیی دواتر).
https://historyofkurd.com/english/2020/04/26/mir-muhammad-rawandzi/
https://military-history.fandom.com/wiki/Muhammad_Pasha_of_Rawanduz