میرنشینی بۆتان چی بوو؟
میرنشینی بۆتان (Botan) یەکێک بوو لە مەزنترین و بەناوبانگترین میرنشینە کوردییەکان، بە ناوەندی شاری کۆنی جزیرە (جزیر) لەسەر دیجلە، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای شرناخە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. بنەماڵەی عەزیزان بۆ چەندین سەدە حوکمی دەکرد و لە ناو میرنشینە کوردییەکاندا دەسەڵاتێکی پێشەنگ بوو. شوێنی کەلتووری حەماسە گەورە کوردییەکەی مەم و زین بوو و لەژێر دەسەڵاتی دوا میری گەورەی، بەدرخان بەگ، لە ساڵانی 1840دا بوو بە مەیدانی یەکێک لە دوا و بەرچاوترین بەرخۆدانەکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد لە بەرامبەر ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• بۆتان میرنشینێکی گرنگی کوردی بوو بە ناوەندی جزیرە لەسەر دیجلە، لە پارێزگای شرناخی ئێستا لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا.
• بنەماڵەی عەزیزان حوکمی دەکرد کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد ڕەچەڵەکیان بۆ سەردارەکەی سەرەتای ئیسلام، خالید کوڕی وەلید، دەگەڕێتەوە.
• جزیرە ناوەندێکی بەناوبانگی کەلتووری کوردی و شوێنی حەماسەی مەم و زینی ئەحمەدی خانی بوو (1692).
• دوا حوکمڕانی گەورەی، بەدرخان بەگ، دەوڵەتێکی نزیک لە سەربەخۆیی بنیاد نا و سەرکردایەتیی ڕاپەڕینێکی گەورەی کرد کە عوسمانییەکان لە 1847 تێکیان شکاند.
• بنەماڵەی بەدرخان (Bedirxan) دواتر بوون بە کەسایەتییە پێشەنگەکانی نەتەوەخوازیی نوێی کورد.
زانیارییە کورتەکان
ناو: میرنشینی بۆتان (Botan)
جۆر: میرنشینێکی کوردی
پایتەخت: جزیرە (جزیر / جەزیرەی ئیبن عومەر)، لەسەر دیجلە، پارێزگای شرناخی ئێستا، تورکیا
بنەماڵەی حوکمڕان: عەزیزان (عەزیزی)
ڕەچەڵەکی بانگەشەکراو: خالید کوڕی وەلید
سەردەم: ڕەگ و ڕیشە لە سەدەکانی ناوەڕاست؛ دیار تا ناو سەدەی 19
دوا میری گەورە: بەدرخان بەگ (ڕاپەڕینەکەی لە 1847 تێک شکێنرا)
میراتی کەلتووری: شوێنی حەماسەی مەم و زین؛ بنەماڵە نەتەوەخوازەکەی بەدرخان
سەرچاوەی ڕاستەوخۆ: شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)
ناوەڕۆک
یەکێک لە میرنشینە گەورە کوردییەکان
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینە گەورەکە (ساڵانی 1840)
بەشێکی تاریک: کۆمەڵکوژییەکانی ئاشوورییەکان
بنەماڵەی بەدرخان و نەتەوەخوازیی کورد
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
جزیرە: شاری سەر دیجلە
ناوەندی میرنشینی بۆتان جزیرە بوو، کە بە کوردی بە جزیر و بە عەرەبیی سەدەکانی ناوەڕاست بە جەزیرەی ئیبن عومەر، «دوورگەی ئیبن عومەر»، دەناسرا؛ بەهۆی ئەو پێچەی دیجلە کە نزیکەی دەوری دەدات. جزیرە لەسەر ڕووبارەکە لەو شوێنە هەڵکەوتبوو کە ئەمڕۆ پارێزگای شرناخە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و شارێکی کۆن و دەوڵەمەند بوو؛ شوێنی تێپەڕین و ناوەندی بازرگانی لەسەر دیجلە، لە نێوان بەرزاییەکانی ئەنادۆڵ و دەشتەکانی میزۆپۆتامیادا.
جزیرە بە یادگارەکانی بەناوبانگ بوو: پردەکەی سەدەکانی ناوەڕاست بەسەر دیجلەدا کە بە نەخشە هەڵکۆڵراوە بەرزەکان ڕازێنرابووەوە و مەدرەسەی سوور (مەدرەسا سۆر)، ناوەندێکی بەناوبانگی فێربوون. شارەکە وەک ناوەندی میرەکانی بۆتان، بۆ چەندین سەدە یەکێک بوو لە ناوەندە شارستانییە گەورەکانی کورد و بە یەکسان بە بازرگانی، زانست و دەسەڵاتی میران دەناسرا.
بنەماڵەی عەزیزان
بنەماڵەی عەزیزان (عەزیزی)، یەکێک لە ڕێزلێگیراوترین بنەماڵە حوکمڕانە کوردییەکان، حوکمی بۆتانی دەکرد. وەک چەند بنەماڵەیەکی پێشەنگی موسڵمان، عەزیزان بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی دیاری عەرەبییان دەکرد؛ لە حاڵەتی ئەواندا لە خالید کوڕی وەلید، هاوەڵ و سەردارە بەناوبانگەکەی سەرەتای ئیسلام. ئەم ڕەچەڵەکە ڕێزێکی زۆری بە میران دەبەخشی، هەرچەندە وەک زۆر بانگەشەی هاوشێوە، ڕاستیی ئەو ڕەچەڵەکە بە واتا ڕاستەوخۆکەی ناتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە.
حوکمڕانیی درێژخایەنی بنەماڵەکە بەسەر جزیرە و خاکی بۆتاندا بە وردی لە شەرەفنامەدا تۆمار کراوە، مێژووە مەزنەکەی بنەماڵە کوردییەکان لە سەدەی شازدە کە شەرەفخانی بەدلیسی، کە خۆی میرێکی کورد بوو، نووسیویەتی. لە سەردەمی ئەودا عەزیزانی بۆتان پێشتر لە ڕیزی کۆنترین و ناودارترین میرنشینە کوردییەکاندا دەژمێردران.
یەکێک لە میرنشینە گەورە کوردییەکان
بۆتان لە ڕیزی پێشەنگترین میرنشینە کوردییەکاندا بوو، لە پاڵ دراوسێکانی بادینان و هەکاری و میرنشینە گەورەکەی بەدلیس. میرە عەزیزانەکان لە جزیرەوە حوکمی خاکێکی بەرچاوی شاخ و دۆڵی ڕووبارەکانیان دەکرد و عەشیرەتە بەهێزە کوردییەکانی ناوچەی بۆتان وەفادار بوون پێیان.
وەک میرنشینەکانی دیکە، بۆتان مامەڵەی لەگەڵ ڕکابەریی ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەوی دەکرد و دوای سەدەی شازدە بە گشتی خاکەکانی وەک میرنشینێکی خۆبەڕێوەبەر لەژێر باڵادەستی عوسمانیدا بەڕێوە دەبرد. بۆ سێ سەد ساڵ عەزیزان بە دەستوەردانێکی کەمەوە حوکمی خاکەکەیان دەکرد؛ بەشێک لە تۆڕی دەوڵەتە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان کە عوسمانییەکان لە ماوەی شەڕە درێژخایەنەکان لەگەڵ ئێرانی سەفەویدا ڕێگەی مانەوەیان لە درێژایی سنووری ڕۆژهەڵاتییان پێ دەدان.
جزیرە و حەماسەی مەم و زین
بۆتان لە کەلتووری کورددا جێگەیەکی تایبەتی هەیە وەک شوێنی مەم و زین، حەماسە خۆشەویستییە مەزنەکە کە شاعیر و زانا ئەحمەدی خانی لە 1692 نووسیویەتی و زۆرجار بە حەماسەی نەتەوەیی کورد دادەنرێت. چیرۆکە تراژیدییەکەی خۆشەویستیی مەم و زین لە دەرباری میرانەی جزیرە، ناوەندی میرەکانی بۆتان، ڕوودەدات.
لە ڕێگەی مەم و زینەوە، میرنشینەکە لە پێکهاتەی خودی ناسنامەی ئەدەبیی کورددا گرێ درا. شیعرەکە تەنها چیرۆکی خۆشەویستی نییە، بەڵکو تێڕامانێکە لە کورد و ئارەزوویان بۆ یەکگرتن. ڕوودانی لە دەرباری بۆتان جێگەیەکی هەمیشەیی بە جزیرە بەخشی لە ناوەندی یادەوەریی کەلتووریی کورددا.
بەدرخان بەگ و ڕاپەڕینە گەورەکە (ساڵانی 1840)
بەناوبانگترین میری بۆتان بەدرخان بەگ (Bedirxan Beg) بوو کە لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەدا لە جزیرەوە حوکمی دەکرد. بە کەڵکوەرگرتن لە بێسەروبەریی پارێزگاکانی کۆتایی سەردەمی عوسمانی و لاوازبوونی کاتیی دەسەڵاتی ناوەندی، بۆتانی کرد بە دەوڵەتێکی بەهێز و زۆر نزیک لە سەربەخۆیی. نفووزەکەی بەسەر بەشێکی فراوانی خاکی کورددا بڵاو کردەوە و تەنانەت دراوی خۆیشی لێ دا.
بۆ ماوەیەک بەدرخان بەهێزترین حوکمڕانی کوردی سەردەمی خۆی بوو و دەربارەکەی لە جزیرە ناوەندی دەسەڵاتێکی کوردی بوو کە بە هێزەوە خۆی دەسەلماند. بەڵام زیادبوونی هێزەکەی و ملنەدانە ئاشکراکەی بە ئیستانبوڵ پێکدادانی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندگەرای عوسمانی کرد بە شتێکی حەتمی.
بەشێکی تاریک: کۆمەڵکوژییەکانی ئاشوورییەکان
حوکمڕانیی بەدرخان هەروەها بە ڕووداوێکی گران و تراژیدی دەناسرێت. لە 1843 و دووبارە لە 1846، هێزەکانی لە هاوپەیمانێتیدا لەگەڵ سەرۆکە کوردەکانی دیکە، لەوانە نوورڵای هەکاری، هێرشی وێرانکەریان کردە سەر کۆمەڵگە مەسیحییە ئاشوورییەکانی (نەستۆری) شاخەکانی هەکاری. تێیاندا ژمارەیەکی زۆر گەورەی مەدەنییە ئاشوورییەکان کوژران و زۆرێکی دیکە کۆیلە یان ئاوارە کران.
ئەم کۆمەڵکوژییانە لە ئەورووپا ترس و سامیان دروست کرد و سەرنجێکی توندی نێودەوڵەتییان بۆ ناوچەکە ڕاکێشا. بەشێکی گرنگ و ئازاربەخشن لە مێژووی بۆتان و هەر گێڕانەوەیەکی ڕاستگۆیانەی میرنشینەکە دەبێت دانیان پێدا بنێت. هەروەها یارمەتییان دا کە هەم پاساو و هەم فشاری دەرەکی بۆ دەوڵەتی عوسمانی دابین ببێت تا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دژی بەدرخان هەنگاو بنێت.
کەوتنی بۆتان (1847)
لە 1847 ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هێرشێکی گەورەی سەربازیی دژی بەدرخان بەگ دەست پێ کرد. دوای بەرخۆدانێکی توند، میرەکە شکست هێنا و ناچار کرا خۆی ڕادەست بکات؛ میرنشینی خۆبەڕێوەبەری بۆتان هەڵوەشێنرایەوە و خرایە ژێر بەڕێوەبردنی ڕاستەوخۆی عوسمانی. خودی بەدرخان بۆ تاراوگە نێردرا و چەندین ساڵ دواتر دوور لە جزیرە مرد.
کەوتنی بۆتان لە 1847 یەکێک بوو لە دوا و بەرچاوترین ڕووداوەکانی لەناوبردنی میرنشینە کوردییەکان لەلایەن عوسمانییەکانەوە و کەمێک دوای سەرکوتکردنی سۆران و بادینان ڕووی دا. لەگەڵ ئەوەدا بە کردەوە کۆتایی بە سیستەمە چەندسەدەییەکەی میرنشینە کوردییە خۆبەڕێوەبەرەکان هات.
بنەماڵەی بەدرخان و نەتەوەخوازیی کورد
چیرۆکی بۆتان لەگەڵ میرنشینەکە کۆتایی نەهات. نەوەکانی بەدرخان بەگ، بنەماڵەی بەدرخان (Bedirxan)، لە تاراوگەدا پەرتەوازە بوون، بەڵام وەک پێشەنگانی نەتەوەخوازی، ڕۆژنامەگەری و کەلتووری نوێی کورد زۆر دیار بوون. لەوانە میقداد میدحەت بەدرخان، یەکێک لە دامەزرێنەرانی ڕۆژنامەگەریی سەرەتایی کوردی، و سورەیا بەدرخان، پێشەنگێکی دیکەی ڕۆژنامەگەریی کوردی، بوون.
بنەماڵەکە زنجیرەیەکی بەرچاوی ڕۆشنبیر و چالاکوانی کوردی پێگەیاند، لە ئەمین عەلی بەدرخانەوە بۆ باڵیۆزی کەلتووری لەیلا بەدرخان. لە ڕێگەی ئەوانەوە، بنەماڵە میرانەکەی بۆتان وەک بنەماڵەیەکی بیداربوونەوەی نەتەوەیی کورد دووبارە لەدایک بوو؛ دەتوانرێت بگوترێت میراتێکی گەورەتر لە خودی میرنشینەکە.
هێڵی کات
سەدەکانی ناوەڕاست — بنەماڵەی عەزیزان وەک حوکمڕانی جزیرە و ناوچەی بۆتان جێگیر دەبێت. سەدەی 16 — بۆتان، میرنشینێکی کوردی خۆبەڕێوەبەر لەژێر باڵادەستی عوسمانی، لە شەرەفنامە (1597) تۆمار دەکرێت. 1692 — ئەحمەدی خانی مەم و زین دەنووسێت کە لە دەرباری جزیرەدا ڕوودەدات. سەرەتای سەدەی 19 — بەدرخان بەگ بۆتان دەکات بە دەوڵەتێکی بەهێز و نزیک لە سەربەخۆیی. 1843 & 1846 — هێزەکانی بەدرخان کۆمەڵکوژیی مەسیحییە ئاشوورییەکان لە شاخەکانی هەکاری ئەنجام دەدەن. 1847 — عوسمانییەکان بەدرخان تێک دەشکێنن؛ میرنشینی بۆتان هەڵوەشێنرێتەوە و ئەو دوور دەخرێتەوە. کۆتایی سەدەی 19–سەدەی 20 — بنەماڵەی بەدرخان دەبن بە کەسایەتییە پێشەنگەکانی نەتەوەخوازیی نوێی کورد.
حوکمڕانان و کەسایەتییە سەرەکییەکان
بنەماڵەی عەزیزان لە ماوەی چەندین نەوەدا، لە ڕەگ و ڕیشەکانی سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا سەدەی نۆزدە، حوکمی بۆتانی دەکرد. تەنها بەشێک لە زنجیرەی تەواوی جێگرتنەوەی سەرەتایی تۆمار کراوە، هەرچەندە شەرەفنامە بەشێکی زۆری مێژووی بنەماڵەکە دەپارێزێت. بە جیاوازییەکی زۆرەوە بەناوبانگترین حوکمڕان بەدرخان بەگ، دوا میری گەورە، بوو کە ڕاپەڕین و کەوتنەکەی لە 1847 کۆتایی بە میرنشینەکە هێنا. نەوەکانی، بنەماڵەی بەدرخان، دواتر شێوەیان بە بزووتنەوەی نەتەوەیی نوێی کورد دا. وەک میرنشینەکانی دیکە، دەبێت ناو و ڕێکەوتەکانی حوکمڕانە پێشووترەکانی عەزیزان بە هەندێک وریاییەوە بخوێندرێنەوە.
مشتومڕ و ناڕوونییەکان
چەند لایەنێکی مێژووی بۆتان جێگەی مشتومڕن. ئەو ڕەچەڵەکەی بنەماڵەی عەزیزان بانگەشەی دەکات کە بۆ خالید کوڕی وەلید دەگەڕێتەوە، ڕەچەڵەکێکە بۆ بەخشینی ڕێز کە ڕاستییەکەی بە واتا ڕاستەوخۆکەی ناتوانرێت پشتڕاست بکرێتەوە. پێش شەرەفنامە تەنها بەشێک لە مێژوو و زنجیرەی جێگرتنەوەی سەرەتایی بنەماڵەکە تۆمار کراوە. کۆمەڵکوژییەکانی 1843–1846یش هێشتا بابەتێکی دژوار و جێگەی مشتومڕن کە لە سەرچاوە کوردی، ئاشووری و ڕۆژئاواییەکاندا بە جیاوازی هەڵدەسەنگێنرێن. لێرە وەک ئەو ڕووداوە گرانانە دەخرێنە ڕوو کە بوون، لەگەڵ داننان بەوەی توێژینەوە هێشتا ئاست، هۆکار و بەرپرسیارێتییان دەکۆڵێتەوە.
جێگەی لە مێژووی کورددا
میرنشینی بۆتان لە ڕیزی گرنگترین و کاریگەرترین میرنشینە کوردییەکاندا دەوەستێت. لە ڕووی سیاسییەوە یەکێک بوو لە میرنشینە گەورە خۆبەڕێوەبەرەکان و کەوتنەکەی لە 1847 نیشانەی کۆتایی کردەیی سەردەمی خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو لەژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکاندا. لە ڕووی کەلتوورییەوە، وەک شوێنی مەم و زین، لە خودی ناوەندی نەریتی ئەدەبیی کورددایە.
لە ڕێگەی بنەماڵەی بەدرخانەوە، بۆتان پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لە نێوان جیهانە کۆنەکەی میرنشینە میرانەکان و بزووتنەوەی نەتەوەیی نوێی کورد دروست کرد. کەم دەوڵەتی کوردی هەیە کە بەم قووڵییە بگاتە ناو هەردوو یادەوەریی سیاسی و کەلتووریی کورد؛ لە بنەماڵەیەکی سەدەکانی ناوەڕاست لەسەر دیجلەوە بۆ حەماسەیەکی نەتەوەیی و دواتر بۆ دامەزرێنەرانی نەتەوەخوازیی کورد.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
لە Kurdish-History.com مێژووی پەیوەندیدار بخوێنەوە: بەدرخان بەگ، دوا میری بۆتان، میرنشینی بادینان، کۆتایی میرنشینە کوردییەکان و بنەماڵەی بەدرخان، لەوانە میقداد میدحەت، سورەیا و ئەمین عەلی بەدرخان.
پرسیارە باوەکان
میرنشینی بۆتان لە کوێ بوو؟
جزیرە لەسەر دیجلە ناوەندی بۆتان (Botan) بوو، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای شرناخە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. خاکەکەی ناوچەی بۆتانی دەوروبەری دەگرتەوە کە لە شاخ و دۆڵی ڕووبارەکان پێک هاتبوو.
کێ حوکمی میرنشینی بۆتانی دەکرد؟
بنەماڵەی عەزیزان (عەزیزی) حوکمی دەکرد کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد ڕەچەڵەکیان بۆ خالید کوڕی وەلید، سەردارەکەی سەرەتای ئیسلام، دەگەڕێتەوە. بەناوبانگترین حوکمڕانەکەی بەدرخان بەگ بوو لە سەدەی نۆزدەدا.
پەیوەندیی نێوان بۆتان و مەم و زین چییە؟
مەم و زین، حەماسە گەورە کوردییەکە کە ئەحمەدی خانی لە 1692 نووسیویەتی، لە دەرباری میرانەی جزیرە، پایتەختی بۆتان، ڕوودەدات. ئەمە میرنشینەکە دەخاتە ناوەندی ناسنامەی ئەدەبیی کورد.
بەدرخان بەگ کێ بوو؟
بەدرخان بەگ دوا میری گەورەی بۆتان بوو کە لە ساڵانی 1840دا دەوڵەتێکی کوردی بەهێز و نزیک لە سەربەخۆیی بنیاد نا، پێش ئەوەی عوسمانییەکان لە 1847 تێکی بشکێنن و بۆ تاراوگەی بنێرن.
چی کۆتایی بە میرنشینی بۆتان هێنا؟
هێرشێکی سەربازیی عوسمانی لە 1847 بەدرخان بەگی تێک شکاند و میرنشینەکەی هەڵوەشاندەوە، کە خرایە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی عوسمانی. یەکێک بوو لە دوا میرنشینە کوردییەکان کە کەوتن.
چی بەسەر بنەماڵەی بەدرخاندا هات؟
نەوەکانی بەدرخان بەگ بوون بە کەسایەتییە پێشەنگەکانی نەتەوەخوازی و ڕۆژنامەگەریی نوێی کورد. یارمەتییان دا لە دامەزراندنی ڕۆژنامەگەریی کوردی و زنجیرەیەکی بەرچاوی ڕۆشنبیر و چالاکوانی کوردیان پێگەیاند.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
شەرەفخانی بەدلیسی، شەرەفنامە (1597) — مێژووی بنەڕەتیی میرنشینی بۆتان و بنەماڵەی عەزیزان.
ئەحمەدی خانی، مەم و زین (1692) — حەماسە کوردییەکە کە لە دەرباری جزیرەدا ڕوودەدات.
لێکۆڵینەوەکان لەسەر بەدرخان بەگ، هێرشە عوسمانییەکەی 1847 و ڕووداوەکانی 1843–1846.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار دەربارەی بەدرخان بەگ، بنەماڵەی بەدرخان و کۆتایی میرنشینە کوردییەکان.