Ubeydullah’ın sınır ötesi dini ağı, mektupları, İran seferi ve diplomatik akıbeti modern Kürt siyasi tarihinde önemli ve tartışılan bir yer tutar.

Şeyh Ubeydullah olarak tanımlanan tarihi fotoğraf; sarıklı ve kat kat giysili, elinde uzun asa tutarak oturuyor
Commons kaydında yaklaşık 1880’e tarihlenen Ubeydullah fotoğrafı. Fotoğrafçı bilinmiyor; Altemur Kılıç’ın kitabının 306. sayfasından aktarılmıştır. Wikimedia Commons; photographer unknown · Public domain.

Nehri ve örgütlenme

Ahmet Deniz, Ubeydullah’ın babası Seyyid Taha’yı Halid-i Şehrezori’nin Nakşibendi ağıyla ilişkilendirir. Taha’dan sonra dergâhı amca Seyyid Salih yönetti; Ubeydullah 1865’te onun yerine geçti. Takipçileri Osmanlı ve İran sınırlarını aşıyordu. 1877 seferberliği, savaş sonrası sıkıntılar ve 1879 Gever-Herki çatışmaları sonraki hareketin çevresini oluşturdu. [1]

1880 mektupları

1882’de basılan ABD kongre belgesi, Cochran’a yazılan iki mektubun dönem çevirilerini içerir. 25 Eylül’de infaz, para cezaları, esaret ve idari şiddetten şikâyet eder; Kürt birliği ve Tebriz’deki İngiliz konsolosunun bilgilendirilmesini ister. 5 Ekim’de sınırın iki yanındaki Kürtlerin farklı bir halk olduğunu, işlerini kendilerinin yönetmesini ve suçluları cezalandırma sorumluluğunu talep eder. [2] Bunlar diplomatik çeviriyle aktarılan kendi iddialarıdır.

Sefer ve siviller

Pistor-Hatam, Ekim başında bazı Nasturi Hristiyanlarla birlikte 10.000’den fazla savaşçının İran’a geçtiğini, yeni birliklerin katıldığını yazar. Mahabad, Meraga ve Miyandoab düştü; Urmiye alınamadı. Miyandoab’da çoğunluğu Şii yaklaşık 3.000 kişinin katledildiğini ve İran ordusunun da ağır yıkım yaptığını bildirir. [3]

Akıbet ve yorum

Temmuz 1881’de İstanbul’a getirildi; ertesi yıl kaçtı, yeniden tutularak Mekke’ye sürüldü ve 1883’te öldü. [3] Sabri Ateş, milliyetçilikle birlikte Abdülhamid’in panislamizmini, Sünni-Şii gerilimlerini, Ermeni siyasi taleplerini ve misyonerliği inceler. [4] Mektuplardaki siyasi talepler, bu çağdaş ilişkiler içinde değerlendirilmelidir.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Ahmet Deniz, Sultan’ın Emrinde Şah’a Karşı Bir Şeyh: Şeyh Ubeydullah Nehri ve 1880 Ayaklanması, Tarihte Türkler ve Kürtler Sempozyumu Bildiriler IV, Türk Tarih Kurumu, 2014, pp. 169–195.
  2. Protection of American Citizens in Persia, U.S. House Executive Document 151, 47th Congress, first session, 31 March 1882, pp. 15–16: translated letters from Sheikh Obeidullah to Dr Cochran, 25 September and 5 October 1880.
  3. Anja Pistor-Hatam, Sheikh ‘Ubaidullah’s Revolt and the Kurdish Invasion of Iran: Attempts at a New Assessment, Journal of Kurdish Studies 4, 2001–2002, pp. 19–30; abstract.
  4. Sabri Ateş, In the Name of the Caliph and the Nation: The Sheikh Ubeidullah Rebellion of 1880–81, Iranian Studies 47(5), 2014, pp. 735–798; abstract and source notes.