Giriş
Hasanveyhiler ve Annaziler, orta Zagros’un denetimi için savaşırken ve Mervaniler Diyarbekir’e hâkimken iki başka Kürt hanedanı, çok daha kuzeyde ve doğuda imparatorluklar kuruyordu. Şeddadiler, 951’den 1199’a kadar Ermenistan ve Arran’da (bugünkü batı Azerbaycan) hüküm sürdü; tarihin en uzun süre hüküm süren Kürt hanedanlarından biriydi. Revvadiler, yaklaşık 955’ten 1071’e kadar Tebriz’i ve İran Azerbaycanı’nı denetledi. Birlikte Kürt siyasi gücünü Dicle’den Kafkas Dağları’na kadar genişlettiler; Gürcülere, Ermenilere, Bizanslılara ve sonunda Selçuklu Türklerine karşı savaşlar yürüttüler.
Bu hanedanlar, Mervaniler veya Eyyubiler kadar tanınmaz; ancak Kürt tarihi açısından iki yönden önemlidir. Birincisi, Orta Çağ Kürt siyasi gücünün coğrafi erişimini gösterirler: Kafkas sınırını yöneten ve Gence, Ani ve Tebriz gibi büyük kentleri denetleyen Kürt hanedanları. İkincisi, Şeddadilerin Hristiyan Gürcistan’a karşı savaşları, iki yüzyıla yayılan ve bölgeyi kuşaklar boyunca şekillendiren kuşatmaları, meydan muharebelerini ve toprak el değiştirmelerini kapsayan, Orta Çağ Kafkasyası’nın en kesintisiz askerî seferlerinden bazılarını doğurmuştur.
İçindekiler
Şeddadiler: Ermenistan ve Arran’ın Kürt Hükümdarları
Revvadiler: Tebriz ve Azerbaycan’da Kürt Gücü
Selçuklu Fethi ve Kürt Bağımsızlığının Sonu
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
Şeddadiler: Ermenistan ve Arran’ın Kürt Hükümdarları
Şeddadiler, Muhammed bin Şeddad’ın eski Ermeni başkenti Dvin’i ele geçirdiği 951’de Kafkasya’ya yerleşen Kürt Sünni Müslüman bir hanedandı. Oğlu Ali Leşkerî, 971’de önemli Gence kentini alarak bugün batı Azerbaycan’da, Kür ve Aras nehirleri arasındaki bölge olan Arran’daki Müsafiri etkisini sona erdirdi. Şeddadi ülkesi, en güçlü döneminde Gence, Berde ve Şemkir dâhil bu iki nehir arasındaki bütün alanı denetliyordu.
En uzun ve önemli Şeddadi hükümdarlığı, I. Fazl bin Muhammed’in (986–1031) hükümdarlığıydı; 1022’de Dvin’i Ermeni Bagratilerden geri aldı ve hanedanın topraklarını batıya genişletti. I. Fazl, Ermeni ve Gürcü güçlerine karşı çok sayıda sefer yürüttü, Hazarlara akınlar düzenledi ve Şeddadi etkisini güney Kafkasya’nın büyük bölümüne yaydı. Bölgedeki uzun hâkimiyetleri boyunca Şeddadiler, Ermeni Bagratuni kraliyet ailesiyle sık sık evlilik bağları kurdu; bu, fatih ile sisteme katılan seçkinler arasındaki çizgileri bulanıklaştıran pragmatik bir stratejiydi.
Şeddadi-Gürcü Savaşları
Şeddadi hanedanının belirleyici askerî mücadelesi, Gürcistan Krallığı’yla iki yüzyıllık çatışmasıydı. Şeddadiler, Kafkas sınırının İslami tarafını denetliyordu ve kuzeyde genişleyen Gürcü krallığı, en sürekli düşmanlarıydı. Savaşlar, sınır kuşağını tekrar tekrar yıkıma uğratan kuşatmaları, meydan muharebelerini, pusuları ve seferleri kapsıyordu.
Kale kenti Şemkir, 1012’de ve yeniden 1026’da Gürcü güçleri tarafından kuşatıldı; Şeddadiler iki kez de başarıyla savundu. Ancak 1030’da I. Fazl, bir seferden dönerken Gürcü-Ermeni ittifakı tarafından pusuya düşürülüp kesin yenilgiye uğratıldı. 1040’taki Taşir Muharebesi, Şeddadi güçlerine karşı bir başka Gürcü-Ermeni zaferine sahne oldu. Bu örüntü kuşaklar boyunca sürdü: Şeddadiler kuzeye akınlar başlatır, Gürcüler karşı saldırıya geçer ve sınır ileri geri değişirdi.
1121’deki Didgori Muharebesi, belirleyici çatışmaydı. Gürcistan Kralı IV. David, devasa bir Selçuklu-Şeddadi koalisyonunu bozguna uğratarak Gürcistan’ı Kafkasya’nın hâkim gücüne dönüştürdü. David, ardından 1124’te Ani’yi Şeddadilerden aldı. 1104’teki Ertsuhi Muharebesi ve 1074’teki Partshisi Muharebesi, Şeddadi askerî gücünü giderek aşındıran diğer önemli Gürcü zaferleriydi.
Ani İçin Mücadele
Eski Ermeni kenti Ani, Şeddadilerin sonraki tarihinin odağı oldu. Yaklaşık 1072’de Selçuklu fethi ana Şeddadi kolunu tâbi hükümdarlara dönüştürdükten sonra, Selçuklu sultanlarına sadık hizmetin ödülü olarak bir yan kola Ani’nin denetimi verildi. Şeddadi emiri Menuçehr, Ani’de bir cami inşa etti: kalıntıları bugün Türkiye-Ermenistan sınır kuşağında hâlâ ayakta duran, bölgenin en önemli İslami mimari anıtlarından Menuçehr Camisi.
Ani, on ikinci yüzyıl boyunca Şeddadiler ile Gürcüler arasında birçok kez el değiştirdi. Gürcüler onu 1124’te, 1161’de, 1174’te ve sonunda 1199’da ele geçirdi. İlk üç seferde Şeddadiler geri almayı başardı. Ancak 1199’da Gürcistan Kraliçesi Tamar, Ani’yi kesin olarak aldı; son Şeddadi hükümdarı Sultan bin Mahmud’u tahttan indirip kenti Ermeni-Gürcü Mhargrdzeli ailesine verdi. Yaklaşık 250 yılın ardından Şeddadi hanedanı sona ermişti.
Revvadiler: Tebriz ve Azerbaycan’da Kürt Gücü
Revvadiler (Ravvadiler veya Rewendi olarak da yazılır), başlangıçta Arap kökenliydi; ancak onuncu yüzyıla gelindiğinde yerel Kürt aşiretleriyle evlilik bağları kurarak bütünüyle Kürtleşmişti. Orta Çağ kronikleri onları Kürt olarak sınıflandırdı ve Kürtçe ad biçimlerini benimsediler; Muhammed yerine Mamlan, Ahmed yerine Ahmedil kullandılar. Başkentleri Tebriz’den yaklaşık 955’ten 1071’e kadar İran Azerbaycanı’nın büyük bölümünü ve Ermenistan’ın bazı kısımlarını denetlediler.
Revvadiler, Müsafiri hanedanının topraklarını 979’da fethederek öne çıktı. Komşu güçlere karşı birçok cephede savaştılar ve 1040’ta Oğuz Türk akıncıları topraklarını tehdit ettiğinde Revvadi hükümdarı, Oğuz liderlerinin önleyici biçimde katledilmesini emretti. Bu acımasız hayatta kalma stratejisi, Türk tehdidini geçici olarak ortadan kaldırdı; ancak sonunda gerçekleşecek Selçuklu fethini önleyemedi.
Tam unvanı Kürt kimliğini ilan eden Revvadi prensi Ahmedil bin İbrahim bin Vehsûdân er-Revvâdî el-Kürdî, daha sonra Birinci Haçlı Seferi sırasında Haçlılara karşı savaştı ve Tel Başir kuşatması sırasında Frank hükümdarı Joscelin’le müzakere etti. Bağdat’ta 1117’de İsmaili Haşhaşiler tarafından suikastla öldürüldü. Soyundan gelenler, 1227’deki Moğol istilasına kadar Ahmedili atabegleri olarak Meraga’yı yönetmeyi sürdürdü.
Selçuklu Fethi ve Kürt Bağımsızlığının Sonu
Her iki hanedan da sonunda Selçuklu Türklerinin yayılması karşısında yenildi. Revvadiler, 1054’te Sultan Tuğrul tarafından tâbi hâle getirildi ve son bağımsız Revvadi hükümdarı, Malazgirt Muharebesi’nden sonra 1071’de Alp Arslan tarafından tahttan indirildi. Ana Şeddadi kolu, Tuğrul’un 1067’de Gence’ye gelip tâbiyet talep etmesiyle bağımsızlığını kaybetti. Ebü’l-Esvâr Şâvur’un oğlu II. Fazl, 1068’de Gürcüler tarafından esir alındı ve 1075’e gelindiğinde son bağımsız Şeddadi toprakları ilhak edilmişti.
Ani’deki Şeddadi yan kolu, bir yüzyıl daha Selçuklu tâbileri olarak varlığını sürdürdü; ancak güçleri eski hâlinin gölgesiydi. İki yüzyıldan uzun süre Kürt hanedanları tarafından yönetilen Kafkasya, Türk ve Gürcü güçlerinin hâkim olduğu yeni bir siyasi düzene geçti. Bölgedeki Kürt siyasi etkisi toparlanmayacaktı.
Mirası
Şeddadiler ve Revvadiler, Orta Çağ Kürt siyasi gücünün en uzak coğrafi uzanımını temsil eder. Bugünkü Azerbaycan’da, Ermenistan-Türkiye sınırında ve İran’da bulunan Gence, Ani ve Tebriz’i yöneten Kürt hanedanları, Orta Çağ’ın Kürt siyasi dünyasının modern Kürdistan’dan çok daha büyük olduğunu gösterir. Bu hanedanlar Ermeni kraliyet mensuplarıyla evlendi, Gürcü krallarıyla savaştı, Fars şairleri himaye etti ve bin yıl sonra kalıntıları hâlâ ayakta duran İslami anıtlar inşa etti.
Şeddadilerin yaklaşık 1072’de inşa ettiği Ani’deki Menuçehr Camisi, Orta Çağ’dan kalan Kürtlerin inşa ettiği en önemli mimari anıtlardan biri olmayı sürdürür. Kürtlerin bir zamanlar, daha sonra Türkiye, Ermenistan, Azerbaycan ve İran arasında bölünen toprakları yönettiğinin somut bir hatırlatıcısıdır. Şeddadi ve Revvadi hanedanları, Kürt siyasi deneyiminin hiçbir zaman Zagros dağlarıyla sınırlı kalmadığının kanıtıdır. Kafkasya’ya, Hazar kıyılarına ve Ani surlarına ulaşmıştır.
Başlıca Olaylar ve Zaman Çizelgesi
MS 951 — Muhammed bin Şeddad, Dvin’i ele geçirerek Şeddadi hanedanını kurar
MS 971 — I. Leşkerî, Gence’yi alarak Arran’daki Müsafiri etkisini sona erdirir
MS 979 — Revvadiler Müsafiri topraklarını fetheder; Tebriz ve İran Azerbaycanı üzerinde denetim kurar
MS 1012 ve 1026 — Gürcü güçleri Şemkir’i iki kez kuşatır; Şeddadiler başarıyla savunur
MS 1030 — I. Fazl, Gürcü-Ermeni güçleri tarafından pusuya düşürülür ve yenilir
MS 1040 — Taşir Muharebesi: Gürcü-Ermeni zaferi; Revvadiler, Azerbaycan’da Oğuz liderlerini katleder
MS 1054 — Selçuklu Sultanı Tuğrul, Revvadileri tâbi kılar; Revvadi bağımsızlığının sonu
Yaklaşık MS 1072 — Ani’de Şeddadi yan kolu kurulur; Menuçehr Camisi inşa edilir
MS 1121 — Didgori Muharebesi: Gürcistanlı IV. David, Selçuklu-Şeddadi koalisyonunu bozguna uğratır
MS 1124 — IV. David, Ani’yi Şeddadilerden alır
MS 1199 — Gürcistan Kraliçesi Tamar, Ani’yi son kez ele geçirir; son Şeddadi hükümdarı tahttan indirilir; hanedan sona erer
Sık Sorulan Sorular
Şeddadiler kimdi?
Şeddadiler, MS 951’den 1199’a kadar Ermenistan’ın ve Arran’ın (batı Azerbaycan) bazı kısımlarında hüküm süren Kürt Sünni Müslüman bir hanedandı. Dvin, Gence ve Ani’deki başkentlerinden yönettiler ve iki yüzyıl boyunca Gürcistan Krallığı’na karşı kapsamlı savaşlar yürüttüler.
Revvadiler kimdi?
Revvadiler, yaklaşık 955’ten 1071’e kadar Tebriz’i ve İran Azerbaycanı’nı denetleyen Kürtleşmiş bir hanedandı. Başlangıçta Arap kökenli olsalar da evlilik bağlarıyla bütünüyle Kürtleştiler ve Kürt adlandırma geleneklerini benimsediler. Soylarından gelen Ahmedil el-Kürdî, daha sonra Haçlılara karşı savaştı.
Menuçehr Camii nedir?
Menuçehr Camisi, Şeddadi emiri Menuçehr tarafından yaklaşık 1072’de, bugün Türkiye-Ermenistan sınırında bulunan eski Ani kentinde inşa edildi. Orta Çağ’dan kalan Kürtlerin inşa ettiği en önemli mimari anıtlardan ve Ani’nin günümüze ulaşan en önemli kalıntılarından biridir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Bosworth, C.E. ve Buchner, V.F. — Şeddadiler, İslam Ansiklopedisi, 1997
Peacock, A.C.S. — Şeddadiler, İslam Ansiklopedisi içinde, 2011
Minorsky, V. — Kafkas Tarihi İncelemeleri, Cambridge, 1953
Kennedy, H. — Peygamber ve Halifelikler Çağı, 2016
Vikipedi — Şeddadiler, Revvadi Hanedanı, Gürcü-Şeddadi Savaşları
KurdishPeople.org — Şeddadiler