مقدمه
در حالی که حسنویان و عنازیان برای کنترل زاگرس مرکزی می‌جنگیدند و مروانیان بر دیاربکر تسلط داشتند، دو دودمان کرد دیگر بسیار دورتر در شمال و شرق در حال ساختن امپراتوری بودند. شدادیان از 951 تا 1199 بر ارمنستان و اران (غرب آذربایجان امروزی) حکومت کردند — یکی از دودمان‌های کردی با طولانی‌ترین دوران فرمانروایی در تاریخ. روادیان از حدود 955 تا 1071 تبریز و آذربایجان ایران را در کنترل داشتند. آنان در کنار هم قدرت سیاسی کردها را از دجله تا کوهستان‌های قفقاز گسترش دادند و با گرجیان، ارمنیان، بیزانسیان و سرانجام ترکان سلجوقی جنگیدند.
این دودمان‌ها کمتر از مروانیان یا ایوبیان شناخته شده‌اند، اما از دو جهت برای تاریخ کرد اهمیت دارند. نخست، گسترهٔ جغرافیایی قدرت سیاسی کردها در قرون وسطی را نشان می‌دهند — دودمان‌های کردی که بر مرز قفقاز حکومت می‌کردند و شهرهای بزرگی مانند گنجه، آنی و تبریز را در کنترل داشتند. دوم، جنگ‌های شدادیان با گرجستان مسیحی برخی از مستمرترین لشکرکشی‌ها در قفقاز قرون وسطی را پدید آورد که دو قرن طول کشید و محاصره‌ها، نبردهای رودررو و دست‌به‌دست‌شدن سرزمین‌ها را در بر می‌گرفت و نسل‌ها به منطقه شکل داد.
فهرست مطالب
شدادیان: فرمانروایان کرد ارمنستان و اران
روادیان: قدرت کردی در تبریز و آذربایجان
فتح سلجوقی و پایان استقلال کردی
شدادیان: فرمانروایان کرد ارمنستان و اران
شدادیان دودمانی کرد و مسلمان سنی بودند که در 951 در قفقاز مستقر شدند؛ زمانی که محمد بن شداد پایتخت کهن ارمنستان، دوین، را تصرف کرد. پسرش علی لشکری در 971 شهر مهم گنجه را گرفت و به نفوذ مسافریان در اران پایان داد — منطقهٔ میان رودهای کُر و ارس در غرب آذربایجان امروزی. قلمرو شدادیان در اوج قدرت، سراسر ناحیهٔ میان این دو رود، از جمله گنجه، بردع و شمکور، را در کنترل داشت.
طولانی‌ترین و مهم‌ترین دوران سلطنت شدادیان از آنِ فضل اول بن محمد (986–1031) بود که در 1022 دوین را از باگراتیان ارمنی بازپس گرفت و قلمرو دودمان را به‌سوی غرب گسترش داد. فضل اول چندین لشکرکشی علیه نیروهای ارمنی و گرجی انجام داد، به خزرها یورش برد و نفوذ شدادیان را در بخش بزرگی از قفقاز جنوبی گسترش داد. شدادیان طی حضور طولانی خود در منطقه، بارها با خاندان سلطنتی ارمنی باگراتونی پیوند ازدواج برقرار کردند — راهبردی عمل‌گرایانه که مرز میان فاتحان و نخبگان ادغام‌شده را کم‌رنگ می‌کرد.
جنگ‌های شدادیان و گرجیان
کشمکش نظامی تعیین‌کنندهٔ دودمان شدادی، درگیری دو قرنی آن با پادشاهی گرجستان بود. شدادیان جانب اسلامیِ مرز قفقاز را در کنترل داشتند و پادشاهی رو به گسترش گرجستان در شمال، سرسخت‌ترین دشمن آنان بود. جنگ‌ها محاصره‌ها، نبردهای رودررو، کمین‌ها و لشکرکشی‌هایی را در بر می‌گرفت که بارها ناحیهٔ مرزی را ویران کردند.
شهر دژمانند شمکور در 1012 و دوباره در 1026 به‌دست نیروهای گرجی محاصره شد و شدادیان هر دو بار با موفقیت از آن دفاع کردند. اما در 1030، فضل اول هنگام بازگشت از یک لشکرکشی در کمین اتحاد گرجی و ارمنی افتاد و به‌طور قاطع شکست خورد. نبرد تاشیر در 1040 شاهد پیروزی دیگری برای گرجیان و ارمنیان بر نیروهای شدادی بود. این الگو نسل‌ها ادامه یافت: شدادیان به‌سوی شمال یورش می‌بردند، گرجیان ضدحمله می‌کردند و مرز به جلو و عقب جابه‌جا می‌شد.
نبرد دیدگوری در 1121 رویارویی تعیین‌کننده بود. داوید چهارم، پادشاه گرجستان، ائتلاف عظیم سلجوقی و شدادی را تارومار کرد و گرجستان را به قدرت مسلط قفقاز تبدیل کرد. داوید در ادامه، در 1124 آنی را از شدادیان گرفت. نبرد ارتسوخی در 1104 و نبرد پارتسخیسی در 1074 پیروزی‌های مهم دیگر گرجیان بودند که به‌تدریج قدرت نظامی شدادیان را فرسودند.
کشمکش بر سر آنی
شهر کهن ارمنی آنی کانون بخش پایانی تاریخ شدادیان شد. حدود 1072، پس از آنکه فتح سلجوقی شاخهٔ اصلی شدادیان را به تابعان تبدیل کرد، کنترل آنی در پاداش خدمت وفادارانه به سلاطین سلجوقی به شاخه‌ای فرعی داده شد. امیر شدادی منوچهر در آنی مسجدی ساخت — مسجد منوچهر، یکی از مهم‌ترین یادمان‌های معماری اسلامی منطقه، که ویرانه‌هایش هنوز در ناحیهٔ مرزی ترکیه و ارمنستان امروزی برپاست.
آنی در قرن دوازدهم چندین بار میان شدادیان و گرجیان دست‌به‌دست شد. گرجیان آن را در 1124، 1161، 1174 و سرانجام 1199 تصرف کردند. شدادیان در سه نوبت نخست توانستند آن را بازپس بگیرند. اما در 1199، تامار، ملکهٔ گرجستان، آنی را برای همیشه گرفت، آخرین فرمانروای شدادی، سلطان بن محمود، را برکنار کرد و شهر را به خاندان ارمنی و گرجیِ مخارگرزلی سپرد. پس از نزدیک به 250 سال، دودمان شدادی پایان یافته بود.
روادیان: قدرت کردی در تبریز و آذربایجان
روادیان (با صورت‌های روّادیان یا ره‌وه‌ندی نیز نوشته می‌شود) در اصل عرب‌تبار بودند، اما تا قرن دهم از راه ازدواج با قبایل محلی کرد کاملاً کرد شده بودند. تاریخ‌نامه‌های قرون وسطی آنان را کرد طبقه‌بندی می‌کردند و آنان صورت‌های کردی نام‌ها را پذیرفته بودند — مملان را برای محمد و احمدیل را برای احمد به کار می‌بردند. آنان از پایتخت خود، تبریز، از حدود 955 تا 1071 بخش بزرگی از آذربایجان ایران و بخش‌هایی از ارمنستان را در کنترل داشتند.
روادیان با فتح سرزمین‌های دودمان مسافری در 979 به قدرت و شهرت رسیدند. آنان در چندین جبهه با قدرت‌های همسایه جنگیدند و در 1040، هنگامی که مهاجمان ترک اغوز سرزمین‌هایشان را تهدید کردند، فرمانروای روادی دستور کشتار پیشگیرانهٔ سران اغوز را داد — راهبردی بی‌رحمانه برای بقا که موقتاً تهدید ترکان را از میان برد، اما نتوانست مانع فتح نهایی سلجوقیان شود.
شاهزادهٔ روادی، احمدیل بن ابراهیم بن وهسودان روادی کردی — که عنوان کاملش هویت کردی او را اعلام می‌کرد — بعدها طی جنگ صلیبی اول با صلیبیان جنگید و در محاصرهٔ تل باشر با ژوسلین، فرمانروای فرانکی، مذاکره کرد. او در 1117 در بغداد به‌دست حشاشین اسماعیلی ترور شد. نوادگانش به‌عنوان اتابکان احمدیلی تا یورش مغول در 1227 همچنان بر مراغه حکومت کردند.
فتح سلجوقی و پایان استقلال کردی
هر دو دودمان سرانجام در برابر گسترش ترکان سلجوقی مغلوب شدند. روادیان در 1054 به‌دست سلطان طغرل تابع شدند و آخرین فرمانروای مستقل روادی پس از نبرد ملازگرد در 1071 به‌دست آلپ ارسلان برکنار شد. شاخهٔ اصلی شدادیان هنگامی استقلال خود را از دست داد که طغرل در 1067 به گنجه رسید و خواهان تبعیت شد. فضل دوم، پسر ابوالاسوار شاوور، در 1068 به‌دست گرجیان اسیر شد و تا 1075 آخرین سرزمین‌های مستقل شدادی ضمیمه شده بودند.
شاخهٔ فرعی شدادیان در آنی یک قرن دیگر به‌عنوان تابعان سلجوقی باقی ماند، اما قدرتشان سایه‌ای از گذشته بود. قفقاز که بیش از دو قرن زیر حکومت دودمان‌های کردی قرار داشت، به نظم سیاسی تازه‌ای وارد شد که قدرت‌های ترک و گرجی بر آن تسلط داشتند. نفوذ سیاسی کردها در منطقه دیگر بازیابی نشد.
میراث
شدادیان و روادیان دورترین گسترهٔ جغرافیایی قدرت سیاسی کردها در قرون وسطی را نمایندگی می‌کنند. حکومت دودمان‌های کردی بر گنجه، آنی و تبریز — شهرهایی در آذربایجان امروزی، مرز ارمنستان و ترکیه، و ایران — نشان می‌دهد که جهان سیاسی کردی در قرون وسطی بسیار بزرگ‌تر از کردستان امروز بود. این دودمان‌ها با خاندان سلطنتی ارمنستان ازدواج کردند، با پادشاهان گرجی جنگیدند، از شاعران فارسی‌زبان حمایت کردند و یادمان‌های اسلامی ساختند که ویرانه‌هایشان هزار سال بعد هنوز برپاست.
مسجد منوچهر در آنی — که شدادیان حدود 1072 ساختند — همچنان یکی از مهم‌ترین یادمان‌های معماری ساخته‌شده به‌دست کردها در قرون وسطی است. این مسجد یادآوری مادیِ آن است که کردها زمانی بر سرزمین‌هایی حکومت می‌کردند که از آن پس میان ترکیه، ارمنستان، آذربایجان و ایران تقسیم شده‌اند. دودمان‌های شدادی و روادی گواه آن هستند که تجربهٔ سیاسی کردها هرگز به کوهستان‌های زاگرس محدود نبود. این تجربه به قفقاز، کرانه‌های خزر و دیوارهای آنی رسید.
رویدادهای مهم و خط زمانی
951 میلادی — محمد بن شداد دوین را می‌گیرد و دودمان شدادی را بنیان می‌گذارد
971 میلادی — لشکری اول گنجه را می‌گیرد و به نفوذ مسافریان در اران پایان می‌دهد
979 میلادی — روادیان سرزمین‌های مسافری را فتح می‌کنند و کنترل تبریز و آذربایجان ایران را به دست می‌گیرند
1012 و 1026 میلادی — نیروهای گرجی دو بار شمکور را محاصره می‌کنند؛ شدادیان با موفقیت دفاع می‌کنند
1030 میلادی — فضل اول در کمین نیروهای گرجی و ارمنی می‌افتد و شکست می‌خورد
1040 میلادی — نبرد تاشیر: پیروزی گرجیان و ارمنیان؛ روادیان سران اغوز را در آذربایجان قتل‌عام می‌کنند
1054 میلادی — سلطان سلجوقی طغرل روادیان را تابع می‌کند؛ پایان استقلال روادیان
حدود 1072 میلادی — شاخهٔ فرعی شدادی در آنی مستقر می‌شود؛ مسجد منوچهر ساخته می‌شود
1121 میلادی — نبرد دیدگوری: داوید چهارمِ گرجستان ائتلاف سلجوقی و شدادی را تارومار می‌کند
1124 میلادی — داوید چهارم آنی را از شدادیان می‌گیرد
1199 میلادی — تامار، ملکهٔ گرجستان، برای آخرین بار آنی را می‌گیرد؛ آخرین فرمانروای شدادی برکنار می‌شود؛ دودمان پایان می‌یابد
پرسش‌های متداول
شدادیان چه کسانی بودند؟
شدادیان دودمانی کرد و مسلمان سنی بودند که از 951 تا 1199 میلادی بر بخش‌هایی از ارمنستان و اران (غرب آذربایجان) حکومت کردند. آنان از پایتخت‌هایی در دوین، گنجه و آنی فرمانروایی می‌کردند و طی دو قرن جنگ‌های گسترده‌ای با پادشاهی گرجستان داشتند.
روادیان چه کسانی بودند؟
روادیان دودمانی کردشده بودند که از حدود 955 تا 1071 تبریز و آذربایجان ایران را در کنترل داشتند. آنان در اصل عرب‌تبار بودند، اما از راه ازدواج کاملاً کرد شدند و شیوه‌های کردی نام‌گذاری را پذیرفتند. احمدیل کردی، از نوادگان آنان، بعدها با صلیبیان جنگید.
مسجد منوچهر چیست؟
مسجد منوچهر را امیر شدادی منوچهر حدود 1072 در شهر کهن آنی، بر مرز ترکیه و ارمنستان امروزی، ساخت. این مسجد یکی از مهم‌ترین یادمان‌های معماری ساخته‌شده به‌دست کردها در قرون وسطی و یکی از مهم‌ترین ویرانه‌های باقی‌ماندهٔ آنی است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
باسورث، سی. ای. و بوخنر، وی. اف. — «شدادیان»، دانشنامهٔ اسلام، 1997
پیکاک، ای. سی. اس. — «شدادیان»، در دانشنامهٔ اسلام، 2011
مینورسکی، وی. — «پژوهش‌هایی در تاریخ قفقاز»، کمبریج، 1953
کندی، اچ. — «پیامبر و عصر خلافت‌ها»، 2016
ویکی‌پدیا — شدادیان، دودمان روادی، جنگ‌های گرجیان و شدادیان
وبگاه مردم کرد — شدادیان