پێشەکی
لە کاتێکدا حەسنەوەییەکان و عەنازییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی زاگرۆسی ناوەندی دەجەنگان و مەروانییەکان بەسەر دیار بەکردا زاڵ بوون، دوو بنەماڵەی دیکەی کورد لە دوورە باکوور و ڕۆژهەڵات ئیمپراتۆرییان بنیاد دەنا. شەدادییەکان لە 951 تا 1199 حوکمی ئەرمینیا و ئەڕانیان دەکرد، کە ئەمڕۆ ڕۆژئاوای ئازەربایجانە؛ یەکێک بوون لە درێژخایەنترین بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردەکانی مێژوو. ڕەوادییەکان لە نزیکەی 955 تا 1071 کۆنترۆڵی تەورێز و ئازەربایجانی ئێرانیان دەکرد. پێکەوە دەسەڵاتی سیاسیی کوردیان لە دیجلەوە بۆ چیاکانی قەفقاز فراوان کرد و دژ بە گورجی و ئەرمەنی و بیزەنتییەکان و لە کۆتاییدا دژ بە تورکە سەلجووقییەکان جەنگان.
ئەم بنەماڵانە بە ئەندازەی مەروانییەکان یان ئەیووبییەکان ناسراو نین، بەڵام لە دوو ڕووەوە بۆ مێژووی کورد گرنگن. یەکەم، بەرفراوانیی جوگرافیی دەسەڵاتی سیاسیی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دەدەن؛ بنەماڵە کوردەکان سنووری قەفقازیان بەڕێوە دەبرد و کۆنترۆڵی شاری گەورەی وەک گەنجە و ئانی و تەورێزیان دەکرد. دووەم، جەنگەکانی شەدادی دژ بە گورجستانی مەسیحی هەندێک لە بەردەوامترین هەڵمەتە سەربازییەکانی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستی بەرهەم هێنا. دوو سەدەیان دەگرتەوە و گەمارۆ و شەڕی ڕووبەڕوو و دەستگۆڕکردنی خاکیان تێدا بوو، کە بۆ چەندین نەوە ڕێڕەوی ناوچەکەیان دیاری کرد.
ناوەڕۆک
شەدادییەکان: فەرمانڕەوا کوردەکانی ئەرمینیا و ئەڕان
ڕەوادییەکان: دەسەڵاتی کورد لە تەورێز و ئازەربایجان
داگیرکاریی سەلجووقی و کۆتایی سەربەخۆیی کورد
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
شەدادییەکان: فەرمانڕەوا کوردەکانی ئەرمینیا و ئەڕان
شەدادییەکان بنەماڵەیەکی کوردی موسڵمانی سوننە بوون کە لە 951دا لە قەفقاز پێگەیان گرت، کاتێک محەمەد کوڕی شەداد دڤینی گرت، پایتەختە کۆنەکەی ئەرمینیا. عەلی لەشکەری، کوڕەکەی، لە 971دا شاری گرنگی گەنجەی گرت و کۆتایی بە کاریگەریی موسافیرییەکان لە ئەڕان هێنا؛ ئەو ناوچەیەی لە نێوان ڕووبارەکانی کوورا و ئاراسدایە لە ڕۆژئاوای ئازەربایجانی ئەمڕۆ. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، خاکی شەدادی تەواوی ئەو ناوچەیەی نێوان ئەم دوو ڕووبارەی دەگرتەوە، لەوانە گەنجە و بەردە و شەمکیر.
درێژترین و گرنگترین سەردەمی فەرمانڕەوایی شەدادی هی فەزل یەکەم کوڕی محەمەد بوو (986–1031)، کە لە 1022دا دڤینی لە بەگراتییە ئەرمەنییەکان گرتەوە و خاکی بنەماڵەکەی بەرەو ڕۆژئاوا فراوان کرد. فەزل یەکەم چەندین هەڵمەتی سەربازیی دژ بە هێزە ئەرمەنی و گورجییەکان بەڕێوە برد، پەلاماری خەزەرەکانی دا و کاریگەریی شەدادیی بەسەر بەشێکی زۆری قەفقازی باشووردا فراوان کرد. شەدادییەکان لە ماوەی درێژی دەسەڵاتیان لە ناوچەکەدا زۆرجار هاوسەرگیرییان لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی بەگراتوونی ئەرمەنی کرد؛ ستراتیژییەکی واقیعبینانە کە سنووری نێوان داگیرکەر و ئەو نوخبەیەی خرابووە ناو دەسەڵاتەکە کەمڕەنگ دەکردەوە.
جەنگەکانی شەدادی و گورجی
ئەو ململانێ سەربازییەی ناسنامەی بنەماڵەی شەدادی دیاری دەکرد، ناکۆکیی دوو سەدەیی ئەوان بوو لەگەڵ شانشینی گورجستان. شەدادییەکان لایەنی ئیسلامیی سنووری قەفقازیان کۆنترۆڵ دەکرد و شانشینی فراوانبووی گورجی لە باکوور بەردەوامترین دوژمنی ئەوان بوو. جەنگەکان گەمارۆ و شەڕی ڕووبەڕوو و بۆسە و هەڵمەتی سەربازییان دەگرتەوە کە دووبارە و دووبارە ناوچەی سنوورییان وێران دەکرد.
هێزە گورجییەکان لە 1012 و جارێکی دیکە لە 1026دا گەمارۆی شاری قەڵابەندکراوی شەمکیریان دا و شەدادییەکان هەردوو جارەکە سەرکەوتووانە بەرگرییان کرد. بەڵام لە 1030دا، کاتێک فەزل یەکەم لە هەڵمەتێکی سەربازی دەگەڕایەوە، کەوتە بۆسەی هاوپەیمانییەکی گورجی و ئەرمەنی و شکستی یەکجاری هێنا. شەڕی تاشیر لە 1040دا سەرکەوتنێکی دیکەی گورجی و ئەرمەنییەکانی بەسەر هێزە شەدادییەکاندا بەخۆوە بینی. ئەم ڕەوتە بۆ چەندین نەوە بەردەوام بوو: شەدادییەکان پەلاماریان بەرەو باکوور دەبرد، گورجییەکان دژەهێرشیان دەکرد و سنوورەکە بۆ ئەملا و ئەولا دەگۆڕا.
شەڕی دیدگۆری لە 1121دا شەڕە یەکلاکەرەوەکە بوو. داڤید چوارەم، پاشای گورجستان، هاوپەیمانییەکی زەبەلاحی سەلجووقی و شەدادی تێک شکاند و گورجستانی کرد بە هێزی زاڵی قەفقاز. داڤید لە دوای ئەوە لە 1124دا ئانیی لە شەدادییەکان گرت. شەڕی ئێرتسووخی لە 1104 و شەڕی پارتسخیسی لە 1074دا سەرکەوتنی گرنگی دیکەی گورجی بوون کە وردەوردە هێزی سەربازیی شەدادییان لاواز کرد.
ململانێ بۆ ئانی
شاری کۆنی ئەرمەنیی ئانی بوو بە ناوەندی قۆناغی دواتری چیرۆکی شەدادییەکان. لە دەوروبەری 1072دا، دوای ئەوەی داگیرکاریی سەلجووقی لقە سەرەکییەکەی شەدادیی کرد بە ملکەچ، کۆنترۆڵی ئانی درا بە لقێکی لاوەکیی بنەماڵەکە وەک پاداشتی خزمەتی دڵسۆزانەی بۆ سوڵتانە سەلجووقییەکان. مەنووچەهر، میری شەدادی، مزگەوتێکی لە ئانی بنیاد نا؛ مزگەوتی مەنووچەهر، یەکێک لە گرنگترین یادگارەکانی تەلارسازیی ئیسلامی لە ناوچەکەدا، کە وێرانەکەی هێشتا لەو ناوچەیەدا هەڵکەوتووە کە ئەمڕۆ سنووری تورکیا و ئەرمینیایە.
ئانی لە سەدەی دوازدەیەمدا چەندین جار لە نێوان شەدادییەکان و گورجییەکاندا دەستی گۆڕی. گورجییەکان لە 1124 و 1161 و 1174 و لە کۆتاییدا لە 1199دا گرتیان. لە سێ جاری یەکەمدا شەدادییەکان توانییان بیگرنەوە. بەڵام لە 1199دا، تامار، شاژنی گورجستان، بە یەکجاری ئانیی گرت، سوڵتان کوڕی مەحموود، دوا فەرمانڕەوای شەدادی، لە دەسەڵات لادا و شارەکەی بە بنەماڵەی ئەرمەنی و گورجیی مخارگرزێلی بەخشی. دوای نزیکەی 250 ساڵ، بنەماڵەی شەدادی کۆتایی هات.
ڕەوادییەکان: دەسەڵاتی کورد لە تەورێز و ئازەربایجان
ڕەوادییەکان، کە بە ڕەڤادی یان ڕەوەندیش دەنووسرێن، لە بنەڕەتدا ڕەچەڵەکی عەرەبییان هەبوو، بەڵام تا سەدەی دەیەم بەهۆی هاوسەرگیری لەگەڵ هۆزە کوردە ناوخۆییەکانەوە بە تەواوی کورد بووبوون. مێژوونووسانی سەدەکانی ناوەڕاست بە کورد پۆلێنیان دەکردن و ئەوانیش شێوە کوردییەکانی ناویان وەرگرت؛ مەملانیان لەبری محەمەد و ئەحمەدیلیان لەبری ئەحمەد بەکار دەهێنا. لە پایتەختەکەیان تەورێزەوە، لە نزیکەی 955 تا 1071 کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری ئازەربایجانی ئێران و بەشگەلێکی ئەرمینیایان دەکرد.
ڕەوادییەکان بە داگیرکردنی خاکەکانی بنەماڵەی موسافیری لە 979دا پێگەیەکی بەرچاویان بەدەست هێنا. لە چەند بەرەیەکدا لەگەڵ دەسەڵاتە هاوسێکان دەجەنگان و لە 1040دا، کاتێک پەلاماردەرە تورکە ئۆغوزەکان هەڕەشەیان لە خاکەکانیان دەکرد، فەرمانڕەوای ڕەوادی فەرمانی کۆمەڵکوژیی پێشوەختەی سەرکردە ئۆغوزەکانی دا؛ ستراتیژییەکی دڕندانە بۆ مانەوە کە بۆ ماوەیەک هەڕەشە تورکییەکەی لەناو برد، بەڵام نەیتوانی ڕێگە لە داگیرکاریی دواتری سەلجووقی بگرێت.
میری ڕەوادی ئەحمەدیل کوڕی ئیبراهیم کوڕی وەهسوودان ئەلڕەوادی ئەلکوردی، کە نازناوە تەواوەکەی ناسنامە کوردییەکەی ڕادەگەیاند، دواتر لە جەنگی یەکەمی خاچپەرستاندا دژ بە خاچپەرستەکان جەنگا و لە گەمارۆی تەل باشیردا لەگەڵ جۆسلین، فەرمانڕەوای فەڕەنگی، گفتوگۆی کرد. لە 1117دا لە بەغدا بە دەستی حەشاشینە ئیسماعیلییەکان تیرۆر کرا. نەوەکانی وەک ئاتابەگە ئەحمەدیلییەکان تا داگیرکاریی مەغۆل لە 1227دا حوکمی مەڕاغەیان بەردەوام کرد.
داگیرکاریی سەلجووقی و کۆتایی سەربەخۆیی کورد
لە کۆتاییدا هەردوو بنەماڵەکە لەبەردەم فراوانبوونی تورکە سەلجووقییەکاندا شکستیان هێنا. سوڵتان توغرول لە 1054دا ڕەوادییەکانی ملکەچ کرد و ئەلپ ئەرسەلان لە 1071دا دوای شەڕی مەلازگەرد دوا فەرمانڕەوای سەربەخۆی ڕەوادی لە دەسەڵات لادا. لقە سەرەکییەکەی شەدادی سەربەخۆیی خۆی لەدەست دا کاتێک توغرول لە 1067دا گەیشتە گەنجە و داوای ملکەچیی کرد. فەزل دووەم، کوڕی ئەبوولئەسوار شاووور، لە 1068دا بە دەستی گورجییەکان گیرا و تا 1075 دوا خاکە سەربەخۆکانی شەدادی داگیر کرابوون و لکێنرابوون.
لقە لاوەکییەکەی شەدادی لە ئانی بۆ سەدەیەکی دیکە وەک ملکەچی سەلجووقی مایەوە، بەڵام هێزیان سێبەرێکی هێزی پێشوویان بوو. قەفقاز، کە بۆ زیاتر لە دوو سەدە بە دەستی بنەماڵە کوردەکان بەڕێوە دەبرا، کەوتە ناو نەزمێکی سیاسیی نوێ کە هێزە تورکی و گورجییەکان بەسەریدا زاڵ بوون. کاریگەریی سیاسیی کورد لە ناوچەکەدا دووبارە پێگەی پێشووی خۆی بەدەست نەدەهێنایەوە.
میرات
شەدادییەکان و ڕەوادییەکان نوێنەرایەتیی دوورترین ئاستی جوگرافیی دەسەڵاتی سیاسیی کورد دەکەن لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. بنەماڵە کوردەکان کە حوکمی گەنجە و ئانی و تەورێزیان دەکرد، شارگەلێک لە ئازەربایجانی ئەمڕۆ و سنووری ئەرمینیا و تورکیا و ئێران، نیشان دەدەن کە جیهانی سیاسیی کوردی ئەو سەردەمە زۆر فراوانتر بوو لە کوردستانی ئەمڕۆ. ئەم بنەماڵانە هاوسەرگیرییان لەگەڵ بنەماڵەی شاهانەی ئەرمەنی کرد، دژ بە پاشا گورجییەکان جەنگان، پشتیوانیی شاعیرە فارسەکانیان کرد و یادگاری ئیسلامییان بنیاد نا کە هەزار ساڵ دواتر هێشتا وێرانەکانیان ماون.
مزگەوتی مەنووچەهر لە ئانی، کە شەدادییەکان لە نزیکەی 1072دا بنیاتیان نا، هێشتا یەکێکە لە گرنگترین یادگارە تەلارسازییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە کورد بنیاتی ناوە. وەک یادەوەرییەکی بەرجەستە ماوەتەوە بۆ ئەوەی کورد جارێک حوکمی ئەو خاکانەیان کردووە کە دواتر لە نێوان تورکیا و ئەرمینیا و ئازەربایجان و ئێراندا دابەش کراون. بنەماڵەکانی شەدادی و ڕەوادی سەلمێنەری ئەوەن کە ئەزموونی سیاسیی کورد هەرگیز تەنها لە چیاکانی زاگرۆسدا نەبەستراوەتەوە. گەیشتووەتە قەفقاز و کەنارەکانی دەریای قەزوین و دیوارەکانی ئانی.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
951 ز ــ محەمەد کوڕی شەداد دڤین دەگرێت و بنەماڵەی شەدادی دادەمەزرێنێت
971 ز ــ لەشکەری یەکەم گەنجە دەگرێت و کۆتایی بە کاریگەریی موسافیرییەکان لە ئەڕان دەهێنێت
979 ز ــ ڕەوادییەکان خاکەکانی موسافیری داگیر دەکەن و کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر تەورێز و ئازەربایجانی ئێراندا دەچەسپێنن
1012 و 1026 ز ــ هێزە گورجییەکان دوو جار گەمارۆی شەمکیر دەدەن؛ شەدادییەکان سەرکەوتووانە بەرگری دەکەن
1030 ز ــ فەزل یەکەم دەکەوێتە بۆسە و بە دەستی هێزە گورجی و ئەرمەنییەکان شکست دەهێنێت
1040 ز ــ شەڕی تاشیر: سەرکەوتنی گورجی و ئەرمەنی؛ ڕەوادییەکان سەرکردە ئۆغوزەکان لە ئازەربایجان کۆمەڵکوژ دەکەن
1054 ز ــ سوڵتان توغرولی سەلجووقی ڕەوادییەکان ملکەچ دەکات؛ کۆتایی سەربەخۆیی ڕەوادی
نزیکەی 1072 ز ــ لقە لاوەکییەکەی شەدادی لە ئانی دادەمەزرێت؛ مزگەوتی مەنووچەهر بنیاد دەنرێت
1121 ز ــ شەڕی دیدگۆری: داڤید چوارەمی گورجستان هاوپەیمانیی سەلجووقی و شەدادی تێک دەشکێنێت
1124 ز ــ داڤید چوارەم ئانی لە شەدادییەکان دەگرێت
1199 ز ــ تامار، شاژنی گورجستان، بۆ دوا جار ئانی دەگرێت؛ دوا فەرمانڕەوای شەدادی لە دەسەڵات لادەدرێت و بنەماڵەکە کۆتایی دێت
پرسیارە باوەکان
شەدادییەکان کێ بوون؟
شەدادییەکان بنەماڵەیەکی کوردی موسڵمانی سوننە بوون کە لە 951 تا 1199 ز حوکمی بەشگەلێکی ئەرمینیا و ئەڕانیان دەکرد، واتە ڕۆژئاوای ئازەربایجان. لە پایتەختەکانیان لە دڤین و گەنجە و ئانییەوە فەرمانڕەواییان دەکرد و لە ماوەی دوو سەدەدا جەنگی بەرفراوانیان دژ بە شانشینی گورجستان بەڕێوە برد.
ڕەوادییەکان کێ بوون؟
ڕەوادییەکان بنەماڵەیەکی کوردبوو بوون کە لە نزیکەی 955 تا 1071 کۆنترۆڵی تەورێز و ئازەربایجانی ئێرانیان دەکرد. لە بنەڕەتدا ڕەچەڵەکی عەرەبییان هەبوو، بەڵام بەهۆی هاوسەرگیرییەوە بە تەواوی کورد بوون و شێوازی کوردیی ناونانیان وەرگرت. ئەحمەدیل ئەلکوردی، لە نەوەکانیان، دواتر دژ بە خاچپەرستەکان جەنگا.
مزگەوتی مەنووچەهر چییە؟
مزگەوتی مەنووچەهر لە دەوروبەری 1072دا بە دەستی مەنووچەهر، میری شەدادی، لە شاری کۆنی ئانی بنیاد نرا؛ لەسەر سنووری ئەمڕۆی تورکیا و ئەرمینیا. یەکێکە لە گرنگترین یادگارە تەلارسازییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست کە کورد بنیاتی ناوە و یەکێکە لە گرنگترین وێرانە ماوەکانی ئانی.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Bosworth, C.E. و Buchner, V.F. ــ Shaddadids («شەدادییەکان»)، Encyclopaedia of Islam («ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام»)، 1997
Peacock, A.C.S. ــ The Shaddadids («شەدادییەکان»)، لە The Encyclopaedia of Islam («ئینسایکلۆپیدیای ئیسلام»)، 2011
Minorsky, V. ــ Studies in Caucasian History («لێکۆڵینەوە لە مێژووی قەفقاز»)، Cambridge، 1953
Kennedy, H. ــ The Prophet and the Age of the Caliphates («پێغەمبەر و سەردەمی خەلافەتەکان»)، 2016
ویکیپیدیا ــ شەدادییەکان، بنەماڵەی ڕەوادی و جەنگەکانی گورجی و شەدادی
KurdishPeople.org ــ شەدادییەکان