Giriş
Tanbur (tembur), Yarsan inancının kutsal sazıdır; Ehl-i Hak’ın kutsal sayarak hürmet ettiği tek çalgıdır. Kürt dağlarının uzun saplı bu sazı, kutsal ilahilerinin sesi ve ibadetlerinin kalbidir. Öylesine saygı görür ki icracılar çalmaya başlamadan önce onu öper.
Yarsaniler için tanbur, yalnızca bir çalgı değil, ilahi olanın taşıyıcısıdır. Ona haqqani, yani “Hak’a ait”, Hakikate ve Tanrı’ya ait derler; hatta “Tanrı’nın Sesi” diye adlandırırlar. Tanburu anlamak, Kürdistan’ın en dikkat çekici dinî geleneklerinden birinin yaşayan ve ses veren merkezine dokunmaktır.
İçindekiler
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Tanbur Nedir?
Tanbur, Kürt Yarsanilerin (Ehl-i Hak) kutsal müzik çalgısı olan uzun saplı, perdeli bir sazdır. İnancın kutsal şiirlerinin okunmasına eşlik etmek için çalınır. Yarsanilerin kutsal sayarak hürmet ettiği tek çalgıdır ve bir zamanlar yalnızca inanca kabul edilmiş kişilere ayrılan 72 ritüel makamdan oluşan bir repertuvar taşır. Kürdistan’ın en eski çalgılarından biri ve Yarsan bağlılığının atan kalbidir.
Öne Çıkan Noktalar
Tanbur, Yarsan (Ehl-i Hak) inancının kutsal sazıdır.
Yarsanilerin “Hak’a ait” (Tanrı’ya ait) diye adlandırarak kutsal saydığı tek çalgıdır.
Cem töreninde söylenen kutsal ilahilere, kelamlara eşlik eder.
72 ritüel makamdan oluşan repertuvarı, geleneksel olarak inanca kabul edilmiş kişilere ayrılmıştı.
İcracılar, kutsallığının göstergesi olarak çalmadan önce çalgıyı öper.
Kısa Bilgiler
Adı: Tanbur (tembur, tanbour; Tamira olarak da bilinir)
Türü: Uzun saplı, perdeli saz
Gelenek: Yarsanilik (Ehl-i Hak / Kaka’i)
Konumu: Yarsanilerin kutsal sayarak hürmet ettiği tek çalgı; “Tanrı’nın Sesi” diye adlandırılır
Gövdesi: Dut ağacından armut biçiminde ses teknesi ve ceviz ağacından sap; yaklaşık 80 cm uzunluğundadır
Telleri: Üç metal tel; üst tel grubu genellikle çiftlidir
Perdeleri: Mikrotonal kutsal diziye olanak tanıyan yaklaşık 14 hareketli perde
Repertuvarı: Yarsan’ın 72 ritüel makamı
Merkez bölgesi: Batı İran’daki Kirmanşah’ın Guran bölgesi
Belgelenişi: Kürdistan’ın en eski çalgılarından biri; yaşayan bir inancın merkezindedir
Kutsal Bir Çalgı
İslam dünyasında müziğe çoğu zaman kuşkuyla bakılmıştır; oysa Yarsanilikte tanbur kutsaldır. Ehl-i Hak’ın diğerlerinden ayırarak kutsal saydığı tek çalgıdır. Geleneğe göre akort edilmiş bir tanbur nerede ibadet amacıyla ele alınırsa ilahi varlık oraya iner. Geleneğe atfedilen bir söz şöyle der: Akort edilmiş tanbur nerede çalınırsa ilahi olan orada bulunacaktır.
Bu kutsallık, çalgıya nasıl davranıldığını şekillendirir. İcracılar çalmadan önce tanburun üst kısmını öper, onu hürmetle tutar ve bir araçtan çok ibadette kendilerine eşlik eden bir yoldaş olarak görür. Çalmak bir dua eylemidir; sesin kendisi de Hak’ın, Hakikatin bir tezahürü olarak hissedilir.
Tanbur Nasıl Yapılır?
Kürt tanburu, sabırlı bir zanaatın eseridir. Yaklaşık seksen santimetre uzunluğundadır; geleneksel olarak sıcak tınısıyla değer verilen dut ağacından oyulan ya da birleştirilerek yapılan armut biçiminde bir ses teknesine ve uzun bir ceviz sapına sahiptir. Sap boyunca yaklaşık on dört hareketli perde yerleştirilir. Kutsal ezgilerin gerektirdiği mikrotonal aralıklara göre ayarlanabilmeleri için bu perdeler bağlanarak sabitlenir.
Genellikle üç metal tel takılır; ezginin açıkça duyulması için üst tel grubu çiftlidir. Guran bölgesinin Gahwara köyündeki Farmani ailesinin efsanevi tanbur yapımcıları, bu bilginin ünlü taşıyıcılarıdır. Yarsaniler için tanbur yapımının kendisi, sıradan ahşabın kutsal bir nesneye dönüştüğü bir süreçtir.
72 Makam ve Cem
Tanburun ruhu repertuvarıdır: Yarsan’ın 72 ritüel makamı. Bunlar kutsal topluluk buluşması olan cemde çalınır ve söylenir; kelam-han adı verilen okuyucu, sazın sesi eşliğinde kutsal şiirleri, yani kelamları seslendirir. Müzik, tasavvuf geleneklerinde olduğu gibi ibadet edenleri vecde, transa benzer bir hâle taşıyabilir ve ilahi olana giden yolu açtığı kabul edilir.
Tarihlerinin büyük bölümünde bu 72 makam ezoterikti; inanca kabul edilmiş kişilere ayrılır ve yalnızca topluluk içinde aktarılırdı. Her makamın kutsal şiire ve inancın iç anlamına bağlı olduğu eksiksiz bir müzikal ve manevi sistem oluştururlar.
Ustalar ve Koruma
Modern dönemde kutsal tanburun büyük ustası, Guran bölgesinden Ali Akbar Moradi olmuştur. Yaygın olarak çalgının yaşayan en önde gelen virtüözü kabul edilir ve söylendiğine göre 72 makamın tümünde ustalaşmış tek kişidir. Bu kırılgan mirasın aksi hâlde kaybolabileceğinin ya da bozulabileceğinin farkında olarak, önce Guran’daki Yarsan manevi makamlarından izin aldı; ardından makamların tamamını kaydedip yayımladı.
Ünlü Kürt şarkıcı Shahram Nazeri ile işbirliklerini de içeren çalışmaları, tanburun kutsal özünü korurken sesini dünyanın dört bir yanındaki dinleyicilere ulaştırdı. Bir zamanlar yalnızca uzak dağ köylerindeki inanca kabul edilmiş kişilerin bildiği 72 makam, bu ustalar sayesinde bugün yaşamayı sürdürüyor.
Kutsal ve Din Dışı Tanbur
Tanbur Yarsaniler için kutsal olsa da aynı çalgı ailesi din dışı Kürt müziğinde de kullanılır. Popüler Kürt şarkıcılar, tören ortamından uzakta kalabalıkları etkilemek; aşk, özlem ve ulusal duygu şarkılarını seslendirmek için temburu kullanmıştır. Daf adı verilen çerçeve davulu bazen tanbura eşlik eder; ancak Yarsan ibadetinde kutsal sayılmaz.
Cemde kutsal, konser salonunda neşeli olan bu ikili yaşam, tanburun Kürt kimliğindeki derin yerini yansıtır. Aynı biçimdeki çalgı, bu iki kullanım birbirine karıştırılmadan, bir ortamda ibadetin taşıyıcısı, başka bir ortamda kültürün sesi olabilir.
Simgesellik
Tanbur, Yarsanilerin ilahi olanın maddi dünyanın içinde gizlendiğine ilişkin görüşünü bir araya getirir. Bir parça dut ağacı, şekillendirilip telleri takılınca Tanrı’nın Sesi olur; sıradan bir eylem, tele dokunmak, duaya dönüşür. Tanburda ses, görünür dünya ile inancın hakikat diye adlandırdığı iç gerçeklik arasındaki köprüdür.
Aynı zamanda sürekliliğin simgesidir. Kuşaktan kuşağa aktarılan ve kuruluş çağından beri kesintisiz bir gelenek içinde çalınan tanbur, yaşayan Yarsan topluluğunu kökenlerine, kutsal kişilerine ve dağlarına bağlar.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Tanbur yalnızca sıradan bir Kürt sazı mı? Biçimi bakımından Orta Doğu’nun daha geniş uzun saplı saz ailesine aittir ve gerçekten de din dışı Kürt müziğinde çalınır. Yarsan tanburunu ayıran şey biçimi değil, konumudur: İnanç içinde benzersiz biçimde kutsaldır; hürmet edilen tek çalgıdır ve 72 makama, cem ibadetine bağlıdır.
Kutsal makamların kaydedilmesi gizliliklerini bozar mı? Makamlar uzun süre inanca kabul edilmiş kişilere ayrıldığı için bazıları bu kaygıyı duymuştur. Ancak Ali Akbar Moradi gibi ustalar onları, tam da kaybolmalarını ya da bozulmalarını önleyip aslına sadık biçimde korumak için Yarsan manevi makamlarının onayıyla kaydetti. Bu, ifşadan ziyade koruma eylemiydi.
İlgili Konular
Sultan Sahak: tanburun kutsal olduğu Yarsan inancının kurucusu
Baba Yadgar: türbesinde kutsal müziğin yankılandığı Yarsan azizi
Ezidi qewlleri: akraba Ezidi inancının ezgiyle söylenen kutsal geleneği
Cem: Tanburun çalındığı Yarsan kutsal meclisi
72 makam: Yarsan’ın ritüel makamları
Kelam-ı Serencam: Tanbur eşliğinde söylenen kutsal metin
Sık Sorulan Sorular
Tanbur nedir?
Tanbur, Yarsan (Ehl-i Hak) inancının kutsal çalgısı olan uzun saplı bir Kürt sazıdır. Kutsal ilahilere eşlik eder ve geleneğin 72 ritüel makamını taşır.
Tanbur Yarsaniler için neden kutsaldır?
Yarsaniler onu tek kutsal çalgı sayar; “Hak’a ait” (Tanrı’ya ait), hatta “Tanrı’nın Sesi” diye adlandırırlar. Akort edilmiş tanbur ibadet amacıyla çalındığında ilahi varlığın indiğine inanırlar; icracılar çalmadan önce onu öper.
72 makam nedir?
Yarsan’ın 72 ritüel makamıdır; tanburda çalınan ve kelamlarla birlikte söylenen kutsal ezgilerin eksiksiz döngüsünü oluştururlar. Geleneksel olarak inanca kabul edilmiş kişilere ayrılmışlardı.
Tanbur hangi malzemelerden yapılır?
Yaklaşık seksen santimetre uzunluğundadır; dut ağacından armut biçiminde teknesi, ceviz sapı, yaklaşık on dört hareketli perdesi ve üst tel grubu genellikle çiftli olan üç metal teli vardır.
Tanbur yalnızca dinde mi kullanılır?
Hayır. Yarsan ibadetinde kutsal olmakla birlikte aynı tür saz, din dışı Kürt müziğinde de çalınır. Kutsal ve din dışı kullanımlar birbirine karıştırılmadan yan yana yaşar.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Yarsanilik ve 72 Makam - Moradi Ensemble
Tanbur (Tamira) - Kurdish Academy