Giriş
Qewller, Êzidi inancının kutsal ilahileridir: Teolojisini, kozmolojisini ve meleklerinin eylemlerini taşıyan kutsal sözler. Eski çağlarda Tanrı tarafından vahyedildiğine inanılan bu ilahiler, Êzidiliğin kutsal metne en yakın unsurudur; ancak tarihlerinin büyük bölümünde hiç yazıya geçirilmemiştir.
Bunun yerine qewller, qewwal adı verilen kalıtsal dinî okuyucular sınıfı tarafından söylenerek canlı hafızada korunmuştur. Êzidiliği anlamak qewlleri anlamaktır; çünkü inanç, tek kutsal kitap yerine bu ilahilerde gerçekten yaşar.
İçindekiler
Tavus’un Törenle Dolaştırılması
2014 Soykırımından Sonra Qewller
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Qewller Nedir?
Arapçada “söz” veya “konuşma” anlamındaki kavlden gelen qewl, kutsal Êzidi ilahisidir. Qewller birlikte, ilahi olarak vahyedildiğine inanılan ve derin saygı duyulan Êzidi dinî metinlerinin merkezî bütününü oluşturur. Metinden okunmak yerine ezberden seslendirilip söylenir; inancın Tanrı, yedi Kutsal Varlık ve dünyanın yaratılışına ilişkin anlatısını korur. Êzidiliğin İncil veya Kur’an’la karşılaştırılabilecek tek ciltlenmiş kutsal kitabı yoktur. Hafızada taşınan qewller, yaşayan kutsal sözüdür.
Öne Çıkan Noktalar
Qewller, Tanrı tarafından vahyedildiğine inanılan kutsal Êzidi ilahileridir.
Qewl sözcüğü, Arapçada “söz” veya “konuşma” anlamındaki sözcükten gelir.
“Sözün profesyonelleri” diye bilinen kalıtsal dinî okuyucular sınıfı qewwaller tarafından icra edilir.
Yüzyıllarca yalnızca hafızayla sözlü aktarılmış, ancak yakın zamanda yazıya geçirilmiştir.
Qewwallerin memleketlerini yıkan 2014 soykırımı, kırılgan sözlü geleneği ağır biçimde tehdit etmiştir.
Kısa Bilgiler
Terim: Qewl (çoğulu qewller); Arapça kavl, “söz, konuşma”dan.
Nedir: Êzidi inancının ilahi olarak vahyedildiğine inanılan kutsal ilahileri.
Dil: Kurmanci Kürtçesi; bazen Ezdiki adı verilen kutsal alt lehçe. Beşiqe ve Behzane’den bazı Arapça metinler.
İcra Edenler: Kalıtsal dinî okuyucular sınıfı qewwaller (“sözün profesyonelleri”).
Kutsal Çalgılar: Def (çerçeve davul) ve şibab (flüt).
Qewwallerin Ana Bölgesi: Musul’un doğusundaki ikiz kasabalar Beşiqe ve Behzane (Başika ve Bahzani).
İlgili Türler: Beyt, qeside, dirozge, dua ve çîrok (düzyazı anlatı).
Vesileler: Cem Bayramı, yeni yıl, köy şenlikleri ve cenazeler; Tawusgeran tören alayları.
Aktarım: Yüzyıllarca sözlü ve ezberle; ancak yakın zamanda yazıya geçirilmiştir.
Kaynaklardaki Yeri: Artık kayda alınıp incelenen sözlü kutsal gelenek; sözlüden yazılıya.
Qewwaller: Sözün Koruyucuları
Qewller, Êzidi toplumunda adları “sözün profesyonelleri” anlamına gelen ayrı bir kalıtsal sınıf, qewwaller, tarafından korunur. Kutsal geleneğin koruyucuları ve yorumcularıdır; yakın zamana kadar ilahileri kamusal alanda yalnızca onlar icra ederdi. Qewwaller geleneksel olarak topluluklarının kalbini oluşturan, Musul’un doğusundaki ikiz yerleşimler Beşiqe ve Behzane’den (Başika ve Bahzani) gelirdi.
Qewwal yalnızca şarkı söylemez. İlahiler, Êzidiliğin iki kutsal çalgısı olan büyük çerçeve davul def ile flüt şibabın sesine, dışarıdan bir kulağa tuhaf gelebilecek biçimlerde yavaşlayan ve hızlanan ritimlerle okunur. Qewwal olmak, belirli aileler içinde aktarılan ömür boyu disiplinle büyük bir kutsal şiir bütününü devralıp ezberlemek demektir.
Tavus’un Törenle Dolaştırılması
Qewwallerin en önemli görevlerinden biri, “Tavus’un Törenle Dolaştırılması” anlamındaki Tawusgeran’dır. Barış zamanlarında kutsal Laleş vadisinden uzakta yaşayan Êzidi topluluklarını dolaşır, bir sancak taşırdılar. Bu, Tavus Meleği Tawûsê Melek’in simgesi olan tavus imgesiyle taçlandırılmış kutsal bronz alemdir. Sancağın gelişi, uzak köy için dinî yılın doruk noktasıydı.
Bu buluşmalarda topluluk aleme saygısını sunar, baş qewwal vaaz verir ve qewller defle şibab eşliğinde söylenirdi. Laleş’ten uzakta yaşayan Êzidiler için Tavus’un Törenle Dolaştırılması, kutsal ilahileri duyabildikleri az sayıdaki vesileden biriydi. Ancak savaş zamanlarında alemler dolaşmaz.
Biçim, Türler ve Anlam
Qewl merkezî türdür; ancak Êzidi sözlü geleneği beyt ve qeside, dirozge ve dua, düzyazı anlatı çîrok gibi birçok biçim içerir. Her qewlin genellikle kendi ezgisi vardır. Birçoğu, kandillerin ve fitillerin, kapıların ve anlamı açık olmaktan çok uzak tek Söz’ün imgelerini katmanlandırarak bilerek gizemli kılınır. Çok sayıda Êzidi, sözcük anlamını kavrayamadıklarında bile ilahilerin sesine ve kutsallığına değer verdiklerini söyler.
Çîroklar burada devreye girer. Bu düzyazı hikâyeler ilahilere eşlik eder; gizemli dizelerin arkasındaki mitleri açar ve yoğun satırların anlamını açıklar. Sabitlenmek yerine anlatıldıkları için çîroklar anlatıcıdan anlatıcıya değişir ve hatta çelişebilir. Böylece anlam, tek yerleşik metin yerine icrada ve yorumda yaşar.
Qewller Ne İçerir?
Qewller Êzidi inancının kalbini taşır. Tek Tanrı’yı ve yedi Kutsal Varlığı, azizlerle meleklerin eylemlerini ve dünyanın yaratılışını anlatır. Bu, Êzidi yaratılış mitinde incelenen aynı anlatıdır. Dinî yaşamı da düzenlerler: Yeni yıl, cenazeler, yüz yıkama ve Tavus Meleği’nin kendisi için ilahiler ve dualar vardır.
İlahiler kendi adlarıyla bilinir. Kırmızı Çarşamba İlahisi (Qewlê Çarşema Sor), ilkbahar yeni yılından önce Laleş’in kutsal yerlerinde ateşler yakılırken okunur. Şeyh Hesen İlahisi gibi diğerleri, buluşmalarda ve mezar başında söylenir. Birlikte, raflarda değil inananların hafızalarında saklanan büyük, canlı bir kütüphane oluştururlar.
Sözlüden Yazılıya
Êzidi tarihinin büyük bölümünde qewller hiç kâğıda geçirilmedi. Kutsal bilgi korunup ağızdan ağıza aktarıldı. Kutsal metinleri yazmaya uzun süre mesafeli yaklaşılması, geleneğin bütünüyle hafıza ve icrayla yaşaması anlamına geliyordu. Bu, ilahileri canlı tuttu; ancak onları eğitimli okuyucuların kesintisiz zincirine bağımlı bırakarak kırılgan da kıldı.
Son on yıllarda bu değişmeye başladı. Araştırmacılar ve Êzidi toplulukları, Celil ve Celil’in, Sileman ve Cindi’nin derlemelerinde; İngilizcede ise Philip Kreyenbroek, Khalil Jindy Rashow ve Khanna Omarkhali’nin çalışmaları aracılığıyla ilahileri kaydetti, yazıya geçirdi ve çevirdi. Sözlüden yazılıya yavaş geçiş olan bu “kutsal metinleşme”, qewllerin korunma biçimini değiştirirken onları koruyor.
2014 Soykırımından Sonra Qewller
Qewller zaten kırılgandı. 2014’ten önce Macar araştırmacı Eszter Spat, yalnızca yaklaşık bir düzine qewwal kaldığını tahmin etmişti; böylesine büyük gelenek için kaygı verici derecede ince bir bağdı. Ardından Ağustos 2014’te IŞİD, Êzidilere karşı soykırım başlattı ve qewwallerin dünyasının tam kalbindeki kasabalar Beşiqe ve Behzane’yi yıktı.
Can kaybı, toplulukların yerinden edilerek diasporaya dağılması ve qewwallerin yurdunun yıkılması, doğrudan ilahilerin yaşamasına darbe vurdu. Êzidiler, yüzyılların zulmünden sağ çıkan kutsal sözün sonunda kaybolmamasını sağlamaya çalışırken qewlleri kaydetme ve öğretme çabaları yeni aciliyet kazandı.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Qewller Êzidi “İncil’i” midir? Tam olarak değil. Kutsal ve merkezîdirler; ancak tek sabit kitap yerine sözlü ilahiler bütünüdürler. Yetkeleri icrada ve qewwal geleneğinde yaşar. Zaman zaman Êzidi kutsal metni diye sunulan basılı metinler, qewllerin kendisinden çok daha az güvenilirdir.
Folklor mudurlar? Hayır. Sözlü ve şiirsel olsalar da qewller, salt halk şarkıları değil, yaşayan dinin en kutsal öğretilerinin taşıyıcıları, ibadet metinleri ve teolojidir. Zorlukları kutsallıklarının parçasıdır; anlamları geleneksel olarak yorumlama eğitimi alanlara ait olmuştur.
İlgili Konular
Tawûsê Melek: Qewwallerin alemini taşıdığı Tavus Meleği.
Êzidi yaratılış miti: Qewllerin koruduğu kozmoloji.
Qewwaller: Kutsal sözün kalıtsal okuyucuları.
Laleş: Êzidi ibadetinin merkezindeki kutsal vadi.
Çarşema Sor: Kendi kutsal ilahisi bulunan Êzidi yeni yılı.
Êzidi inancının Yedi Meleği.
Sık Sorulan Sorular
Qewller nedir?
Qewller, Tanrı tarafından vahyedildiğine inanılan kutsal Êzidi ilahileridir. Êzidi teolojisini ve kozmolojisini taşırlar; metinden okunmak yerine söylenirler ve inancın merkezî dinî metinlerini oluştururlar.
Qewwaller kimdir?
Qewwaller, qewlleri ezberleyip icra eden, “sözün profesyonelleri” diye bilinen kalıtsal Êzidi dinî okuyucular sınıfıdır. Kutsal geleneğin koruyucuları ve yorumcularıdır; geleneksel olarak Beşiqe ve Behzane kasabalarından gelirler.
Qewller hangi dildedir?
Çoğunlukla Kurmanci Kürtçesinde, bazen Ezdiki adı verilen kutsal alt lehçededir. Beşiqe ve Behzane qewwallerinin aktardığı bazı dinî metinler Arapçadır.
Qewller yazıya geçirildi mi?
Tarihlerinin büyük bölümünde hayır. Yüzyıllarca sözlü aktarıldı ve ezberlendi. Ancak son on yıllarda araştırmacılar ve Êzidi toplulukları onları kaydetti, yazıya geçirdi ve çevirdi.
2014 soykırımı qewlleri nasıl etkiledi?
Ağır biçimde. 2014’ten önce bile çok az qewwal kalmıştı. IŞİD soykırımı, topluluklarının kalbi Beşiqe ve Behzane’yi yıkarak kırılgan sözlü geleneği ciddi riske soktu ve korunmasını acil kıldı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Êzidi Dinî Metin Geleneği: Sözlüden Yazılıya (Omarkhali, 2017)
Müzik Kültürü ve Êzidi Soykırımı — Holocaust Music (ORT)
Şengal’den Şarkılar — Lapham’s Quarterly