پێشەکی
قەولەکان سرودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزدین؛ ئەو وتە پیرۆزانەی خوداناسی و تێڕوانینی ئەو ئایینە بۆ گەردوون و کردارەکانی فریشتەکانیان لەخۆ گرتووە. باوەڕ وایە کە لە سەردەمی کۆندا خودا ئاشکرای کردوون، و نزیکترین شتن بە دەقی پیرۆز کە ئێزدییەتی هەیەتی؛ کەچی بۆ زۆربەی مێژوویان هەرگیز نەنووسراونەتەوە.
لەبری ئەوە قەولەکان لە بیرەوەریی زیندوودا پارێزراون، و چینێکی بۆماوەییی گۆرانیبێژە ئایینییەکان بە ناوی قەوالان بە گۆرانی گوتوویانن. تێگەیشتن لە ئێزدییەتی تێگەیشتنە لە قەولەکان، چونکە ئایینەکە بەڕاستی لەم سرودانەدا دەژی، نەک لە هیچ یەک کتێبی پیرۆزدا.
ناوەڕۆک
قەولەکان دوای جینۆسایدی ساڵی 2014
قەولەکان چین؟
قەول (لە وشەی عەرەبیی «قەول»ەوە، بە واتای «وتە» یان «قسە») سرودێکی پیرۆزی ئێزدییە. قەولەکان پێکەوە کۆمەڵە دەقە ناوەندییەکەی ئایینی ئێزدی پێک دەهێنن؛ باوەڕ وایە کە لەلایەن خوداوە ئاشکرا کراون و بە قووڵی ڕێزیان لێ دەگیرێت. دەگوترێنەوە و بە گۆرانی دەگوترێن، ناخوێندرێنەوە، و گێڕانەوەی ئایینەکە بۆ خودا و حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکان و پێکهاتنی جیهان دەپارێزن. ئێزدییەتی یەک کتێبی بەستراوەی پیرۆزی نییە کە بە کتێبی پیرۆزی مەسیحی یان قورئان بەراورد بکرێت؛ قەولەکان، کە لە بیرەوەریدا هەڵگیراون، وتەی پیرۆز و زیندووی ئەو ئایینەن.
خاڵە سەرەکییەکان
قەولەکان سرودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزدین، کە باوەڕ وایە خودا ئاشکرای کردوون.
وشەی قەول لە وشەی عەرەبی بە واتای «وتە» یان «قسە»وە هاتووە.
قەوالان پێشکەشیان دەکەن، چینێکی بۆماوەییی گۆرانیبێژە ئایینییەکان کە بە «پیشەوەرانی وتە» ناسراون.
چەندین سەدە بە زارەکی، تەنها بە بیرەوەری، گوازراونەتەوە و تەنها لەم دواییانەدا نووسراونەتەوە.
جینۆسایدی ساڵی 2014، کە شارۆچکەکانی نیشتمانی قەوالانی وێران کرد، هەڕەشەیەکی گەورەی بۆ ئەم نەریتە زارەکییە ناسکە دروست کرد.
زانیارییە خێراکان
زاراوە: قەول (کۆی: قەولەکان)، لە «قەول»ی عەرەبییەوە، «وتە، قسە»
چییە: سرودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزدی، کە باوەڕ وایە خودا ئاشکرای کردوون
زمان: کوردیی کورمانجی (شێوەزارە بچووکە پیرۆزەکە، کە هەندێک جار ئێزدیکی ناو دەبرێت)؛ هەندێک دەقی عەرەبی لە بەعشیقە و بەحزانە
پێشکەشکەران: قەوالان، چینێکی بۆماوەییی گۆرانیبێژە ئایینییەکان («پیشەوەرانی وتە»)
ئامێرە پیرۆزەکان: دەف (تەپی چوارچێوەدار) و شباب (شمشاڵ)
ناوچەی ناوەندیی قەوالان: بەعشیقە و بەحزانە، دوو شارۆچکەی هاوتەنیشت لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ
جۆرە پەیوەندیدارەکان: بەیت و قەسیدە و دیڕۆزگە و دوعا و چیرۆک (گێڕانەوە بە پەخشان)
بۆنەکان: جەژنی کۆبوونەوە و ساڵی نوێ و جەژنەکانی گوند و ڕێوڕەسمەکانی ناشتن؛ ڕێوڕەسمەکانی تاووسگەڕان
گواستنەوە: چەندین سەدە بە زارەکی و لەبەرکردن؛ تەنها لەم دواییانەدا نووسراونەتەوە
بەڵگەی تۆماربوون: نەریتی پیرۆزی زارەکی، کە ئێستا تۆمار و لێکۆڵینەوەی لێ دەکرێت (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
قەوالان؛ پارێزەرانی وتە
قەولەکان سپێردراون بە قەوالان، چینێکی بۆماوەییی تایبەت لەناو کۆمەڵگای ئێزدیدا کە ناوەکەیان بە واتای «پیشەوەرانی وتە» دێت. ئەوان پارێزەر و لێکدەرەوەی نەریتە پیرۆزەکەن، و تا ئەم دواییانە تەنها ئەوان سرودەکانیان لەبەردەم خەڵک پێشکەش دەکرد. بە نەریت قەوالان لە دوو شارۆچکەوە دەهاتن، بەعشیقە و بەحزانە، دوو نیشتەجێگەی هاوتەنیشت لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ کە دڵی کۆمەڵگاکەیان پێک دەهێنا.
قەوال تەنها گۆرانی ناڵێت. سرودەکان بە دەنگی دوو ئامێرە پیرۆزەکەی ئێزدییەتی دەگوترێن؛ دەف، تەپێکی گەورەی چوارچێوەدار، و شباب، شمشاڵێک، بە ڕیتمەکانێک کە بە شێوەیەک هێواش و خێرا دەبن کە بۆ گوێی کەسێکی دەرەوە ڕەنگە نامۆ بێت. بوون بە قەوال بریتییە لە بۆماوەوەرگرتن و لەبەرکردنی کۆمەڵەیەکی زۆر گەورەی شیعری پیرۆز، ڕاهێنانێکی تەمەنێک کە لەناو خێزانە دیاریکراوەکاندا دەگوازرێتەوە.
گەڕاندنی تاووس
یەکێک لە گرنگترین ئەرکەکانی قەوالان تاووسگەڕانە، «گەڕاندنی تاووس». لە سەردەمی ئاشتیدا بەناو کۆمەڵگا ئێزدییەکاندا دەگەڕان کە لە دۆڵی پیرۆزی لالش دوور دەژیان، و سەنجەقێکیان هەڵدەگرت؛ نیشانەیەکی پیرۆزی بڕۆنزی کە وێنەی تاووس لەسەرەوەی دانراوە، هێمای تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس. گەیشتنی سەنجەق لووتکەی ساڵی ئایینی بوو بۆ گوندێکی دوورەدەست.
لەو کۆبوونەوانەدا کۆمەڵگاکە ڕێزی بۆ نیشانەکە دەنوێنی، سەرۆکی قەوالان وتارێکی ئایینیی دەدا، و قەولەکان بە دەنگی دەف و شباب دەگوتران. بۆ ئێزدییەکانی دوور لە لالش، گەڕاندنی تاووس یەکێک بوو لەو بۆنە کەمانەی دەیانتوانی هەر گوێ لە سرودە پیرۆزەکان بگرن. بەڵام لە سەردەمی جەنگدا نیشانەکان ناگەڕێندرێن.
فۆڕم و جۆرەکان و واتا
قەول جۆرە ناوەندییەکەیە، بەڵام نەریتی زارەکیی ئێزدی فۆڕمی زۆر لەخۆ دەگرێت؛ بەیت و قەسیدە و دیڕۆزگە و دوعا، و چیرۆک، کە گێڕانەوەیەکە بە پەخشان. زۆرجار هەر قەولێک ئاوازی تایبەت بە خۆی هەیە، و زۆریان بە مەبەست ڕازئامێزن؛ وێنەی چرا و فتیلە و دەروازە و یەک وتەیان بە چینەکان تێکەڵ کردووە کە واتاکەی هەر ڕوون نییە. زۆر ئێزدی دەڵێن دەنگ و پیرۆزیی سرودەکان بەهادار دەزانن تەنانەت کاتێک لە واتا ڕاستەوخۆکەیان تێناگەن.
لێرەدا ڕۆڵی چیرۆکەکان دەردەکەوێت. ئەم گێڕانەوانەی پەخشان لەگەڵ سرودەکان دێن، ئەفسانەکانی پشت بەیتە ڕازئامێزەکان ئاشکرا دەکەن و واتای دێڕە چڕەکان ڕوون دەکەنەوە. چونکە دەگێڕدرێنەوە و بە دەقێکی نەگۆڕ جێگیر نەکراون، چیرۆکەکان لە گێڕەرەوەیەکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێن و تەنانەت ڕەنگە لەگەڵ یەکتریش ناگونجێن؛ بەمە واتا لە پێشکەشکردن و لێکدانەوەدا دەژی، نەک لە یەک دەقی جێگیربوودا.
قەولەکان چی لەخۆ دەگرن؟
قەولەکان دڵی باوەڕی ئێزدی هەڵدەگرن. باسی تاکە خودا و حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکان و کردارەکانی پیران و فریشتەکان و ئافراندنی جیهان دەکەن؛ هەمان ئەو گێڕانەوەیەی لە وتاری ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدیدا باس کراوە. هەروەها ژیانی ئایینی ڕێک دەخەن؛ سرود و دوعا هەیە بۆ ساڵی نوێ و ناشتن و شۆردنی ڕوو و بۆ خودی فریشتەی تاووس.
سرودەکان بە تاکەکەسی بە ناوەکانیان ناسراون. سرودی چارشەمە سوور (قەولێ چارشەمە سوور) دەگوترێتەوە کاتێک ئاگر لە شوێنە پیرۆزەکانی لالش هەڵ دەکرێت، پێش ساڵی نوێی بەهار؛ هی دیکە، وەک سرودی شێخ حەسەن، لە کۆبوونەوەکان و لەسەر گۆڕ دەگوترێن. پێکەوە کتێبخانەیەکی زۆر گەورە و زیندوو پێک دەهێنن کە لەسەر ڕەفەکان هەڵنەگیراوە، بەڵکو لە بیرەوەریی باوەڕداراندا.
لە زارەکییەوە بۆ نووسراو
بۆ زۆربەی مێژووی ئێزدی، قەولەکان هەرگیز لەسەر کاغەز نەنووسرانەوە. زانیاریی پیرۆز بە زارەکی دەپارێزرا و دەگوازرایەوە، و دوودڵییەکی درێژ لە نووسینەوەی دەقە پیرۆزەکان وای کرد نەریتەکە بە تەواوی لە ڕێگەی بیرەوەری و پێشکەشکردنەوە بمێنێتەوە. ئەمە سرودەکانی زیندوو ڕاگرت، بەڵام هەروەها بەبەر هەڕەشەی دا، چونکە پشت بە زنجیرەیەکی دانەبڕاوی گێڕەرەوە ڕاهێنراوەکان دەبەسترا.
لە دەیەکانی ئەم دواییەدا ئەوە دەستی بە گۆڕان کردووە. زانایان و کۆمەڵگا ئێزدییەکان سرودەکانیان تۆمار کردووە و نووسیویانەتەوە و وەرگێڕاویانن؛ لە کۆکراوەکانی توێژەرانی وەک جەلیل و جەلیل و سلێمان و جندی، و بە ئینگلیزی لە ڕێگەی کاری فیلیپ کرەیەنبرووک و خەلیل جندی ڕەشۆ و خانە عومەرخالییەوە. ئەم «بەدەقکردنە پیرۆزە»، ئەو گواستنەوە هێواشە لە زارەکییەوە بۆ نووسراو، قەولەکان دەپارێزێت لە هەمان کاتدا کە شێوازی پاراستنیان دەگۆڕێت.
قەولەکان دوای جینۆسایدی ساڵی 2014
قەولەکان پێشترش بەبەر هەڕەشە بوون. پێش ساڵی 2014 زانای مەجەری، ئێستەر سپات، مەزەندەی کرد کە تەنها نزیکەی دەوازدە قەوال ماونەتەوە؛ داوێکی ئەوەندە باریک کە جێی نیگەرانییە بۆ نەریتێکی ئەوەندە فراوان. پاشان لە ئابی 2014دا داعش جینۆسایدەکەی لە دژی ئێزدییان دەست پێ کرد و بەعشیقە و بەحزانەی وێران کرد، هەر ئەو شارۆچکانەی لە دڵی جیهانی قەوالاندا بوون.
لەدەستدانی ژیان و بڵاوبوونەوەی کۆمەڵگاکان بە ئاوارەیی و دیاسپۆرا و وێرانکردنی نیشتمانی قەوالان ڕاستەوخۆ لە مانەوەی سرودەکانی دا. هەوڵەکانی تۆمارکردن و فێرکردنی قەولەکان لەو کاتەوە زیاتر بوون بە پێویستییەکی پەلە، لە کاتێکدا ئێزدییان کار دەکەن بۆ دڵنیابوون لەوەی وتە پیرۆزەکە، کە چەندین سەدە چەوساندنەوەی تێپەڕاندووە، لە کۆتاییدا لەدەست نەچێت.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا قەولەکان «کتێبی پیرۆز»ی ئێزدیین؟ نەک بە تەواوی. پیرۆز و ناوەندین، بەڵام کۆمەڵەیەک سرودی زارەکین، نەک یەک کتێبی نەگۆڕ، و دەسەڵاتیان لە پێشکەشکردن و نەریتی قەوالاندا دەژی. دەقە چاپکراوەکان کە هەندێک جار وەک دەقی پیرۆزی ئێزدی پێشکەش دەکرێن، زۆر کەمتر لە خودی قەولەکان جێی متمانەن.
ئایا فۆلکلۆرن؟ نەخێر. هەرچەندە زارەکی و شیعرین، قەولەکان ڕێوڕەسمی پەرستن و خوداناسین، هەڵگرانی پیرۆزترین فێرکارییەکانی ئایینێکی زیندوون، تەنها گۆرانیی گەلی نین. ئاڵۆزییان بەشێکە لە پیرۆزییان، و بە نەریت تێگەیشتن لە واتاکەیان تایبەت بووە بەوانەی بۆ لێکدانەوەیان ڕاهێنراون.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس کە قەوالان نیشانەکەی هەڵدەگرن
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی: ئەو تێڕوانینە بۆ گەردوون کە قەولەکان دەپارێزن
قەوالان؛ گۆرانیبێژە بۆماوەییەکانی وتەی پیرۆز
لالش؛ دۆڵە پیرۆزەکەی ناوەندی پەرستنی ئێزدی
چارشەمە سوور؛ ساڵی نوێی ئێزدی، بە سرودە پیرۆزەکەی خۆیەوە
حەوت فریشتەکەی باوەڕی ئێزدی
پرسیارە باوەکان
قەولەکان چین؟
قەولەکان سرودە پیرۆزەکانی ئایینی ئێزدین، کە باوەڕ وایە خودا ئاشکرای کردوون. خوداناسی و تێڕوانینی ئێزدی بۆ گەردوون هەڵدەگرن و بە گۆرانی دەگوترێن، لەبری ئەوەی بخوێندرێنەوە؛ بەمە دەقە ئایینییە ناوەندییەکانی ئایینەکە پێک دەهێنن.
قەوالان کێن؟
قەوالان چینێکی بۆماوەییی گۆرانیبێژە ئایینییە ئێزدییەکانن، کە بە «پیشەوەرانی وتە» ناسراون و قەولەکان لەبەر دەکەن و پێشکەشیان دەکەن. پارێزەر و لێکدەرەوەی نەریتە پیرۆزەکەن و بە نەریت لە شارۆچکەکانی بەعشیقە و بەحزانەوە دەهاتن.
قەولەکان بە چ زمانێکن؟
زۆربەیان بە کوردیی کورمانجین، بە شێوەزارە بچووکە پیرۆزەکە کە هەندێک جار ئێزدیکی ناو دەبرێت. هەندێک دەقی ئایینی کە قەوالانی بەعشیقە و بەحزانە گواستوویانەتەوە بە عەرەبین.
ئایا قەولەکان نووسراونەتەوە؟
بۆ زۆربەی مێژوویان نەخێر. چەندین سەدە بە زارەکی گوازراونەتەوە و لەبەر کراون. تەنها لە دەیەکانی ئەم دواییەدا زانایان و کۆمەڵگا ئێزدییەکان تۆماریان کردوون و نووسیویانەتەوە و وەرگێڕاویانن.
جینۆسایدی ساڵی 2014 چ کاریگەرییەکی لەسەر قەولەکان هەبوو؟
کاریگەرییەکی زۆر توند. تەنانەت پێش ساڵی 2014 قەوالی زۆر کەم مابوونەوە، و جینۆسایدی داعش بەعشیقە و بەحزانە، دڵی کۆمەڵگاکەیانی، وێران کرد؛ بەمە ئەم نەریتە زارەکییە ناسکەی خستە مەترسییەکی گەورەوە و پاراستنی کرد بە ئەرکێکی پەلە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
نەریتی دەقی ئایینیی ئێزدی: لە زارەکییەوە بۆ نووسراو (عومەرخالی، 2017)
کولتووری موسیقا و جینۆسایدی ئێزدی ــ Holocaust Music (ORT)
گۆرانییەکان لە شنگالەوە ــ Lapham’s Quarterly