پێشەکی
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی یەکێکە لە تایبەتمەندترین گێڕانەوەکانی سەرەتای گەردوون لە ئایینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بە وشەیەک یان بۆشاییەک دەست پێ ناکات، بەڵکو بە تەنها یەک مرواریی درەوشاوە دەست پێ دەکات کە خودا لە نووری خۆی دروستی کردووە، و تۆوی هەموو ئەوەی دواتر بوونی دەبێت لەناویدا هەڵگرتووە.
بۆ ئێزدییان، ئەو کۆمەڵگا ئایینییە کۆنە کوردییە، ئەمە مێژووی پیرۆزە کە چەندین سەدە لە سرودە زارەکییەکاندا پارێزراوە. وێنەکانی، مرواری و باڵندەی سەرەتایی و حەوت فریشتە و دۆڵی پیرۆزی لالش، باوەڕی ئێزدی لە چیرۆکەکانی ئافراندنی جولەکەیی و مەسیحییەت و ئیسلام جیا دەکەنەوە، و لەبری ئەوە بە جیهانە ئایینییە کۆنترەکەی ئێران و میسۆپۆتامیاوە دەیبەستنەوە.
ناوەڕۆک
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی چییە؟
چیرۆکەکە: لە مروارییەوە بۆ جیهان
دەقە پیرۆزەکان و نەریتی زارەکی
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی چییە؟
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی گێڕانەوەی ئەوەیە کە تاکە خودا، خودێ، چۆن گەردوونی هێنایە بوون. تێیدا خودا سەرەتا بە تەنها لەناو مروارییەکی سپیدا هەیە، پاشان حەوت بوونەوەری پیرۆز دەئافرێنێت، و لە کۆتاییدا مروارییەکە دەشکێنێت بۆ پێکهێنانی دەریا و زەوی و ئاسمانەکان. ڕەگی جیهان و پێگەی فریشتەی تاووس، تاووسی مەلەک، و ڕەچەڵەکی خودی گەلی ئێزدی ڕوون دەکاتەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
لە باوەڕی ئێزدیدا، خودا سەرەتا مروارییەکی سپی (دوڕ) لە نووری خۆی دروست کرد و لەناویدا نیشتەجێ بوو.
خودا حەوت فریشتەکەی پێش جیهان ئافراند؛ سەرکردەیان تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووسە.
جیهان کاتێک پێک هات کە مروارییەکە شکاندرا و دەریا و زەوی و چیا و خۆر و مانگ و ئەستێرەکانی لێوە دەرچوون.
دەگوترێت خودا هاتووە لە لالش نیشتەجێ بووە، کە هەر بە پیرۆزترین شوێنی ئێزدی ماوەتەوە.
ئێزدییان ڕەچەڵەکی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ شەهید بن جەر، کوڕێکی ئادەم، کە وەک گەلێکی جیاواز دەیانناسێنێت.
زانیارییە خێراکان
بابەت: ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی (گێڕانەوەی سەرەتای گەردوون)
نەریت: ئێزدییەتی (ئایینی ئێزدی)
پێش ئافراندن: ئەنزەل، ئەو ئەزەلییەتەی پێش ئافراندن
یەکەم ئافرێنراو: مروارییەکی سپی (دوڕ)، کە خودا لە نووری خۆی دروستی کردووە
باڵندەکە: باڵندەیەکی سەرەتایی کە مروارییەکە بۆ ماوەی 40,000 ساڵ لەسەری بووە
ڕووداوە سەرەکییەکە: مروارییەکە دەشکێت و دەریا و زەوی و چیا و خۆر و مانگ و ئەستێرەکان پێک دەهێنێت
حەوت فریشتەکە: پێش جیهان لە نووری خودا ئافرێنراون؛ تاووسی مەلەک سەرکردەیانە
مرۆڤایەتی: ئادەم و حەوا؛ ڕەچەڵەکی ئێزدییان دەگەڕێتەوە بۆ شەهید بن جەر، کوڕێکی ئادەم
ناوەندی پیرۆز: لالش، کە دەگوترێت خودا هاتووە تێیدا نیشتەجێ بووە
بەڵگەی تۆماربوون: سرودە پیرۆزە زارەکییەکان (قەولەکان)؛ هەروەها لە دەقە نووسراوە دواترەکاندا کە جێی مشتومڕن (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
چیرۆکەکە: لە مروارییەوە بۆ جیهان
پێش ئەوەی هیچ شتێک هەبێت، ئەنزەل هەبوو، ئەزەلییەتی پێش ئافراندن؛ بۆشاییەک بەبێ ڕێکخستن یان شێوە. لەوەوە خودا لە نووری پاکی خۆی مروارییەکی سپی هێنایە بوون، و بە تەنها لەناو ئەو مروارییەدا نیشتەجێ بوو. سەرەتا جیهانێکی ناوەوە و شاراوە هاتە بوون، و تەنها دواتر ئەو جیهانە دیارەی ئێمە دەیناسین.
خودا باڵندەیەکی مەزنی ئافراند و مروارییەکەی لەسەر پشتی دانا، و لەوێ چل هەزار ساڵ مایەوە. هەروەها حەوت بوونەوەری پیرۆزی لە نووری خۆی ئافراند و هەموو کاروباری جیهانی پێ سپاردن. پێشەنگیان تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، بوو.
پاشان ساتی ئافراندن هات. خودا هاوارێکی بەهێزی کرد و مروارییەکە شکاندرا. لەناوەوە ئاوی لێوە ڕژا و بوو بە دەریا؛ لە گێڕانەوەیەکی دیکەدا، خودا بە پێ لە مروارییەکەی دا، و لە دەنگەکە چیاکان، لە هەراوەکە گردەکان، و لە دووکەڵەکە ئاسمان پەیدا بوون. دەریا لەرزۆکەکە ڕەق کرا و بوو بە زەوی.
لە پارچەکانی مروارییەکە، خودا خۆر و مانگی لە ئاسمانەکان دانا، و پارچە بچووکترەکانی وەک ئەستێرە بڵاو کردەوە بۆ ڕازاندنەوەی ئاسمان. هات لەسەر چیای پیرۆزی لالش نیشتەجێ بوو، کە لەو کاتەوە پیرۆزترین شوێنی جیهانی ئێزدی بووە.
لە کۆتاییدا خودا ڕایگەیاند کە ئادەم و حەوا دەئافرێنێت، کە مرۆڤایەتی لەوانەوە پەیدا دەبێت. لە نەریتی ئێزدیدا، کوڕێک بە ناوی شەهید بن جەر تەنها لە ئادەمەوە پەیدا بوو، و گەلی ئێزدی، گەلی فریشتەی تاووس، لەوەوە پەیدا بوو و لە باقی مرۆڤایەتی جیاواز بوو.
سەرچاوەکان و باوەڕ
مروارییە سپییەکە و هێلکەی گەردوونی
مروارییە سپییەکە (دوڕ) لە ناوەندی گێڕانەوەی ئێزدی بۆ سەرەتای گەردووندایە. هەموو توخمەکانی گەردوون لەناویدان و بە شکانی، ئافراندن لێیەوە دەردەچێت؛ وەشانێکی ئەو «هێلکە گەردوونییە» کۆنەیە کە لە زۆر نەریتی کۆنتردا هەیە، لەوانە زەردەشتییەتی و ئایینەکانی هیندستان. ئەمە چیرۆکی ئافراندنی ئێزدی لەناو جیهانێکی زۆر کۆنی بیرۆکە ئێرانی و میسۆپۆتامییەکاندا دادەنێت، لەبری ئافراندن لە هیچ، کە لە ئایینە ئیبراهیمییەکاندا هەیە.
حەوت فریشتەکە و تاووسی مەلەک
پێش بوونی جیهانە ماددییەکە، خودا حەوت بوونەوەری خودایی، حەوت فریشتەکەی، وەک دەردەکەوتنی نووری خۆی ئافراند، و چاودێریی هەموو کارەکانی ئافراندنی پێ سپاردن. سەرکردەیان تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس، کە کراوە بە جێگری خودا بۆ چاودێریی جیهان. بۆیە ئەفسانەی ئافراندن لە تێگەیشتنی ئێزدی بۆ ئەو حەوتانە دانابڕێت؛ جیهان ڕاستەوخۆ لەلایەن خودایەکی دوورەوە بەڕێوە نابرێت، بەڵکو لە ڕێگەی ئەو حەوت بوونەوەرە پیرۆزەوە.
ئادەم و ڕەچەڵەکی ئێزدییان
هەروەک نەریتەکانی دیکەی ناوچەکە، چیرۆکە ئێزدییەکە ئادەم و حەوا لەخۆ دەگرێت، بەڵام ئاراستەیەکی تایبەت وەردەگرێت. ئێزدییان پێیان وایە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ کوڕێک کە تەنها لە ئادەمەوە لەدایک بووە، بە ناوی شەهید بن جەر، کە وەک گەلێکی سەربەخۆ بە ڕەچەڵەکی پیرۆزی خۆیان جیاوازیان دەکات. ئەم باوەڕە بە سەرچاوەیەکی جیاواز یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی ئێزدییەتی ئەوانە قبووڵ نەکات کە دەیانەوێت بێنە ناو ئایینەکە؛ مرۆڤ بە ئێزدی لەدایک دەبێت، ناکرێتە ئێزدی.
هێماکان
ڕووناکی قووڵترین بابەتی ئەفسانەکەیە. خودا لە نووری خۆی دەئافرێنێت، مروارییەکە پێی دەدرەوشێتەوە، و حەوت فریشتەکە دەردەکەوتنی ئەو نوورەن؛ ئافراندن بڵاوبوونەوەی نووری خوداییە بۆ ناو شێوە. خودی مروارییەکە هێمای یەکێتی و توانای پەیدابوونە؛ هەموو گەردوون لە یەک خاڵدا هەڵگیراوە پێش ئەوەی بکرێتەوە و ببێتە فرەیی.
ژمارەی حەوت، لە حەوت فریشتە و حەوت ئاسمانەکەدا، بە درێژایی باوەڕی ئێزدی دووبارە دەبێتەوە، و ئەو چوار توخمەی لە ئافراندندا ئازاد دەبن، ئاگر و ئاو و هەوا و خاک، بە پیرۆز دادەنرێن و نابێت پیس بکرێن. ئەو ڕێزەی ئێزدییان بۆ خۆر دەینوێنن، کە لە نوێژدا ڕووی تێ دەکەن، ڕاستەوخۆ لەم تێڕوانینەوە دێت بۆ جیهانێک کە لە نوور دروست کراوە.
دەقە پیرۆزەکان و نەریتی زارەکی
بەشێکی زۆری ئەوەی کەسانی دەرەوەی ئایینەکە لە چیرۆکی ئافراندنی ئێزدی دەیزانن لە دوو کتێبی کورتەوە دێت، کتێبا جلوە (کتێبی ئاشکراکردن) و میسحەفا ڕەش (کتێبی ڕەش). زانایان بە گشتی هاوڕان کە دەستنووسەکانی ئەمانە، کە لە ساڵانی 1911 و 1913دا بڵاو کرانەوە، دەقی ساختە بوون کە ناێزدییان بۆ کۆکەرەوە ڕۆژئاواییەکان دروستیان کردبوون. بەڵام ناوەڕۆکەکەیان تا ڕادەیەکی زۆر لەگەڵ نەریتی ڕەسەنی ئێزدی دەگونجێت، کە لە سەرووی هەموو شتێکەوە لە قەولەکاندا دەژی، ئەو سرودە پیرۆزە زارەکییانە. پارێزەرە ڕاستەقینەکانی چیرۆکی ئافراندن ئەم کتێبانە نین، بەڵکو ئەو گێڕەرەوانەن کە سرودەکانیان نەوە بە نەوە گواستووەتەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا «کتێبە پیرۆزەکان»ی ئێزدی ڕەسەنن؟ دەستنووسە بەناوبانگەکان بە ساختە دادەنرێن، بەڵام بە تەواوی داهێنراو نین؛ باوەڕە ڕەسەنە ئێزدییەکان دووبارە دەگێڕنەوە کە بەڕاستی سەر بە نەریتی زارەکین. خودی ئەفسانەی ئافراندن ڕەسەنە؛ کتێبە چاپکراوەکان تەنها شایەتییە ناباوەڕپێکراوەکانن بۆ ئەوە.
ئایا ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی تەنها زەردەشتییەتییە؟ تایبەتمەندیی بەرچاوی هاوبەشی لەگەڵ گێڕانەوە زەردەشتی و ئێرانییە کۆنەکانی دیکە هەیە بۆ گەردوون، بە تایبەتی هێمای هێلکەی گەردوونی، و لە زمانەکەیدا کاریگەریی سۆفی و گنۆسی دەردەکەوێت. بەڵام زانایان ئاگاداری دەدەن کە نابێت ئێزدییەتی تەنها بە پاشماوەی زەردەشتییەتی دابنرێت؛ ئایینێکی سەربەخۆیە کە زۆر ڕیشەی تێکەڵ کردووە و شتێکی تایبەت بە خۆی پێک هێناوە. هەروەها ناونیشانی «خۆرپەرستان»، کە هەندێک جار بەهۆی نوێژکردنی ئێزدییان بە ڕووکردنە خۆرەوە پێیان دەدرێت، واتاکە بە دروستی ناگەیەنێت؛ ئەوان ڕێز لە خۆر وەک نیشانەی نووری خودا دەگرن، نەک وەک خودا.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، سەرکردەی حەوت فریشتەکە
حەوت فریشتەکەی باوەڕی ئێزدی
شەهید بن جەر؛ کوڕی ئادەم و ڕەچەڵەکی ئێزدی
لالش؛ ئەو دۆڵە پیرۆزەی خودا هات تێیدا نیشتەجێ بوو
قەولەکان؛ ئەو سرودە زارەکییانەی چیرۆکی ئافراندن دەپارێزن
شێخ ئادی؛ ئەو پیرەی لە دڵی مێژووی پیرۆزی ئێزدیدایە
پرسیارە باوەکان
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی چییە؟
گێڕانەوەی ئێزدییە بۆ ئەوەی خودا چۆن جیهانی ئافراند؛ خودا سەرەتا مروارییەکی سپی لە نووری خۆی دروست کرد، حەوت فریشتەی ئافراند، و پاشان مروارییەکەی شکاند بۆ دروستکردنی دەریا و زەوی و ئاسمانەکان.
مروارییە سپییەکە لە باوەڕی ئێزدیدا چییە؟
مروارییە سپییەکە (دوڕ) یەکەم شتە کە خودا لە نووری خۆی ئافراند و لەناویدا نیشتەجێ بوو. کاتێک شکاندرا، جیهان لێیەوە هاتە بوون، زۆر وەک «هێلکەی گەردوونی» لە نەریتە کۆنەکانی دیکەدا.
لە ئێزدییەتیدا کێ جیهانی ئافراند؟
تاکە خودا، خودێ، ئافرێنەرە، بەڵام کاروباری جیهان دەسپێرێت بە حەوت بوونەوەری پیرۆز کە تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، سەرکردەیانە. ئافراندن لە ڕێگەی ئەوانەوە پەیدا دەبێت.
ئێزدییان پێیان وایە ڕەچەڵەکیان لە کوێوەیە؟
نەریتی ئێزدی دەڵێت ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ شەهید بن جەر، کوڕێک کە تەنها لە ئادەمەوە لەدایک بووە. ئەم ڕەچەڵەکە تایبەتە بەشێکە لە هۆکاری ئەوەی ئێزدییەتی ئایینێکی بۆماوەیی بێت کە ئەوانە قبووڵ ناکات کە دەیانەوێت بێنە ناو ئایینەکە.
ئایا کتێبە پیرۆزەکانی ئێزدی جێی متمانەن؟
دوو کتێبە بەناوبانگەکە، کتێبا جلوە و میسحەفا ڕەش، تەنها لە دەستنووسەکاندا ماونەتەوە کە ئێستا بە ساختە دادەنرێن. ناوەڕۆکەکەیان ڕەنگدانەوەی باوەڕی ڕاستەقینەی ئێزدییە، بەڵام نەریتە ڕەسەنەکە لە قەولە زارەکییەکاندا پارێزراوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئایین ــ میراتی کولتووریی ئێزدی
ئێزدی ــ ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا
ئەفسانەکانی ئافراندنی ئێزدی (دەقی سەرچاوەی سەرەکی) ــ ستیڤن شومەیکەر