Destpêk
Qewl stranên pîroz ên ola êzidî ne: peyvên pîroz ên ku teolojiya wê, kozmolojiya wê û kiryarên ferişteyên wê tê de tên hilgirtin. Tê bawerkirin ku di demên kevn de ji aliyê Xwedê ve hatine wehyîkirin; ew tiştê herî nêzî nivîsara pîroz ê ku Êzidîtî heye ne, lê di piraniya dîroka xwe de bi tevahî qet nehatibûn nivîsandin.
Li şûna wê, qewl di bîra zindî de hatin parastin; çînek ji stranbêjên olî yên ku rolê bi nesebê werdigirin, bi navê qewal, wan digotin. Têgihiştina Êzidîtiyê têgihiştina qewlan e, ji ber ku ol bi rastî di van stranên pîroz de dijî, ne di pirtûkeke pîroz a yekane de.
Naverok
Qewl çi ne?
Qewl (ji qawl a erebî, bi wateya «peyv» an «axaftin») straneke pîroz a êzidî ye. Qewl bi hev re koma bingehîn a nivîsarên olî yên êzidî pêk tînin; tê bawerkirin ku bi awayekî îlahî hatine wehyîkirin û hurmeta wan bi kûrahî tê girtin. Bi axaftin û bi stranê tên gotin, nayên xwendin; vegotina olê ya Xwedê, heft heyînên pîroz û çêbûna dinyayê diparêzin. Êzidîtî nivîsareke pîroz a yekane ya di pirtûkekê de hatibe girêdan û bi Încîl an Quranê re were berawirdkirin tune ye; qewl, ku di bîrê de tên hilgirtin, peyva wê ya pîroz a zindî ne.
Xalên sereke
Qewl stranên pîroz ên ola êzidî ne; tê bawerkirin ku Xwedê ew wehyî kirine.
Peyva qewl ji erebiya «peyv» an «axaftin» tê.
Qewal wan dibêjin; çîna stranbêjên olî yên ku rolê bi nesebê werdigirin û wek «pisporên peyvê» tên naskirin.
Bi sedsalan bi devkî, tenê bi bîrê, hatin veguhastin û tenê di demên nêzîk de hatin nivîsandin.
Qirkirina 2014an, ku bajarên qewalan ên cih û war wêran kirin, ev kevneşopiya devkî ya nazik bi giranî xist xeterê.
Agahiyên kurt
Têgeh: Qewl (pirjimar qewl), ji qawl a erebî, «peyv, axaftin»
Çi ye: Stranên pîroz ên ola êzidî, ku tê bawerkirin bi awayekî îlahî hatine wehyîkirin
Ziman: Kurdiya kurmancî (binzaravayê pîroz, ku carinan Êzdîkî tê gotin); hin nivîsarên erebî ji Bêşîqê û Behzanê
Ji aliyê kê ve tên gotin: Qewal, çîna stranbêjên olî yên rolê bi nesebê werdigirin («pisporên peyvê»)
Amûrên pîroz: Def (defa çarçoveyî) û şibab (bilûr)
Navenda cih û warê qewalan: Bêşîqê û Behzanê (Bashiqa û Bahzani), du bajarên cêwî li rojhilatê Mûsilê
Cureyên têkildar: Beyt, qesîde, dirozge, dua (nimêj) û çîrok (vegotina pexşanî)
Demên gotinê: Cejna Cemaîyê, sala nû, cejnên gundan û merasîmên mirinan; meşên Tawûsgeranê
Veguhastin: Bi sedsalan devkî û ji berkirî; tenê di demên nêzîk de hatine nivîsandin
Belgedarbûn: Kevneşopiya devkî ya pîroz, ku niha tê tomarkirin û lêkolînkirin (ji devkî ber bi nivîskî ve)
Qewal: parêzvanên peyvê
Qewl hatine spartin qewalan; çîneke taybet a bi nesebê tê veguhastin di nav civaka êzidî de ku navê wan tê wateya «pisporên peyvê». Ew parêzvan û şîrovekarên kevneşopiya pîroz in û heta demên nêzîk tenê wan stranên pîroz li ber giştî digotin. Li gor kevneşopiyê qewal ji du bajaran dihatin, Bêşîqê û Behzanê (Bashiqa û Bahzani); du niştecihên cêwî li rojhilatê Mûsilê ku dilê civaka wan pêk dianîn.
Qewalek tenê stranê nabêje. Stranên pîroz bi dengê du amûrên pîroz ên Êzidîtiyê tên gotin; def, defeke mezin a çarçoveyî, û şibab, bilûrek; bi rîtmên ku bi awayên ji guhekî derveyî re dibe ku ecêb bihên hêdî dibin û lez dibin. Bûna qewal wergirtina mîrasa komeke pir mezin a beytên pîroz û ji berkirina wê ye; perwerdeyeke tevahiya jiyanê ku di nav malbatên taybet de ji nifşekî bo yê din tê veguhastin.
Tawûsgeran
Yek ji girîngtirîn erkên qewalan Tawûsgeran, «gerandina tawûsê», ye. Di demên aştiyê de, civakên êzidî yên dûr ji geliyê pîroz ê Lalişê dijiyan serdan dikirin û sencaqek bi xwe re dibirin: alayeke pîroz a bronzî ku wêneya tawûsê li serê wê ye, nîşana Tawûsê Melek, ferişteya tawûsê. Hatina sencaqê ji gundekî dûr re lûtkeya sala olî bû.
Di van civînan de, civak rêza xwe ji alayê re nîşan dida, qewalê serok xutbeyek dida û qewl bi def û şibabê dihatin gotin. Ji bo êzidiyên dûr ji Lalişê dijiyan, Tawûsgeran yek ji wan derfetên kêm bû ku bi tevahî dikarîbûn stranên pîroz bibihîzin. Lê di demên şer de al rêwîtiyê nakin.
Şêwe, cure û wate
Qewl cureya bingehîn e, lê kevneşopiya devkî ya êzidî gelek şêweyan dihewîne: beyt û qesîde, dirozge û dua an nimêj, û çîrok, vegotina pexşanî. Bi gelemperî her qewl awaza xwe heye û gelek bi mebest sirrî ne; wêneyên çira û fitîlan, dergehan û Peyveke yekane ya ku wateya wê ji zelaliyê pir dûr e li ser hev datînin. Gelek êzidî dibêjin ku tevî ku wateya peyv bi peyv ji wan re nezelal be jî, deng û pîroziya stranên pîroz bi nirx dibînin.
Li vir çîrok dikevin kar. Ev vegotinên pexşanî bi stranên pîroz re tên; mîtên li pişt beytên wan ên veşartî vedikin û rave dikin ka rêzên giran çi wateyê didin. Ji ber ku tên vegotin, ne sabîtkirin, çîrok ji çîrokbêjekî bo yê din diguherin û dikarin li hev jî nekin; lewra wate di vegotin û şîroveyê de dijî, ne di nivîsareke yekane ya bi dawî diyarkirî de.
Qewl çi dihewînin?
Qewl dilê baweriya êzidî hildigirin. Xwedayê yekane û heft heyînên pîroz, kiryarên kesên pîroz û ferişteyan û afirandina dinyayê vedibêjin; heman vegotina ku di mîta afirandinê ya êzidî de hatiye lêkolînkirin. Jiyana olî jî rêk dixin: ji bo sala nû, merasîmên mirinan, şûştina rûyê xwe û ji bo ferişteya tawûsê bixwe stranên pîroz û dua hene.
Qewlên yekane bi navên xwe tên naskirin. Qewlê Çarşema Sor dema agir li cihên pîroz ên Lalişê berî sala nû ya biharê tên vêxistin tê gotin; yên din, wek Qewlê Şêx Hesen, di civînan û li ber gorê tên gotin. Bi hev re pirtûkxaneyeke mezin a zindî pêk tînin ku ne li ser refan, lê di bîra bawermendan de tê hilgirtin.
Ji devkî ber bi nivîskî ve
Di piraniya dîroka êzidiyan de qewl qet nehatin ser kaxezê. Zanîna pîroz hat parastin û dev bi dev hat veguhastin; dilnexwaziyeke dirêj a nivîsandina nivîsarên pîroz kir ku kevneşopî bi tevahî bi bîr û vegotinê ma. Ev yek stranên pîroz zindî hişt, lê ew nazik û xeterpêkirî jî hişt; bi zincîreke bê navber a qewlvanên perwerdekirî ve girêdayî bûn.
Di dehsalên dawî de ev yek dest bi guherînê kiriye. Zanyar û civakên êzidî stranên pîroz tomar kirine, nivîsandine û wergerandine; di berhevokên lêkolînerên wek Celîl û Celîl û Silêman û Cindî de, û bi îngilîzî bi xebata Philip Kreyenbroek, Khalil Jindy Rashow û Khanna Omarkhali. Ev «nivîsarkirin», tevgera hêdî ya ji devkî ber bi nivîskî ve, qewlan diparêze, tevî ku awayê parastina wan diguherîne.
Qewl piştî qirkirina 2014an
Qewl berê jî nazik bûn. Berî 2014an, zanyara mecar Eszter Spat texmîn kir ku tenê nêzî dwanzdeh qewal hê mabûn; têlekî bi awayekî tirsnak zirav ji bo kevneşopiyeke ewqas mezin. Paşê, di Tebaxa 2014an de, DAIŞ (ISIS) dest bi qirkirina êzidiyan kir û Bêşîqê û Behzanê wêran kir; hema bajarên di dilê cîhana qewalan de.
Windakirina jiyanan, belavbûna civakan di nav dûrketina ji cih û warê xwe û dîasporayê de, û wêrankirina welatê qewalan rasterast li manê ya stranên pîroz xist. Ji wê demê ve, hewlên tomarkirin û hînkirina qewlan pêwîstiyeke nû ya bilez wergirtine; êzidî dixebitin da ku peyva pîroz, ku sedsalên zilmê derbas kiriye, dawiyê winda nebe.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Qewl «Încîla» êzidî ne? Ne bi tevahî. Pîroz û bingehîn in, lê komeke stranên pîroz ên devkî ne, ne pirtûkeke yekane ya sabît; desthilata wan di vegotin û kevneşopiya qewalan de dijî. Nivîsarên çapkirî yên carinan wek nivîsarên pîroz ên êzidî tên pêşkêşkirin ji qewlan bixwe pir kêmtir pêbawer in.
Folklor in? Na. Herçend devkî û helbestî bin jî, qewl rîtuelên îbadetê û teolojî ne, hilgirên hînkirinên herî pîroz ên oleke zindî; ne tenê stranên gelêrî ne. Zorahiya wan beşeke pîroziya wan e û wateya wan li gor kevneşopiyê a kesên ji bo şîrovekirina wan hatine perwerdekirin bûye.
Mijarên têkildar
Tawûsê Melek: ferişteya tawûsê ya ku qewal ala wî hildigirin
Mîta afirandinê ya êzidî: kozmolojiya ku qewl diparêzin
Qewal: stranbêjên peyva pîroz ên ku rolê bi nesebê werdigirin
Laliş: geliyê pîroz ê di navenda îbadeta êzidî de
Çarşema Sor: sala nû ya êzidiyan, bi qewla xwe ya pîroz
Heft ferişteyên baweriya êzidî
Pirsên pir tên kirin
Qewl çi ne?
Qewl stranên pîroz ên ola êzidî ne; tê bawerkirin ku Xwedê ew wehyî kirine. Teolojî û kozmolojiya êzidî hildigirin û bi stranê tên gotin, nayên xwendin; nivîsarên olî yên bingehîn ên olê pêk tînin.
Qewal kî ne?
Qewal çînek ji stranbêjên olî yên êzidî ne ku rolê bi nesebê werdigirin, wek «pisporên peyvê» tên naskirin û qewlan ji ber dikin û dibêjin. Parêzvan û şîrovekarên kevneşopiya pîroz in û li gor kevneşopiyê ji bajarên Bêşîqê û Behzanê dihatin.
Qewl bi çi zimanî ne?
Bi piranî bi kurdiya kurmancî, di binzaravayê pîroz ê carinan Êzdîkî tê gotin de. Hin nivîsarên olî yên qewalên Bêşîqê û Behzanê vediguhêzin bi erebî ne.
Qewl hatin nivîsandin?
Di piraniya dîroka xwe de na. Bi sedsalan bi devkî hatin veguhastin û ji berkirin. Tenê di dehsalên dawî de zanyar û civakên êzidî ew tomar kirine, nivîsandine û wergerandine.
Qirkirina 2014an çawa bandor li qewlan kir?
Bi giranî. Tevî berî 2014an jî pir kêm qewal mabûn; qirkirina DAIŞê Bêşîqê û Behzanê, dilê civaka wan, wêran kir, ev kevneşopiya devkî ya nazik xist xetereke cidî û parastina wê kir pêwîstiyeke bilez.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kevneşopiya nivîsarên olî ya êzidî: ji devkî ber bi nivîskî ve (Omarkhali, 2017)
Çanda muzîkê û qirkirina êzidiyan — Holocaust Music (ORT)
Stranên ji Şingalê — Lapham’s Quarterly