پێشەکی
تەمبوور (تەمبوور) ئامێرە ژێدارە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانە؛ تاکە ئامێرێکە کە ئەهلی حەق بە پیرۆزی ڕێزی لێ دەگرن. ئەم ئامێرە ملدرێژەی چیاکانی کوردستان، دەنگی سروودە پیرۆزەکانیان و دڵی پەرستنیانە؛ ئەوەندە ڕێزی لێ دەگیرێت کە ژەنیاران پێش دەستکردن بە ژەنین ماچی دەکەن.
بۆ یارسانییەکان، تەمبوور تەنها ئامێرێک نییە، بەڵکو دەفرێکە بۆ خودایی. پێی دەڵێن حەقانی، واتە «هی حەق»، هی ڕاستی، هی خودا، و تەنانەت «دەنگی خودا». تێگەیشتن لە تەمبوور واتە دەستلێدانی ناوەندە زیندوو و دەنگدارەکەی یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین نەریتە ئایینییەکانی کوردستان.
ناوەڕۆک
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
تەمبوور چییە؟
تەمبوور ئامێرێکی ژێداری ملدرێژ و پەردەدارە کە ئامێرە مۆسیقییە پیرۆزەکەی یارسانییە کوردەکانە (ئەهلی حەق). بۆ یاوەریی خوێندنەوەی شیعری پیرۆزی ئایینەکە دەژەنرێت و تاکە ئامێرێکە کە یارسانییەکان بە پیرۆزی ڕێزی لێ دەگرن. کۆمەڵەیەکی 72 شێوەی دەنگیی ڕێوڕەسمی لەخۆ دەگرێت کە جاران تەنها بۆ ئەوانە بوو کە فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون. یەکێکە لە کۆنترین ئامێرەکانی کوردستان و دڵی لێدەری دڵبەستەیی یارسانییە.
خاڵە سەرەکییەکان
تەمبوور ئامێرە ژێدارە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق).
تاکە ئامێرێکە کە یارسانییەکان بە پیرۆزی ڕێزی لێ دەگرن و پێی دەڵێن «هی حەق» (هی خودا).
یاوەریی سروودە پیرۆزەکان، واتە کەلامەکان، دەکات کە لە ڕێوڕەسمی جەمدا دەگوترێن.
کۆمەڵەی 72 مەقامی ڕێوڕەسمییەکەی (شێوە دەنگییەکان) بە نەریت تەنها بۆ ئەوانە بوو کە فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون.
ژەنیاران پێش ژەنین ئامێرەکە ماچ دەکەن؛ ئەمە نیشانەی پیرۆزییەکەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو: تەمبوور (هەروەها تەمبوور، تەنبوور؛ تەمیرا)
جۆر: ئامێرێکی ژێداری ملدرێژ و پەردەدار
نەریت: یارسانییەت (ئەهلی حەق / کاکەیی)
پێگە: تاکە ئامێرێکە کە یارسانییەکان بە پیرۆزی ڕێزی لێ دەگرن؛ پێی دەڵێن «دەنگی خودا»
جەستە: دەفرێکی هەرمێئاسای دەنگدانەوە لە داری تووت، بە ملێک لە داری گوێز، بە بەرزیی نزیکەی 80 cm
ژێکان: سێ ژێی کانزایی؛ ڕیزی ژێی سەرەوە زۆرجار جووتکراوە
پەردەکان: نزیکەی 14 پەردەی جووڵاو کە ڕێگە بە پلەبەندییە دەنگییە میکرۆتۆناڵە پیرۆزەکە دەدەن
کۆمەڵەی مەقامەکان: 72 مەقامە ڕێوڕەسمییەکەی یارسان (شێوە دەنگییەکان)
ناوەندی سەرەکی: ناوچەی گوران لە کرماشان، لە ڕۆژاوای ئێران
شاهیدی مێژوویی: یەکێک لە کۆنترین ئامێرەکانی کوردستان؛ ناوەندی ئایینێکی زیندووە
ئامێرێکی پیرۆز
لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا زۆرجار بە گومانەوە سەیری مۆسیقا کراوە، بەڵام لە یارسانییەتدا تەمبوور پیرۆزە. تاکە ئامێرێکە کە ئەهلی حەق بە پیرۆزی مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و لە هەموو ئامێرەکانی دیکە جیا دەکرێتەوە. بەپێی نەریت، هەر لە کوێ تەمبوورێکی کوککراو بە دڵبەستەیی بگیرێتە دەست، ئامادەبوونی خودایی دادەبەزێت. وتەیەک کە دەدرێتە پاڵ ئەم نەریتە دەڵێت: هەر لە کوێ تەمبوورێکی کوککراو بژەنرێت، خودایی لەوێ دەبێت.
ئەم پیرۆزییە شێوازی مامەڵە لەگەڵ ئامێرەکە دیاری دەکات. ژەنیاران پێش ژەنین بەشی سەرەوەی تەمبوور ماچ دەکەن، بە ڕێزەوە دەیگرن و زیاتر وەک هاوڕێیەک لە پەرستندا سەیری دەکەن تا وەک ئامرازێک. ژەنینی کردارێکی نزا و پاڕانەوەیە، و هەست دەکرێت خودی دەنگەکە دەرکەوتنی حەق، واتە ڕاستییە.
تەمبوور چۆن دروست دەکرێت
تەمبووری کوردی بەرهەمی پیشەکارییەکی پشوودرێژە. نزیکەی هەشتا سانتیمەتر بەرزە و دەفرێکی هەرمێئاسای دەنگدانەوەی هەیە کە بە نەریت لە داری تووت دەتاشرێت یان دروست دەکرێت؛ داری تووت بۆ دەنگە گەرمەکەی بەهادارە. ملە درێژەکەی لە داری گوێزە. بە درێژایی ملەکە نزیکەی چواردە پەردەی جووڵاو بەستراون، بۆ ئەوەی بتوانرێت بەپێی بۆشاییە دەنگییە میکرۆتۆناڵەکانی پێویست بۆ ئاوازە پیرۆزەکان ڕێک بخرێن.
زۆرجار سێ ژێی کانزایی لێ دەبەسترێت و ڕیزی ژێی سەرەوە جووت دەکرێت، بۆ ئەوەی ئاوازەکە بە ڕوونی دەنگ بداتەوە. تەمبوورسازە ناودارەکانی بنەماڵەی فەرمانی، لە گوندی گەهوارەی ناوچەی گوران، هەڵگرانی بەناوبانگی ئەم زانینەن. بۆ یارسانییەکان، خودی دروستکردنی تەمبوور پرۆسەیەکە کە تیایدا دارێکی ئاسایی دەبێتە شتێکی پیرۆز.
72 مەقامەکە و جەم
ڕۆحی تەمبوور کۆمەڵە مەقامەکانیەتی: 72 مەقامە ڕێوڕەسمییەکە، یان شێوە دەنگییەکانی یارسان. ئەمانە لە جەمدا، کە کۆبوونەوەی پیرۆزی کۆمەڵەکەیە، دەژەنرێن و دەگوترێن. لەوێ خوێنەرێک کە بە کەلامخوێن ناسراوە، کەلامەکان، واتە شیعرە پیرۆزەکان، بە یاوەریی دەنگی ئامێرە ژێدارەکە دەڵێت. مۆسیقاکە دەتوانێت پەرستکاران بەرەو دۆخێکی جەزبە و لەخۆبێخودبوون ببات، هاوشێوەی ئەوەی لە نەریتە سۆفییەکاندا هەیە؛ وا لێی تێدەگەن کە ڕێگا بۆ خودایی دەکاتەوە.
لە زۆربەی مێژوویاندا ئەم 72 مەقامە باتنی بوون، تەنها بۆ ئەوانە بوون کە فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون و تەنها لە ناو کۆمەڵەکەدا دەگوازرانەوە. پێکەوە سیستەمێکی تەواوی مۆسیقی و ڕۆحی پێک دەهێنن؛ هەر شێوەیەکی دەنگی بە شیعری پیرۆز و مانای ناوەکیی ئایینەکەوە بەستراوەتەوە.
مامۆستایان و پاراستن
لە سەردەمی نوێدا مامۆستای مەزنی تەمبووری پیرۆز عەلی ئەکبەر مورادیی ناوچەی گوران بووە. بە شێوەیەکی بەربڵاو بە لێهاتووترین ژەنیاری زیندووی ئەم ئامێرە دادەنرێت و دەگوترێت تاکە کەسە کە لە هەموو 72 مەقامەکەدا شارەزا بووە. بە هەستکردن بەوەی ئەم میراتە ناسکە لەوانەیە ون ببێت یان بشێوێنرێت، تەواوی خولی مەقامەکانی تۆمار و بڵاو کردەوە؛ پێش ئەوەش مۆڵەتی لە دەسەڵاتدارە ڕۆحییەکانی یارسانی گوران وەرگرتبوو.
کارەکانی، لەوانە هاوکارییەکانی لەگەڵ گۆرانیبێژی بەناوبانگی کورد شەهرام نازری، دەنگی تەمبووریان بە گوێگری سەرانسەری جیهان گەیاندووە و لە هەمان کاتدا ناوەڕۆکە پیرۆزەکەیان پاراستووە. بەهۆی ئەم جۆرە مامۆستایانەوە 72 مەقامەکە، کە جاران تەنها ئەوانەی فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون لە گوندە دوورەدەستە چیاوییەکاندا دەیانزانی، تا ئەمڕۆ ماونەتەوە.
تەمبووری پیرۆز و نائایینی
هەرچەندە تەمبوور لای یارسانییەکان پیرۆزە، هەمان بنەماڵەی ئامێر لە مۆسیقای نائایینیی کوردیشدا دەژەنرێت. گۆرانیبێژە بەناوبانگە کوردەکان تەمبووریان بەکار هێناوە بۆ هەژاندنی هەستی خەڵک و گواستنەوەی گۆرانیی خۆشەویستی، تاسە و هەستی نەتەوەیی، دوور لە هەر ڕێوڕەسمێک. ئامێرە بازنەییەکەی بە ناوی دەف هەندێک جار لەگەڵ تەمبوور دەژەنرێت، بەڵام لە پەرستنی یارسانیدا بە پیرۆز دانانرێت.
ئەم ژیانە دووانەیە، پیرۆز لە جەمدا و شادیبەخش لە هۆڵی کۆنسێرتدا، پێگەی قووڵی تەمبوور لە ناسنامەی کوردیدا دەردەخات. هەمان شێوەی ئامێر دەتوانێت لە چوارچێوەیەکدا دەفرێکی پەرستن بێت و لە چوارچێوەیەکی دیکەدا دەنگێکی کولتوور، بەبێ ئەوەی ئەم دووانە تێکەڵ بکرێن.
هێماکاری
تەمبوور دیدی یارسانی بۆ جیهانێک لەخۆ دەگرێت کە تیایدا خودایی لە ناو ماددەدا شاراوەیە. پارچەیەک داری تووت کە شێوەی پێ دەدرێت و ژێی لێ دەبەسترێت دەبێتە دەنگی خودا؛ کردارێکی ئاسایی، پەنجەلێدان لە ژێیەک، دەبێتە نزا. لە تەمبووردا دەنگ پردێکە لە نێوان جیهانی بینراو و ئەو ڕاستییە ناوەکییەی کە ئایینەکە پێی دەڵێت حەق.
هەروەها هێمای بەردەوامییە. نەوە بە نەوە گوازراوەتەوە و لە سەردەمی دامەزراندنەوە بە نەریتێکی نەپسڕاوە ژەنراوە؛ تەمبوور کۆمەڵە زیندووەکەی یارسان بە ڕەگ و ڕیشەکانی، کەسایەتییە پیرۆزەکانی و چیاکانیەوە دەبەستێتەوە.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا تەمبوور تەنها ئامێرێکی ژێداری ئاساییی کوردییە؟ لە ڕووی شێوەوە سەر بە بنەماڵە فراوانترەکەی ئامێرە ژێدارە ملدرێژەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و بەڕاستی لە مۆسیقای نائایینیی کوردیدا دەژەنرێت. ئەوەی تەمبووری یارسانی جیا دەکاتەوە پێگەکەیە: لە ناو ئایینەکەدا پیرۆزییەکی تایبەتی هەیە و تاکە ئامێرێکە کە ڕێزی لێ دەگیرێت، بە 72 مەقامەکە و پەرستنی جەمەوە بەستراوەتەوە؛ جیاوازییەکە لە شێوەکەیدا نییە.
ئایا تۆمارکردنی مەقامە پیرۆزەکان نهێنییەکانیان دەشکێنێت؟ هەندێک کەس نیگەران بوون کە وابێت، چونکە مەقامەکان بۆ ماوەیەکی درێژ تەنها بۆ ئەوانە بوون کە فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون. بەڵام مامۆستایانی وەک عەلی ئەکبەر مورادی بە پەسەندکردنی دەسەڵاتدارە ڕۆحییەکانی یارسان تۆماریان کردن، بە دیاریکراوی بۆ ئەوەی بە ئەمانەتەوە بیانپارێزن و ڕێگە نەدەن ون ببن یان بشێوێنرێن؛ ئەمە کردارێکی پاراستن بوو تا ئاشکراکردنی نهێنی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
سوڵتان سەهاک: دامەزرێنەری ئایینی یارسان کە تەمبوور تیایدا پیرۆزە
بابا یادگار: پیری یارسانی کە مۆسیقای پیرۆز لە مەزارەکەیدا دەنگ دەداتەوە
قەولەکانی ئێزدی: نەریتی پیرۆزی گوتران بە ئاواز لە ئایینی خزمەی یارسان، ئێزدییەتدا
جەم: کۆبوونەوەی پیرۆزی یارسان کە تەمبوور تیایدا دەژەنرێت
72 مەقامەکە: شێوە دەنگییە ڕێوڕەسمییەکانی یارسان
کەلامی سەرەنجام: دەقی پیرۆز کە بە یاوەریی تەمبوور دەگوترێت
پرسیارە باوەکان
تەمبوور چییە؟
تەمبوور ئامێرێکی ژێداری ملدرێژی کوردییە کە ئامێرە پیرۆزەکەی ئایینی یارسانە (ئەهلی حەق). یاوەریی سروودە پیرۆزەکان دەکات و 72 مەقامە ڕێوڕەسمییەکەی نەریتەکە لەخۆ دەگرێت.
بۆچی تەمبوور لای یارسانییەکان پیرۆزە؟
یارسانییەکان بە تاکە ئامێری پیرۆزی دەزانن و پێی دەڵێن «هی حەق» (هی خودا) و تەنانەت «دەنگی خودا». باوەڕیان وایە کە ئامادەبوونی خودایی دادەبەزێت کاتێک تەمبوورێکی کوککراو بە دڵبەستەیی دەژەنرێت؛ ژەنیارانیش پێش ژەنین ماچی دەکەن.
72 مەقامەکە چین؟
ئەمانە 72 شێوە دەنگییە ڕێوڕەسمییەکەی یارسانن؛ خولێکی تەواوی ئاوازە پیرۆزەکان کە بە تەمبوور دەژەنرێن و بە کەلامەکان دەگوترێن. بە نەریت تەنها بۆ ئەوانە بوون کە فێری نهێنییەکانی ئایینەکە کرابوون.
تەمبوور لە چی دروست دەکرێت؟
نزیکەی هەشتا سانتیمەتر بەرزە، دەفرێکی هەرمێئاسای لە داری تووت و ملێکی لە داری گوێز هەیە، نزیکەی چواردە پەردەی جووڵاو و سێ ژێی کانزایی لێیە و ڕیزی ژێی سەرەوە زۆرجار جووتکراوە.
ئایا تەمبوور تەنها لە ئایین بەکار دەهێنرێت؟
نەخێر. هەرچەندە لە پەرستنی یارسانیدا پیرۆزە، هەمان جۆری ئامێرە ژێدارەکە لە مۆسیقای نائایینیی کوردیشدا دەژەنرێت. بەکارهێنانی پیرۆز و نائایینییەکە لەگەڵ یەکدی دەژین بەبێ تێکەڵکردنیان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
عەلی ئەکبەر مورادی - Wikipedia
یارسانییەت و 72 مەقامەکە - Moradi Ensemble
تەمبوور (تەمیرا) - Kurdish Academy