پێشەکی
سوڵتان سەهاک دامەزرێنەری یارسانییەتە، یەکێک لە کۆنترین و تایبەتترین ئایینە کوردییەکان. عارفێک بوو کە لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی 15دا لە چیاکانی هەورامان دەژیا؛ لە پەردیوەر کۆمەڵگایەکی کۆ کردەوە و شێوەی بە ئایینێک دا کە شوێنکەوتوانی، ئەهلی حەق یان «خەڵکی ڕاستی»، هێشتا ئەمڕۆ پەیڕەوی دەکەن.
بۆ یارسانییەکان سوڵتان سەهاک زۆر زیاترە لە دامەزرێنەرێک. ڕێزی لێ دەگرن وەک دەرکەوتنە زەمینییە ناوەندییەکەی خودا، گرنگترین لەو بەرجەستەبوونە خوداییانەی کە، بە پێی باوەڕیان، خودایی بەهۆیانەوە دووبارە و دووبارە هاتووەتە ناو جیهان. ژیان و فێرکارییەکانی لە ناوەندی یەکێک لە نەریتە باتنییە مەزنەکانی کوردستاندان.
ناوەڕۆک
ئەو ئایینە یارسانییەی دامەزراند
شوێنە پیرۆزەکان و یارسانییەکانی ئەمڕۆ
هاوشێوەییەکان لەگەڵ ئێزدییەت و ئایینە کۆنترەکان
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
سوڵتان سەهاک کێ بوو؟
سوڵتان سەهاک سەرکردەیەکی ئایینی و عارفێکی کوردی کۆتایی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15 بوو کە ئایینی یارسانیی دامەزراند، کە بە ئەهلی حەق یان لە عێراقدا بە کاکەییش ناو دەبرێت. لە خێزانێکی شێخانی ناوچەی هەورامان لەدایک بوو و لە پەردیوەر لەسەر ڕووباری سیروان کۆمەڵگایەکی ئایینیی دامەزراند و ڕێگایەکی فێر کرد کە ناوەندەکەی بەرجەستەبوونی خودایی و تناسخ و کۆبوونەوەی پیرۆز بوو. یارسانییەکان وەک دەرکەوتنی خودی خودا ڕێزی لێ دەگرن.
خاڵە سەرەکییەکان
سوڵتان سەهاک ئایینی یارسانی (ئەهلی حەق) لە دەوروبەری کۆتایی سەدەی 14 تا سەرەتای سەدەی 15 دامەزراند.
کۆمەڵگاکەی لە پەردیوەر، لە چیاکانی هەورامانی جیهانی کوردی، دامەزراند.
یارسانییەکان وەک دەرکەوتنە زەمینییە ناوەندییەکەی خودا (مەزهەر) ڕێزی لێ دەگرن.
ناوەندی فێرکارییەکانی بەرجەستەبوونی خودایی و حەوت بوونەوەرەکە (هەفت تەن) و تناسخە.
سروودە پیرۆزەکانی ئایینەکە، کەلامەکان، بە کوردیی گۆرانین و بە تەمبوورە پیرۆزەکە دەگوترێن.
زانیارییە خێراکان
ناو: سوڵتان سەهاک (سوڵتان سەهاک؛ هەروەها سوڵتان ئەسحاق، سوڵتان ئیسحاق)
کاتی ژیان: کۆتایی سەدەی 14 تا سەرەتای سەدەی 15 (بەروارەکان نادڵنیان)
پاشخان: کوردێک لە ڕەچەڵەکی شێخانی بەرزنجی؛ کوڕی شێخ عیسا و خاتوون دایەرەکی هۆزی جاف
دامەزراندنی: یارسانییەت (ئەهلی حەق / کاکەیی) لە پەردیوەر، لە ناوچەی هەورامان و گوران
پێگە لە ئایینەکەدا: وەک دەرکەوتنە زەمینییە ناوەندییەکەی خودا (مەزهەر) ڕێزی لێ دەگیرێت
دەقی پیرۆز: کەلامی سەرەنجام، بە کوردیی گۆرانی (هەورامی)
میوزیکی پیرۆز: تەمبوور، ئامێرێکی ژێداری پیرۆز کە لە کۆبوونەوەی جەمدا دەژەنرێت
فێرکارییە سەرەکییەکان: بەرجەستەبوونی خودایی و حەوت بوونەوەرەکە (هەفت تەن) و تناسخ
گۆڕ: لە پەردیوەر لەسەر ڕووباری سیروان، شوێنێکی پیرۆزی سەردانی یارسانی
بەڵگەی هەبوون: کەسایەتییەکی مێژوویی کە لە نەریتی پیرۆزی یارسانیدا پارێزراوە (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
ژیانی سوڵتان سەهاک
سوڵتان سەهاک لە نیوەی دووەمی سەدەی 14دا لە خێزانێک بە پێگەی ئایینی، لە ڕەچەڵەکی شێخانی بەرزنجی، لەدایک بوو. باوکی، شێخ عیسا، شێخێکی سۆفی بوو و دایکی، خاتوون دایەرەک، لە هۆزی جافەوە هاتبوو. نەریتی یارسانی لەدایکبوونی بە موعجیزە دەور دەدات و دەگێڕێتەوە کە کاتێک دەنکێکی هەنار یان تیشکێکی ڕووناکی گەیشتە دایکی، سک بە ئەو پڕ بوو و نیشانی دا کە منداڵێکی ئاسایی نییە.
لە چیاکانی هەورامان گەورە بوو، ئەو خاکە بەرزەی لە هەردوو لای سنووری ئەمڕۆی ئێران و عێراقدایە، و لە پەردیوەر لەسەر کەناری ڕووباری سیروان نیشتەجێ بوو. لەوێ بە پچڕاندنی پەیوەندی لەگەڵ دەسەڵاتدارە ئایینییەکانی سەردەمی خۆی، کۆمەڵگایەک لە شوێنکەوتوانی کۆ کردەوە و دەستی بە فێرکردنی ڕێگایەکی نوێ کرد.
لە پەردیوەر سوڵتان سەهاک ئەو کردەوە و باوەڕانەی دانا کە هێشتا یارسانییەت پێ دەناسرێتەوە: کۆبوونەوەی پیرۆز و ڕۆڵی حەوت بوونەوەرەکە و ڕێک و پێکیی ئایینەکە. ئەو سروودانەی لەم کۆمەڵگایە یەکەمەدا دانران، دەقە پەردیوەرییەکان، وەک بناغەی دەقە پیرۆزەکانی یارسانی سەیر دەکرێن.
دوای مردنی لە پەردیوەر نێژرا و گۆڕەکەی لەوێ هێشتا یەکێکە لە پیرۆزترین شوێنە یارسانییەکان. بەڵام لە باوەڕی یارسانیدا تەنها نەمرد: وەک دەرکەوتنێکی خودایی، ڕۆحی بەشێکە لە خولێک کە زۆر درێژترە لە ژیانی تاکە مرۆڤێک.
ئەو ئایینە یارسانییەی دامەزراند
خودا و ڕاستی و بەرجەستەبوونە خوداییەکان
یارسانییەت ئایینێکی یەکتاپەرستییە کە لەسەر بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش بنیاد نراوە: ئەوەی خودای تاک، کە بە حەق، «ڕاستی» یان «حەقیقەت»، ناسراوە، بە زنجیرەیەک دەرکەوتنی مرۆیی هاتووەتە ناو جیهان. یارسانییەکان باسی حەوت بەرجەستەبوونی مەزنی خودایی بە درێژایی سەردەمەکان دەکەن و سوڵتان سەهاک وەک ناوەندیترین و گرنگترینیان ڕێزی لێ دەگیرێت. ئەم باوەڕە بە دەرکەوتنی خودایی، کە لەگەڵ ڕەوتە گنۆسییەکان و هەندێک ڕەوتی سۆفیدا هاوبەشە، یارسانییەت لە ئایینە ئیبراهیمییە باوەکان جیا دەکاتەوە.
هەفت تەن و کۆبوونەوەی پیرۆز
هەفت تەن، «حەوت بوونەوەرەکە»، هاوڕێی بەرجەستەبوونە خوداییەکانن، حەوتینەیەک لە هاوڕێی پیرۆز کە بە درێژایی سەردەمەکان لەگەڵیان دەردەکەون. لە ناوەندی پەرستنی یارسانیدا جەم هەیە، کۆبوونەوە پیرۆزە کۆمەڵایەتییەکە کە لە هۆڵێکی کۆبوونەوەدا بەڕێوە دەچێت و باوەڕداران خواردنی پیرۆزکراو، نیاز، وەک پێشکەشکراوێک و هاوبەشییەک دابەش دەکەن. کردەوەی باش بەرامبەر ئەوانی تر بەهادارترە لە ڕێوڕەسمی فەرمی.
تەمبوور و کەلام
پەرستنی یارسانی لە میوزیک جیا ناکرێتەوە. تەمبوور، ئامێرێکی ژێداری ملدرێژ، وەک ئامێرێکی پیرۆز سەیر دەکرێت و سروودەکانی ئایینەکە، کەلامەکان، لە کاتی جەمدا بەو دەگوترێن و دەژەنرێن. دەقە پیرۆزە ناوەندییەکە، کەلامی سەرەنجام، بە کوردیی گۆرانی (هەورامی) دانراوە، زمانی پیرۆزی نەریتەکە. زۆرێک لەم زانیارییە باتنییە و بە پێی نەریت لە ناو کۆمەڵگادا پارێزراوە و لە گوتنەوەی زیندوودا بەهادارترە لەسەر لاپەڕە.
تناسخ و گەشتی ڕۆح
فێرکارییەکی بنەڕەتیی یارسانی گەشتی ڕۆحە بە ناو ژیانی زۆردا. یارسانییەکان باوەڕیان بە تناسخ هەیە: ڕۆح بە زنجیرەیەکی درێژی جەستەکاندا تێدەپەڕێت، کە بە پێی نەریت دەگوترێت تا هەزار و یەک جەستە دەبێت، بە درێژایی هەزاران ساڵ، و وردەوردە خۆی پاک دەکاتەوە لە ڕێگای یەکگرتن لەگەڵ خودایی.
لە بنەمای ئەمەدا بینینێکی دوو جیهان هەیە، ناوەکی (باتنی) و دەرەکی (زاهری). مرۆڤەکان لە جیهانی دەرەکیی بینراودا دەژین بەڵام ڕێکخستنی شاراوەی جیهانە ناوەکییەکە بەڕێوەیان دەبات. پەیڕەوکردنی ڕێگای یارسانی واتە سەرنجدان بەو ڕاستییە ناوەکییە کە جیهانی دەرەکی تەنها ڕوویەتی.
شوێنە پیرۆزەکان و یارسانییەکانی ئەمڕۆ
پیرۆزترین شوێنە یارسانییەکان گۆڕی کەسایەتییە ناوەندییەکانی ئایینەکەن: پەرستگای سوڵتان سەهاک لە پەردیوەر لەسەر سیروان و گۆڕی بابا یادگار لە چیاکانی داڵاهوو، کە هەردووکیان شوێنی سەردانی پیرۆزن. بۆ زۆر یارسانی ئەم سەردانە پیرۆزە بە گونجاوتر دەزانرێت لە گەشت بۆ مەککە.
ئەمڕۆ ژمارەی یارسانییەکان ڕەنگە ملیۆنێک یان زیاتر بێت، زۆرینەیان کوردانی ناوچەی گورانن، لە پارێزگاکانی کرماشان و کوردستان و لوڕستانی ئێران چڕ بوونەتەوە، لەگەڵ کۆمەڵگا کاکەییە پەیوەندیدارەکانی عێراق. وەک کەمینەیەکی ئایینیی دانپێدانەنراو، یارسانییەکان زۆرجار ڕووبەڕووی فشار و هەڵاواردن بوونەتەوە و زۆریان بە وریایی نەریتەکانیان دەپارێزن. ئایینەکەیان وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین دەربڕینەکانی ژیانی ئایینیی کوردی بەردەوامە.
هاوشێوەییەکان لەگەڵ ئێزدییەت و ئایینە کۆنترەکان
یارسانییەت یەکێکە لە خێزانێکی ئایینە باتنییە کوردییەکان و خزمەیەتیی لەگەڵ ئێزدییەت سەرنجڕاکێشە. هەردووکیان ئایینی یەکتاپەرستین کە دەستپێکردنی دروستبوون بە مروارییەکی سەرەتایی وێنا دەکەن، هەردووکیان ڕێز لە حەوتینەیەکی حەوت بوونەوەری پیرۆز دەگرن، هەردووکیان باوەڕیان بە تناسخ هەیە و هەردووکیان فێرکارییەکانیان لە گۆرانیی پیرۆزدا دەپارێزن، نە لە تاکە دەقێکی پیرۆزی گشتیدا.
ئەو گێڕانەوەی ئێزدیی دروستبوون و حەوت فریشتەکەی دەنگدانەوەی ڕوونیان لە مرواریی یارسانی و هەفت تەندا هەیە، و کەسایەتییەکانی وەک شاژنی مارەکان شاماران، لە هەردوو نەریتەکەدا ڕێزیان لێ دەگیرێت. توێژەران هەروەها شوێنەواری کاریگەریی ئایینی کۆنتری ئێرانی لە یارسانییەتدا دەدۆزنەوە. بەڵام سەرەڕای هەموو ئەم هاوشێوەییانە، یارسانییەت ئایینێکی سەربەخۆیە بە دامەزرێنەر و زمان و دەقی پیرۆزی خۆیەوە و نابێت لەگەڵ ئێزدییەت یان عەلەویەت یان ئیسلام تێکەڵ بکرێت.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا یارسانییەت لقێکی ئیسلامە؟ یارسانییەت لە جیهانێکدا گەشەی کرد کە سۆفیگەرایی و شیعەگەرایی شێوەیان پێ دابوو و هەندێک لە وشەکانیان بەکاردەهێنێت، و ئەوانی دەرەوە زۆرجار وەک مەزهەبێکی موسوڵمان سەیریان کردووە. بەڵام یارسانییەکان جەخت لە سەربەخۆیی خۆیان دەکەنەوە: باوەڕیان بە بەرجەستەبوونی خودایی و تناسخ و دەقە پیرۆزەکەی خۆیان، وەک ئایینێکی سەربەخۆ، لە دەرەوەی ئیسلامی باو دایاندەنێت.
سوڵتان سەهاک کەی ژیاوە؟ گێڕانەوەکان جیاوازن. بە گشتی لە کۆتایی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15دا دادەنرێت، بەڵام نەریتی یارسانی و توێژینەوەی دەرەوە بەرواری جیاواز دەدەن و ژیانی بە ئەفسانەی پیرۆز داپۆشراوە. کەسایەتییەکی مێژووییە، بەڵام لە چاویلکەی باوەڕەوە سەیر دەکرێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئەفسانەی ئێزدیی دروستبوون: گێڕانەوە هاوخزمە کوردییەکەی دروستبوونی گەردوون لە مروارییەوە
حەوت فریشتەکەی ئێزدییەت: حەوتینەی ئێزدی، هاوشێوەی هەفت تەن
شاماران: شاژنی مارەکان کە لە نەریتی یارسانیدا ڕێزی لێ دەگیرێت
هەفت تەن: حەوت بوونەوەرەکەی باوەڕی یارسانی
بابا یادگار: پیرەکەی یارسانی و پەرستگاکەی لە چیاکانی داڵاهوو
تەمبوور: ئامێرە ژێدارە پیرۆزەکەی ئەهلی حەق
پرسیارە باوەکان
سوڵتان سەهاک کێ بوو؟
سوڵتان سەهاک عارفێکی کوردی کۆتایی سەدەی 14 و سەرەتای سەدەی 15 بوو کە ئایینی یارسانی (ئەهلی حەق) دامەزراند. یارسانییەکان وەک دەرکەوتنە زەمینییە ناوەندییەکەی خودا ڕێزی لێ دەگرن.
یارسانییەت چییە؟
یارسانییەت، کە بە ئەهلی حەق یان کاکەییش ناو دەبرێت، ئایینێکی کوردیی سەربەخۆیە کە سوڵتان سەهاک دامەزراندوویەتی. فێر دەکات کە خودا بە درێژایی سەردەمەکان بە شێوەی مرۆیی دەرکەوتووە، باوەڕی بە تناسخ هەیە و ناوەندی پەرستنی سروودە پیرۆزەکان و تەمبوورە ژێدارەکەیە.
یارسانییەکان چ باوەڕێکیان سەبارەت بە سوڵتان سەهاک هەیە؟
وەک مەزهەر، دەرکەوتنێکی زەمینیی خودا، و گرنگترین بەرجەستەبوونە خوداییەکە ڕێزی لێ دەگرن. فێرکارییەکانی کە لە پەردیوەر دران، بناغەی ئایینەکە پێک دەهێنن.
کتێبی پیرۆزی یارسانی چییە؟
دەقە پیرۆزە سەرەکییەکە کەلامی سەرەنجامە کە بە کوردیی گۆرانی (هەورامی) دانراوە. زۆرێک لە فێرکاریی یارسانی باتنییە و بە زارەکی دەگوازرێتەوە و بە تەمبوورە پیرۆزەکە دەگوترێت، نەوەک لە دەقێکی گشتی بخوێندرێتەوە.
یارسانییەت چ پەیوەندییەکی بە ئێزدییەت هەیە؟
دوو ئایینی کوردیی جیاواز بەڵام هاوخزمن. هەردووکیان مروارییەکی سەرەتایی و حەوتینەیەکی حەوت بوونەوەری پیرۆز و باوەڕێکی تناسخیان هەیە، بەڵام دامەزرێنەر و زمان و دەقی پیرۆزی جیاوازیان هەیە و نابێت لەگەڵ یەکتر تێکەڵ بکرێن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ئەهلی حەق - Encyclopaedia Iranica
یارسانییەت - History of Kurdistan
ئایینی یارسانی: باوەڕ و کردەوەکان - Servant Group International