پێشەکی
لە ناوەندی ئایینی ئێزدیدا حەوت فریشتە هەن کە بە هەفت سڕ، واتە «حەوت ڕاز»، دەناسرێن. ئەمانە ئەو بوونەوەرە پیرۆزانەن کە خودای یەکتا لە نووری خۆی ئافراندوونی و چاودێریی جیهانی پێ سپاردوون. سەرۆکیان تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس.
ئەو حەوتە دڵە چاڵاکەکەی خوداناسیی ئێزدین. خودی خودا دوور و لە سنوورەکان بەدەرە؛ لە ڕێگەی هەفت سڕەوە خودایی لە جیهانی ئافرێنراودا کار دەکات، و بە بەرجەستەبوونەوەی دووبارەیان لە کەسایەتییە پیرۆزەکاندا، لە نێو گەلی ئێزدی ئامادە دەمێننەوە. تێگەیشتن لە حەوت فریشتە، تێگەیشتنە لەوەی ئێزدییان چۆن لە خودا و جیهان و مێژووی پیرۆزی خۆیان دەڕوانن.
ناوەڕۆک
کۆمەڵەی حەوتەکە: حەوت بوونەوەری پیرۆزی خودا
حەوت فریشتە چین؟
حەوت فریشتە، یان هەفت سڕ، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئێزدییەتین کە خودا پێش جیهان ئافراندوونی و بەڕێوەبردنی جیهانی لە جیاتی خۆی پێ سپاردوون. لە خوداییەوە دەردەچن و هەر یەکەیان شتێک لە خودا لە ناخیدا هەڵدەگرێت. فریشتەی تاووس سەرکردایەتییان دەکات، و شەشەکەی دیکە هەم بە ناوی فریشتەیی دەناسرێن و هەم بە کەسایەتییە پیرۆزە گەورەکانی مێژووی ئێزدی، کە باوەڕ وایە لە شێوەی ئەواندا بە مرۆڤ بەرجەستە بوون.
خاڵە سەرەکییەکان
هەفت سڕ («حەوت ڕاز») حەوت فریشتەکەن کە لە ناوەندی ئایینی ئێزدیدان.
خودا پێش جیهان لە نووری خۆی ئافراندوونی و جیهانی ئافرێنراوی پێ سپاردن.
سەرکردەیان تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس.
شەشەکەی دیکە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی وەک شێخ عەدی و شێخ حەسەن و چوار ڕازەکە دەناسرێن.
ئێزدییان باوەڕیان وایە ئەو حەوتە ماوە بە ماوە شێوەی مرۆڤ وەردەگرن و بنەماڵە شێخەکان لە ڕەچەڵەکی ئەوانن.
زانیارییە خێراکان
ناو: حەوت فریشتە، یان هەفت سڕ («حەوت ڕاز»)
نەریت: ئێزدییەتی (ئایینی ئێزدی)
چیین: حەوت بوونەوەری پیرۆز کە خودا بۆ بەڕێوەبردنی جیهان ئافراندوونی
لە چی ئافرێنراون: لە نووری خودی خودا، پێش ئافراندنی جیهان
سەرکردە: تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس
ئەوانی دیکە: بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی لەوانە شێخ عەدی و شێخ حەسەن و چوار ڕازەکە (شێخ شەمس، فەخرەدین، سەجادین، ناسردین) دەناسرێن
ناوە فریشتەییەکان: جبرائیل، عزرائیل، میکائیل، شیفقائیل، دەردائیل، ئیزافیل و عەزازیل
باوەڕی سەرەکی: لە خوداوە دەردەچن و ماوە بە ماوە لە شێوەی مرۆڤدا بەرجەستە دەبن
هاوشێوەکان لە توێژینەوەدا: بە حەوت ئەمشاسپەنتای زەردەشتییەتی و خوداوەندە گەورەکانی میسۆپۆتامیای کۆن بەراورد دەکرێن
بەڵگەی تۆماربوون: لە ناوەندی نەریتی زارەکی و باوەڕی ئافراندنی ئێزدیدان (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
کۆمەڵەی حەوتەکە: حەوت بوونەوەری پیرۆزی خودا
لە گێڕانەوەی ئێزدی بۆ ئافراندندا، خودای یەکتا، خودێ، لە هەر سەرەتادا و پێش ئافراندنی جیهانی ماددی، ئەو حەوتەی لە نووری خۆی هێنایە بوون. پاشان پەیمانێکی لەگەڵیان بەست و جیهانی سپاردە چاودێریی ئەوان، بۆ ئەوەی ئەوان، نەک خودا بە ڕاستەوخۆ، هەموو شتێک بەردەوام بپارێزن و ڕێکی بخەن.
هەر لەبەر ئەمەیە ئێزدییەتی، هەرچەندە بە تەواوی یەکتاپەرستە، جێگەیەکی هێندە ناوەندی بەو حەوتە دەدات. خودای باڵا ڕۆژ بە ڕۆژ دەست لە جیهان وەرنادات؛ لە ڕێگەی هەفت سڕەوە کار دەکات. «ڕاز» ناو دەبرێن، چونکە ڕێڕەوە شاراوەکانی خودایەکی شاراوەن، ئەو ئامرازانەی خودایی لە ڕێگەیانەوە دەگاتە جیهانی ئافرێنراو.
ئەو حەوتە کێن؟
تاووسی مەلەک، سەرۆکەکە
پێشەنگی ئەو حەوتە تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس؛ یەکەم جار ئافرێنرا و بە سەرکردەی ئەوانی دیکە دیاری کرا. جێگری خودایە بەسەر جیهاندا و ڕێڕەوی سەرەکیی ئیرادەی خوداییە؛ لە دڵبەستەییی ئێزدیدا ئەو لە هەموویان خۆشەویستترە و ناوەندیترین جێگەی هەیە.
شەش بوونەوەرە پیرۆزەکەی دیکە
شەشەکەی دیکە هەم بە ناوە فریشتەییەکان دەناسرێن و هەم، بە شێوەیەکی ناسراوتر، بەو کەسایەتییە پیرۆزانەی بە بەرجەستەبوونی ئەوان لەسەر زەوی دادەنرێن. لەوانە شێخ عەدی کوڕی موسافیر و هاوڕێکەی شێخ حەسەنن، لەگەڵ «چوار ڕازەکە»؛ شێخ شەمس و فەخرەدین و سەجادین و ناسردین، کە وەک چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر و باوباپیرانی ڕەچەڵەکە شەمساییەکانی شێخ یاد دەکرێنەوە. لە سرودەکاندا ئەو حەوتە هەروەها ناوی فریشتەییی وەک جبرائیل و میکائیل و عزرائیلیان هەیە، کە لە جیهانی فراوانتری یەکتاپەرستیدا ناسراون.
ئەوەی بە وردی کێ لەو حەوتەیە، لە نەریت و سرودێکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێت، و هەمان کەسایەتیی پیرۆز لە گێڕانەوە جیاوازەکاندا ڕەنگە بە شێوەی جیاواز هەژمار بکرێت. ئەوەی هەرگیز ناگۆڕێت خودی پێکهاتەکەیە: خودایەکی یەکتا و حەوت بوونەوەری پیرۆز بە سەرکردایەتیی فریشتەی تاووس.
شێخ شەمس و خۆر
لە نێو شەشەکەدا، شێخ شەمس، کە ناوەکەی واتە «خۆری ئایین»، جێگەیەکی تایبەتی هەیە. بە خۆرەوە بەستراوە؛ ئێزدییان بە نزاکردن بە ئاراستەی خۆر ڕێزی لێ دەگرن، و شێخ شەمس بۆ ڕووناکی و ڕێنمایی و ڕوونبینی بانگ دەکەن. توێژەران بە خوداوەندە خۆرییە کۆنەکان بەراوردیان کردووە؛ یادخستنەوەیەک بۆ ئەوەی ڕێزگرتن لە ڕووناکی تا چ ڕادەیەک لە نەریتەکەدا ڕەگی قووڵی هەیە.
فریشتەکان لە شێوەی مرۆڤدا
باوەڕێکی تایبەتی ئێزدی ئەو حەوتە بە مێژووی مرۆییەوە دەبەستێتەوە. چونکە ئێزدییان باوەڕیان وایە ڕۆحەکان دەتوانن لە جەستەی نوێدا بگەڕێنەوە، پێیان وایە هەفت سڕ ماوە بە ماوە شێوەی مرۆڤ وەردەگرن و وەک سەرکردە ڕۆحانییە گەورەکانی کۆمەڵگەکە دەردەکەون. کەسایەتییە پیرۆزەکانی سەردەمی شێخ عەدی بەو بەرجەستەبوونانە دادەنرێن، و بنەماڵە شێخە ئێزدییەکان ڕەچەڵەکی خۆیان دەگەڕێننەوە بۆ خودی ئەو حەوتە. بەم شێوەیە فریشتەکان بیرۆکەیەکی ئەبستراکتی دوور نین، بەڵکو باوباپیر و کەسایەتیی پیرۆزن کە بە ژیانی کۆمەڵگەکەدا تێکەڵ بوون.
هاوشێوە کۆنەکان
هەفت سڕ لە مێژە بە هاوشێوەیییان لەگەڵ نەریتە کۆنترەکان سەرنجی توێژەرانیان ڕاکێشاوە. بیرۆکەی حەوت بوونەوەری گەورەی خودایی حەوت ئەمشاسپەنتا، «نەمرە خێرخواکان»ی زەردەشتییەتی، و هەروەها حەوت خوداوەندە گەورەکەی میسۆپۆتامیای کۆن دەخاتەوە یاد. ئەم هاوشێوەییانە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێزدییەتی بیرۆکەی ئایینیی زۆر کۆنی ئێرانی و میسۆپۆتامی پاراستووە. لە هەمان کاتدا، توێژەران ئاگاداری دەدەن کە نابێت ئێزدییەتی تەنها بە پاشماوەی یەکێک لە ئایینە پێشووترەکان دابنرێت؛ ئایینێکی جیاوازە کە ئەو ڕەوتانەی لە نەریتێکی تەواو تایبەت بە خۆیدا یەک خستووە.
هێماکان
خودی ژمارەی حەوت باسی تەواوی و ڕێکیی گەردوونی دەکات؛ حەوت ڕۆژ و حەوت ئاسمان و ئەو حەوتەی هەمووی بەڕێوە دەبەن. لە هەفت سڕدا، یەک دەبێتە حەوت بۆ ئەوەی کار بکات، وەک چۆن یەک ڕووناکیی سپی بۆ ڕەنگە زۆرەکانی کلکی تاووس دابەش دەبێت.
لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەو حەوتە دیدێکی تایبەت بۆ خودایی دەردەبڕن: خودایەکی یەکتا کە هێندە لە سنوورەکان بەدەرە، بە فەرمانی ڕاستەوخۆ بەڕێوە نابات، بەڵکو لە ڕێگەی ناوبژیوانە خۆشەویستەکانەوە؛ ئەوانەی لە هەمان کاتدا فریشتەن و لە نووری ئەوەوە دەردەچن و کەسایەتییە پیرۆزەکانن کە لە نێو ئێزدییان ژیاون. ئەو حەوتە گەردوون بەیەکەوە ڕادەگرن و ئاسمان و زەوی لە پەیوەندیدا دەهێڵنەوە.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا حەوت فریشتە هەمان فریشتە گەورەکانی ئایینەکانی دیکەن؟ هەندێک ناوی وەک جبرائیل و میکائیلیان لەگەڵ جولەکەیی و مەسیحییەت و ئیسلامدا هاوبەشە، بەڵام ڕۆڵ و واتایان بە تایبەتی ئێزدییە؛ لە سەرووی هەموو شتێکەوە، ئەوەی فریشتەی تاووس سەرکردەیانە جیاوازییان دەکات. ناوە هاوبەشەکان میراتێکی هاوبەشی ناوچەیی نیشان دەدەن، نەک یەکسانبوون.
ئایا لیستی ئەو حەوتە جێگیرە؟ نەخێر. سرود و ناوچە جیاوازەکان بە شێوەیەکی کەمێک جیاواز ناوی ئەندامەکان دەهێنن، و کەسایەتییەکان ڕەنگە بە شێوەی جیاواز کۆ یان هەژمار بکرێن. ئەم گۆڕاوەیییە لە نەریتێکی زارەکیدا ئاساییە؛ ئەوەی جێگیرە چوارچێوەی خودایەکی یەکتا و حەوت بوونەوەری پیرۆزە بە سەرکردایەتیی تاووسی مەلەک، نەک یەک لیستی فەرمی.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، سەرۆکی ئەو حەوتە
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی: کە خودا تێیدا ئەو حەوتە لە نووری خۆی دەئافرێنێت
شێخ عەدی: کەسایەتییە پیرۆزەکە کە لە نێو حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەدا هەژمار دەکرێت
لالش: ناوەندە پیرۆزەکە کە تێیدا ڕێز لەو حەوتە دەگیرێت
قەولەکان: سرودەکان کە ناوی ئەو حەوتە دەهێنن و ستایشیان دەکەن
شێخ شەمس؛ بوونەوەرە پیرۆزە خۆرییەکەی هەفت سڕ
پرسیارە باوەکان
حەوت فریشتە لە ئێزدییەتیدا چین؟
ئەوان هەفت سڕن، «حەوت ڕاز»؛ حەوت بوونەوەری پیرۆز کە خودا لە نووری خۆی بۆ بەڕێوەبردنی جیهان ئافراندوونی. سەرکردەیان تاووسی مەلەکە، فریشتەی تاووس.
هەفت سڕ واتای چییە؟
بە کوردی واتای «حەوت ڕاز»ە. ئەو حەوتە ڕاز ناو دەبرێن، چونکە ڕێڕەوە شاراوەکانن کە خودای لە سنوورەکان بەدەر لە ڕێگەیانەوە لە جیهاندا کار دەکات.
حەوت فریشتەی ئێزدی کێن؟
تاووسی مەلەک سەرکردایەتییان دەکات. شەشەکەی دیکە بە کەسایەتییە پیرۆزەکانی وەک شێخ عەدی و شێخ حەسەن و چوار ڕازەکە (شێخ شەمس و فەخرەدین و سەجادین و ناسردین)، و هەروەها بە ناوە فریشتەییەکان، دەناسرێن. لیستە وردەکە لە نەریتێکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێت.
ئایا ئێزدییان حەوت خودا دەپەرستن؟
نەخێر. ئێزدییەتی یەکتاپەرستە. خودایەکی یەکتا هەیە، خودێ، کە دەپەرسترێت؛ ئەو حەوتە بوونەوەرە پیرۆزەکان یان فریشتەکانی ئەون کە بۆ بەڕێوەبردنی جیهان ئافراندوونی، نەک خودای سەربەخۆ.
حەوت فریشتە چۆن بە کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکانەوە بەستراون؟
ئێزدییان باوەڕیان وایە ئەو حەوتە بە تێپەڕبوونی کات شێوەی مرۆڤ وەردەگرن. شێخە گەورەکانی سەردەمی شێخ عەدی بە بەرجەستەبوونی ئەوان دادەنرێن، و باوەڕ وایە بنەماڵە شێخە ئێزدییەکان لە ڕەچەڵەکی ئەو حەوتەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
باوەڕ و کردەی ئایینیی ئێزدی (Kreyenbroek) ــ Encyclopaedia Iranica
لیستی کەسایەتییە پیرۆزە ئێزدییەکان ــ Wikipedia