پێشەکی
شێخ عەدی کوڕی موسافیر (بە کوردی: شێخ عەدی) کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی ئێزدییە. عاریفێکی سۆفیی سەدەی 12 بوو کە لە دۆڵی لالش نیشتەجێ بوو؛ ژیانی ئایینیی چیاکانی کوردستانی بە قووڵی وا گۆڕی کە دوای مردنی، وەک بەرجەستەبوونی تاووسی مەلەک، خودی فریشتەی تاووس، لەسەر زەوی ڕێزی لێ گیرا.
ژیانی لە خاڵێکی سەرنجڕاکێشی یەکگرتنەوەی ڕێگاکاندا بوو. وەک عەرەبێکی موسڵمان لەدایک بوو و لە نێو مامۆستا گەورەکانی تەسەوفی بەغدا پەروەردە کرا؛ بەڵام لە نەوەکانی دوای خۆیدا بوو بە کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی ئایینێکی سەربەخۆی نا ئیسلامی. بۆ تێگەیشتن لە ئێزدییەتی، پێویستە بزانرێت چۆن شێخێکی سۆفیی پابەند بە باوەڕە ڕەسەنەکانی ئایینەکەی بوو بە کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدی.
ناوەڕۆک
لە تەریقەتی سۆفییەوە بۆ ئایینی ئێزدی
شێخ عەدی کێ بوو؟
شێخ عەدی کوڕی موسافیر عاریفێکی سۆفی و زاهید بوو کە لە دەوروبەری ساڵەکانی 1070 تا 1162 ژیا. بە ڕەچەڵەک عەرەبێکی ئومەوی بوو؛ لە بەغدا فێر بوو، پاشان لە دۆڵی لالش گوشەگیریی هەڵبژارد و تەریقەتی عەدەوییەی دامەزراند. بەهۆی تەقوا و ئەو کەرامەتانەی دەدرانە پاڵی ڕێزی لێ دەگیرا و بوو بە باوکی ڕۆحانیی ئەو کۆمەڵگەیەی دواتر بوو بە ئێزدییان؛ ئەوان وەک بەرجەستەبوونی فریشتەی تاووس ڕێزی لێ دەگرن و سەردانی گۆڕەکەی دەکەن.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ عەدی کوڕی موسافیر (نزیکەی ساڵەکانی 1070–1162) عاریفێکی سۆفی بوو کە بوو بە کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی ئێزدییەتی.
عەرەبێک بوو لە ڕەچەڵەکی ئومەوی؛ لە لوبنانی ئەمڕۆ لەدایک بوو و لە بەغدا وەک سۆفی فێر بوو.
لە دۆڵی لالش نیشتەجێ بوو و لە نێو کوردەکانی چیاکانی هەکاری تەریقەتی عەدەوییەی دامەزراند.
دوای مردنی، عەدەوییە هێواش هێواش پەرەی سەند و بوو بە ئایینی سەربەخۆی ئێزدی.
ئێزدییان وەک بەرجەستەبوونی تاووسی مەلەک لەسەر زەوی ڕێزی لێ دەگرن و گۆڕەکەی لە لالش پیرۆزترین مەزاریانە.
زانیارییە خێراکان
ناو: شێخ عەدی کوڕی موسافیر (بە کوردی: شێخ عەدی، شێخادی)
ماوەی ژیان: لە دەوروبەری ساڵەکانی 1070 تا 1162ی زایینی
شوێنی لەدایکبوون: بەیت فار، نزیک بەعلبەک، لە لوبنانی ئەمڕۆ
ڕەچەڵەک: عەرەبێک لە بنەماڵەی ئومەوی (نەوەی مەروانی دووەم)، بە ڕەگێکی دووری کوردی
فێربوون: وەک سۆفی لە بەغدا، لە نێو گەورەترین عاریفەکانی سەردەمەکە
دامەزراندنی: تەریقەتی سۆفیی عەدەوییە، بە ناوەندێک لە دۆڵی لالش
مردن: لە لالش لە دەوروبەری 1162، کە هەر لەوێ نێژراوە
لە ئێزدییەتیدا: وەک بەرجەستەبوونی زەویی (ئەڤاتاری) تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، ڕێزی لێ دەگیرێت
گۆڕ: مەزاری ناوەندیی لالش و ناوەندی سەردانی ئێزدییان
بەڵگەی تۆماربوون: کەسایەتییەکی مێژوویی بەڵگەدار کە بوو بە کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی ئێزدی
ژیانی شێخ عەدی
شێخ عەدی لە ساڵەکانی 1070 لە گوندی بەیت فار، نزیک بەعلبەک لە دۆڵی بەقاعی لوبنانی ئەمڕۆ، لەدایک بوو. لە بنەماڵەیەکی بەناوبانگ بوو؛ نەوەی خەلیفە ئومەوییەکان بوو و لە ڕێگەی دایکی یەکێک لە باوباپیرەکانیدا ڕەگێکی دووری کوردیی هەبوو. ئەو ماڵەی تێیدا لەدایک بوو بۆ ماوەیەکی درێژ شوێنی سەردانی دینداران مایەوە.
لە گەنجیدا چووە بەغدا، کە ئەو کاتە دڵی فکریی جیهانی ئیسلامی بوو، و خۆی تەرخان کرد بۆ تەسەوف. لە تەنیشت هەندێک لە بەناوبانگترین عاریفەکانی سەردەمەکە، لە بازنەی کەسانێکی وەک عەبدولقادر گەیلانی و برا غەزالییەکاندا، فێر بوو و وەک زاهیدێکی دیندار ناوبانگی دەرکرد.
بۆ دۆزینەوەی تەنهایی، شێخ عەدی شارەکەی بەجێ هێشت و ڕووی کردە چیاکانی باکووری مووسڵ؛ لە دۆڵە دوورەدەستەکەی لالش، لە نێو کوردەکانی هەکاری، نیشتەجێ بوو. هەرچەندە گوشەگیریی دەویست، زۆهدەکەی و ئەو کەرامەتانەی دەدرانە پاڵی ــ چاککردنەوەی نەخۆش و خوێندنەوەی بیر و تەنانەت جووڵاندنی چیا بە وشەیەک ــ شوێنکەوتووی بۆ ڕاکێشا و خەڵکی دەوروبەر بە قووڵی دڵیان پێ بەست.
لەوێ تەریقەتی ئایینیی خۆی، عەدەوییەی، دامەزراند کە بە ناوی خۆی ناونرا، و تەواوی ژیانە درێژەکەی لە گوشەگیریگەیەکدا بەسەر برد کە خۆی دروستی کردبوو. لە لالش، لە دەوروبەری 1162 و لە تەمەنی نزیکەی نەوەد ساڵیدا، مرد و لەو دۆڵە نێژرا کە ببوو بە ماڵی. نەوە و جێنشینەکانی دوای ئەو کۆمەڵگەکەیان بەردەوام کرد.
لە تەریقەتی سۆفییەوە بۆ ئایینی ئێزدی
تەریقەتی عەدەوییە
ئەو تەریقەتەی شێخ عەدی دامەزراند، عەدەوییە، سەرەتا برایەتییەکی بە ڕوونی سۆفی بوو کە خۆی بۆ زۆهد و ڕێزگرتن لە مامۆستا پیرۆزەکەی تەرخان کردبوو. نووسەرە عەرەبەکانی سەدەکانی ناوەڕاست شوێنکەوتووانی لە چیاکان بە «کوردە عەدەوییەکان» دەناسی. لە ژیانی خۆی و هەر دوای ئەو، سەردانی شێخ عەدی و دواتر گۆڕەکەی بە شێوە ناسراوە سۆفییەکەی ڕێزگرتن لە پیاوێکی پیرۆز بەڕێوە دەچوو.
گۆڕان بۆ ئێزدییەتی
بەڵام لە نەوەکانی دواتردا، عەدەوییە لە ژینگە شاخاوییە کوردییەکەیدا بە قووڵی گۆڕا. ڕەوتە ئایینییە کۆنترەکانی ناوچەکەی لەخۆ گرت؛ ڕێزگرتن لە خۆر و ئاگری پیرۆز، بیرۆکە کۆنە میسۆپۆتامییەکانی کانی و چیای پیرۆز، و دیدێکی گەردوونی بە حەوت فریشتەوە؛ پەرەی سەند و بوو بە ئایینێکی جیاواز کە چیتر لە چوارچێوەی ئیسلامدا نەبوو. خودی شێخ عەدی، وەک سۆفییەکی پابەند بە باوەڕە ڕەسەنەکانی ئایینەکەی، ڕێوڕەسمەکانی ئاگری لالشی دواتری بەڕێوە نەدەبرد؛ ئایینەکە دوای ئەو شێوەی تەواوی خۆی وەرگرت.
شێخ عەدی وەک فریشتەی تاووس
لەگەڵ ئەم گۆڕانەدا، پێگەی شێخ عەدیش گۆڕا. چیتر تەنها وەک کەسایەتییەکی پیرۆز ڕێزی لێ نەدەگیرا، بەڵکو وەک بەرجەستەبوونێکی زەویی، ئەڤاتارێکی تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس. ئەمە لەگەڵ ئەوەدا دەگونجا کە شێخ عەدی هاوبەشیی لە دیدە سۆفییەکەدا هەبوو، کە بە عاریفی حەلاجەوە بەستراوە: ئەو فریشتەیەی سوجوودی بۆ ئادەم نەبرد، لەبەر خۆشەویستیی پاکی بۆ خودا وای کردبوو؛ هەمان ئەو بیرۆکەیەی لە پشت تێگەیشتنی ئێزدیی بۆ فریشتەی تاووسدایە.
گۆڕەکەی لە لالش
گۆڕی شێخ عەدی لە لالش، لە ژێر لووتکە کۆنیکییە شیاردارەکانی پەرستگاکەدا، پیرۆزترین شوێنی جیهانی ئێزدی و ناوەندی سەردانەکانە. قوماشێکی سەوز گۆڕەکە دادەپۆشێت، چرا و مەشخەڵەکان شەوان مەزارەکە ڕووناک دەکەنەوە، و سەردانکەران دێن بۆ ڕێزگرتن لەو کەسایەتییە پیرۆزەی ئامادەبوونی هەموو دۆڵەکە پیرۆز دەکات. بۆ ئێزدییەک، وەستان لەسەر گۆڕەکەی وەستانە لە خاڵی یەکگرتنەوەی مرۆیی و خودایی.
هێما و میرات
شێخ عەدی پردە گەورەکەی مێژووی ئێزدییە؛ ئەو مرۆڤە مێژووییەی لە ڕێگەی ئەودا جیهانێکی ئایینیی کۆن شێوەیەکی نوێ و بەردەوامی وەرگرت. لە سەرتاسەری قەولە پیرۆزەکاندا ناوی بانگ دەکرێت، لە جەژنە گەورەکانی وەک چارشەمە سووردا ڕێزی لێ دەگیرێت و وەک دامەزرێنەری پیرۆز یاد دەکرێتەوە کە ناوەندی ئایینەکەی لە لالش دامەزراند.
چیرۆکەکەی هەروەها تایبەتمەندییەکی بنەڕەتیی کوردستان دەردەخات: شوێنێکی یەکگرتنەوەی گەل و ئایینەکان، کە سۆفییەکی عەرەب دەتوانێت ببێتە کەسایەتیی پیرۆزی ئایینێکی کوردی کە لە نەریتانێک سوود وەردەگرێت کە لە خودی ئیسلام کۆنترن. لە شێخ عەدیدا، مێژوو و دڵبەستەیی، تەسەوف و میسۆپۆتامیای کۆن، بەیەکەوە گرێ دەدرێن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
شێخ عەدی موسڵمان بوو یان ئێزدی؟ لە ڕووی مێژووییەوە سۆفییەکی موسڵمانی سوننی بوو و خۆی بە هەمان شێوە دەناسی. ئێزدییەتی وەک ئایینێکی جیاواز لە نەوەکانی دوای ئەو شێوەی گرت. بەڵام بۆ ئێزدییان، ئەو کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی خۆیانە و زۆر زیاترە لە مامۆستایەکی فانی؛ ئەمە بابەتێکی باوەڕە، نەک ناکۆکییەک کە پێویست بکات چارەسەر بکرێت.
کورد بوو یان عەرەب؟ بە ڕەچەڵەک عەرەبێک بوو لە بنەماڵەی ئومەوی، بە ڕەگێکی تەنها دووری کوردی؛ بەڵام لە نێو کوردەکانی هەکاری ژیا و سەرکردایەتیی کرد، و کۆمەڵگەکەی بە کوردە عەدەوییەکان ناسرا. لە ڕێگەی ئەو ئایینەی دامەزراندەوە بەشێکە لە مێژووی ئایینیی کورد، نەک لە ڕێگەی لەدایکبوونیەوە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، کە شێخ عەدی وەک ئەڤاتاری ئەو ڕێزی لێ دەگیرێت
لالش: دۆڵ و گۆڕی شێخ عەدی، پیرۆزترین شوێنی ئێزدی
قەولەکان: سرودە پیرۆزەکان کە تێیاندا ڕێز لە شێخ عەدی دەگیرێت
چارشەمە سوور: ساڵی نوێی ئێزدی کە لە مەزارەکەیدا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت
عەدەوییە؛ ئەو تەریقەتە سۆفییەی شێخ عەدی دامەزراند
حەوت فریشتەی باوەڕی ئێزدی
پرسیارە باوەکان
شێخ عەدی کوڕی موسافیر کێ بوو؟
شێخ عەدی (نزیکەی ساڵەکانی 1070–1162) عاریفێکی سۆفی بوو لە ڕەچەڵەکی عەرەبی ئومەوی، کە لە دۆڵی لالش نیشتەجێ بوو و تەریقەتی عەدەوییەی دامەزراند. بوو بە کەسایەتیی پیرۆزی ناوەندیی ئایینی ئێزدی و وەک بەرجەستەبوونی فریشتەی تاووس ڕێزی لێ دەگیرێت.
بۆچی شێخ عەدی بۆ ئێزدییان گرنگە؟
ئەو دامەزرێنەرە پیرۆزەیە کە لە ناوەندی ئایینەکەیاندا جێگەی هەیە. ئێزدییان وەک بەرجەستەبوونی تاووسی مەلەک لەسەر زەوی ڕێزی لێ دەگرن، و گۆڕەکەی لە لالش پیرۆزترین شوێنی سەردانیانە.
ئایا شێخ عەدی موسڵمان بوو؟
لە ڕووی مێژووییەوە بەڵێ؛ عاریفێکی سۆفیی سوننی بوو کە لە بەغدا فێر بوو. ئایینی سەربەخۆی ئێزدی لە نەوەکانی دوای مردنی لە تەریقەتەکەی، عەدەوییە، پەرەی سەند.
شێخ عەدی لە کوێ نێژراوە؟
لە لالش، لە چیاکانی باکووری عێراق. گۆڕەکەی، لە ژێر لووتکە کۆنیکییەکانی پەرستگاکەدا، پیرۆزترین مەزاری ئایینی ئێزدییە.
چۆن شێخێکی سۆفی بوو بە کەسایەتییەکی پیرۆزی ئێزدی؟
تەریقەتەکەی، عەدەوییە، بە درێژایی چەند نەوەیەک نەریتە ئایینییە کۆنترەکانی میسۆپۆتامیا و ئێرانی لەخۆ گرت و پەرەی سەند و بوو بە ئایینی سەربەخۆی ئێزدی؛ لە ناو ئەو ئایینەدا شێخ عەدی وەک کەسێک ڕێزی لێ گیرا کە زۆر زیاترە لە مامۆستایەکی مرۆڤ.