پێشەکی
لالش پیرۆزترین شوێنی جیهانی ئێزدییە؛ دۆڵێکی بچووک و سەوز لە چیاکانی باکووری عێراق کە بۆ ئێزدییان وەک مەککەیە بۆ موسڵمانان یان قودس بۆ جولەکە و مەسیحییەکان. لە دڵیدا گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیر هەیە، لەژێر ئەو لووتکە کۆنیکییە شیارەدارانەی نیشانەی هەر مەزارێکی پیرۆزی ئێزدین.
چاوەڕوان دەکرێت هەر ئێزدییەک لانیکەم جارێک لە ژیانیدا سەردانی لالش بکات، و زۆریان باوەڕیان وایە ڕۆحەکانیان دوای مردن دەگەڕێنەوە بۆ ئەوێ بۆ پشوودان. لالش لە پەرستگایەک زیاترە؛ ناوەندی ڕۆحانیی ئایینەکەیە؛ شوێنێکی پیرۆزی زیندوو کە باوەڕ و ڕێوڕەسم و ناسنامەی ئێزدی تێیدا نوێ دەبنەوە.
ناوەڕۆک
لالش چییە؟
لالش شوێنە پیرۆزە ناوەندییەکە و مەبەستی سەردانی ئایینیی ئێزدییانە، کە لە دۆڵێکی دارستانی لە قەزای شێخان لە باکووری مووسڵ هەیە. لە دەوری مەزاری شێخ ئادی کوڕی موسافیر دروست بووە، ئەو پیاوە پیرۆزەی سەدەی 12 کە وەک بەرجەستەبوونی زەمینیی تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، ڕێزی لێ دەگیرێت. بە کانییە پیرۆزەکان و ئەشکەوتەکان و گومبەدە کۆنیکییە تایبەتەکانییەوە، لالش بە پیرۆزترین خاک لە ئایینی ئێزدیدا دادەنرێت.
خاڵە سەرەکییەکان
لالش پیرۆزترین شوێنی ئایینی ئێزدییە، لە دۆڵێک لە باکووری عێراق.
لە دەوری گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیر دروست بووە، کە وەک بەرجەستەبوونی فریشتەی تاووس ڕێزی لێ دەگیرێت.
دەگوترێت لووتکە کۆنیکییە شیارەدارەکانی نوێنەرایەتیی تیشکەکانی خۆر دەکەن.
چاوەڕوان دەکرێت هەر ئێزدییەک لانیکەم جارێک لە تەمەنیدا سەردانی لالش بکات.
کۆبوونەوە ساڵانە گەورەکەی جەژنی کۆبوونەوەیە، کە هەر تشرینی یەکەمێک بەڕێوە دەچێت.
زانیارییە خێراکان
ناو: لالش (لالیس)
چییە: پیرۆزترین شوێنی ئایینی ئێزدی
شوێن: دۆڵێک لە قەزای شێخان، نزیکەی 35-50 کیلۆمەتر لە باکووری مووسڵ، لە باکووری عێراق
مەزاری ناوەندی: گۆڕ و مەزاری شێخ ئادی کوڕی موسافیر (نزیکەی ساڵی 1162 کۆچی دوایی کردووە)
تەلارسازی: لووتکە کۆنیکییە شیارەدارەکان کە دەگوترێت نوێنەرایەتیی تیشکەکانی خۆر دەکەن
کانییە پیرۆزەکان: زەمزەم و کانیا سپی (کانییە سپییەکە)
سەردان: چاوەڕوان دەکرێت هەر ئێزدییەک لانیکەم جارێک لە ژیانیدا سەردانی بکات
جەژنە گەورەکە: جەژنی کۆبوونەوە (جەژنا جەمایا)، لە 6-13ی تشرینی یەکەم بەڕێوە دەچێت
گرنگی: دڵی ڕۆحانیی ئێزدییەتی؛ پەیوەست بە پشوودانی ڕۆحەکان
بەڵگەی تۆماربوون: شوێنێکی پیرۆزی زیندوو کە سەردانەکانی چەندین سەدەیە بە بەڵگە تۆمار کراون؛ دۆڵەکە زۆر کۆنە
لەناو دۆڵە پیرۆزەکەدا
لالش لە دۆڵێکی تەنگ و سەوزدایە، کە دار و ئاوی ڕەوانەکەی لە خاکێکدا کە زۆرجار وشکە تایبەتی دەکەن. جۆگە و کانییە پیرۆزەکان بەناویدا ڕەوانن، و سەردانکەران لەژێر دارەکانی هەنجیر و تووت پشوو دەدەن و نان دەخۆن. لووتکە کۆنیکییە شیارەدارەکانی مەزارەکان دیمەنی ئاسۆکە دیاری دەکەن، لەسەرووی حەوشە بەردینەکان کە چەندین سەدە پێی پەتی لووسیان کردووە.
لەناو مەزارەکەدا ئەشکەوتە پیرۆزەکان و دوو کانیی پیرۆز هەن. کانییەکەی بە ناوی زەمزەم لە ئەشکەوتێک لەژێر گۆڕی شێخ ئادی هەڵدەقوڵێت، و کانیا سپی، یان کانییە سپییەکە، پیرۆزترین ئاوی ئایینەکە دابین دەکات، کە لە ڕێوڕەسمی مەعمودیەتدا بەکاردەهێنرێت و بە قووڵی ڕێزی لێ دەگیرێت. لەتەنیشت دەرگای سەرەکی مارێکی ڕەشی گەورە هەڵکەندراوە، یەکێک لە بەرچاوترین و ناسراوترین وێنەکانی لالش.
بە پێی پەتی دەچنە ناو لالش. سەردانکەران لەبەر دەرگا پێڵاوەکانیان دادەکەن و وریا دەبن هەرگیز پێ لە بەرەدەرگاکان نەنێن، کە بە پیرۆز دادەنرێن. لەناوەوە، لەگەڵ خواستنەوەی ئاواتەکاندا گرێ لە پارچە ڕەنگاوڕەنگەکان دەدەن و گرێکان دەکەنەوە، بە ڕێزەوە بە دەوری گۆڕەکاندا دەسووڕێنەوە، و لە ژوورە بەردینە تاریکەکاندا چرا هەڵ دەکەن.
شێخ ئادی و پیرۆزیی لالش
پیرۆزیی لالش لە سەرووی هەموو شتێکەوە لە شێخ ئادی کوڕی موسافیرەوە دێت، کە نزیکەی ساڵی 1162 کۆچی دوایی کردووە و لە دڵی دۆڵەکەدا نێژراوە. عارفێک بوو کە لە دۆڵەکە نیشتەجێ بوو و ئایینی ئێزدی داڕشت؛ وەک بەرجەستەبوونی زەمینیی تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، ڕێزی لێ دەگیرێت؛ بەمە ڕێزگرتن لە گۆڕەکەی نزیکبوونەوەیە لە خودایی. لە دەوری مەزارەکەیدا شوێنی پیرۆزی دیکە هەن، لەوانە گۆڕی شێخ حەسەن، کە هەموو دۆڵەکە دەکەنە خاکێکی پڕ مەزار.
سەردان و جەژنی کۆبوونەوە
چاوەڕوان دەکرێت ئێزدییان لانیکەم جارێک لە ژیانیاندا سەردانی لالش بکەن، و ئەوانەی لە ناوچەکە دەژین بە نەریت هەر ساڵێک دەگەڕێنەوە. گەورەترین کۆبوونەوە جەژنی کۆبوونەوەیە (جەژنا جەمایا)، جەژنێکی حەوت ڕۆژە کە لە تشرینی یەکەمدا بەڕێوە دەچێت، کاتێک ئێزدییەکانی عێراق و دیاسپۆرا بەرەو دۆڵەکە کۆ دەبنەوە. لە جەژنەکەدا کۆمەڵگاکە پێکەوە ئاهەنگ دەگێڕێت، قەولە پیرۆزەکان بە گۆرانی دەگوترێن، و خێزانەکان یەکتری دەبینن و پەیوەندییەکانیان نوێ دەکەنەوە و هەندێک جار ڕێککەوتنی هاوسەرگیری دەکەن. ئەمە دڵی لێدەری ساڵی ئێزدییە.
جوگرافیای پیرۆز و هێماکان
لالش بە جوگرافیایەکی پیرۆز ڕازاوەتەوە کە دەنگدانەوەی جیهانە ئایینییە فراوانترەکەیە. کانییەکەی زەمزەم ناو دەبرێت، وەک بیرەکەی مەککە؛ چیای عەرەفات و پردێکی بە ناوی سیڕاتی هەیە، ناوانێک کە شوێنە پیرۆزەکان و تاقیکردنەوەی دوای مردن لە نەریتی ئیسلامیدا دەخەنەوە یاد. دەگوترێت لووتکە کۆنیکییەکەی سەر گۆڕی شێخ ئادی نوێنەرایەتیی تیشکەکانی خۆر و ڕێکخستنی ئەو گەردوونە دەکات کە خودا ئافراندوویەتی. لە گێڕانەوەی ئێزدی بۆ ئافراندندا، تەنانەت دەگوترێت خودا هاتووە لە لالش نیشتەجێ بووە؛ بەمە لالش تەنها شوێنێکی پیرۆز نییە، بەڵکو خاڵی یەکگەیشتنی ئاسمان و زەویشە.
لالش و جینۆسایدی ساڵی 2014
کاتێک داعش لە ئابی 2014دا هێرشی کردە سەر ئێزدییەکانی شنگال، لالش بوو بە پەناگە. ئەو ڕزگاربووانەی لە چیاکە هەڵاتبوون ڕوویان لە پیرۆزترین شوێنی خۆیان کرد، و کۆمەڵگاکەی ئەوێ بە شوێنی حەوانەوە و خواردن و پشتگیری وەڵامی دانەوە. هەرچەندە داعش هەڕەشەی لێ کرد، لالش لە ناوچەی شێخان داگیر نەکرا، و بە درێژایی جینۆسایدەکە وەک پەناگە مایەوە؛ شوێنێکی سەلامەتی و بەردەوامی کاتێک شتی زۆری دیکە دەڕووخا.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا لالش بەڕاستی «مەککەی ئێزدی»یە؟ بەراوردەکە یارمەتیی کەسانی دەرەوەی ئایینەکە دەدات لە گرنگییەکەی تێبگەن وەک پیرۆزترین شوێن و ناوەندی سەردانی ئایینەکە، و تەنانەت ناوی وەک زەمزەم و عەرەفات لەگەڵ مەککە هاوبەشە. بەڵام ئێزدییەتی ئایینێکی سەربەخۆی خۆیەتی، و لالش تایبەتمەندی و ڕێوڕەسمەکانی خۆی هەیە؛ بەراوردەکە ڕێنماییەکە، یەکسانکردن نییە.
لالش چەند کۆنە؟ ئەو مەزارەی ئێستا دەیبینین لە سەدەی 12ەوە لە دەوری گۆڕی شێخ ئادی گەشەی کرد، بەڵام خودی شوێنەکە زۆر لەوە کۆنترە و زۆرجار دەگوترێت هەزاران ساڵ پێش ئەو پیرۆز بووە. ڕێکەوتە وردەکان دڵنیا نین، و بەشێکی زۆری مێژووە قووڵەکەی بابەتی نەریتە، زیاتر لەوەی تۆمارێکی بەڵگەدار بێت.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس کە لە شێخ ئادیدا بەرجەستە بووە
ئەفسانەی ئافراندنی ئێزدی: کە دەگوترێت خودا لە لالش نیشتەجێ بووە
قەولەکان: ئەو سرودە پیرۆزانەی لە لالش و جەژنی کۆبوونەوەدا بە گۆرانی دەگوترێن
شێخ ئادی کوڕی موسافیر؛ پیاوە پیرۆزەکەی ناوەندی لالش
چارشەمە سوور؛ ساڵی نوێی ئێزدی
جەژنی کۆبوونەوە (جەژنا جەمایا)
پرسیارە باوەکان
لالش چییە؟
لالش پیرۆزترین شوێنی ئایینی ئێزدییە، دۆڵێک لە باکووری عێراق کە لە دەوری گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیر دروست بووە. ناوەندی ڕۆحانیی ئێزدییەتی و شوێنە سەرەکییەکەی سەردانیەتی.
لالش لە کوێیە؟
لە قەزای شێخان لە باکووری عێراقە، نزیکەی 35 بۆ 50 کیلۆمەتر لە باکووری مووسڵ، لە هەرێمی کوردستان.
بۆچی لالش بۆ ئێزدییان پیرۆزە؟
گۆڕی شێخ ئادی کوڕی موسافیر لەخۆ دەگرێت، کە وەک بەرجەستەبوونی زەمینیی فریشتەی تاووس ڕێزی لێ دەگیرێت، لەگەڵ کانی و مەزارە پیرۆزەکان. زۆر ئێزدیش باوەڕیان وایە ڕۆحەکانیان دوای مردن لە لالش پشوو دەدەن.
لە جەژنی کۆبوونەوەدا چی ڕوو دەدات؟
جەژنی کۆبوونەوە (جەژنا جەمایا) جەژنێکی حەوت ڕۆژەی تشرینی یەکەمە کە ئێزدییان لە سەرانسەری جیهانەوە لە لالش کۆ دەبنەوە بۆ پێکەوە پەرستن و گوتنی سرودە پیرۆزەکان و نوێکردنەوەی پەیوەندییەکانیان وەک کۆمەڵگا.
ئایا سەردانکەران دەتوانن بچنە لالش؟
بەڵێ، بەخێرهاتن لە سەردانکەرانی ڕێزگر دەکرێت، بەڵام لالش شوێنێکی پیرۆزی زیندووە. میوانان پێڵاوەکانیان دادەکەن، پێ لە بەرەدەرگاکان نانێن، و لەبەر ڕێزگرتن لە دابونەریتی ئێزدی جلوبەرگی داپۆشراو لەبەر دەکەن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بۆ ئێزدییان، دوورخستنەوە لە نیشتمانی ڕۆحانی لە عێراق ــ National Geographic
ناوەندی ڕۆحانیی لالش و مەزاری شێخ ئادی ــ Mesopotamia Heritage
پەرستگای لالش ــ Atlas Obscura
مەزاری شێخ ئادی ــ کۆلەمبیا (نەخشەکردنی مەسیحییەت لە عێراق و دیاسپۆرا)