Giriş
Xudanlar, Êzidî inancının kutsal koruyucularıdır: Êzidî anlayışında tek Tanrı, dünyayı yarattıktan sonra onun işlerini ve bakımını, Tanrı’nın kendi kudretinin bir parçası olarak doğanın unsurlarını ve gündelik yaşamın ihtiyaçlarını gözeten büyük bir kutsal varlıklar topluluğuna, Xudanlara emanet etmiştir.
Büyük yedilinin, Yedi Kutsal Varlık’ın ve en ünlü azizlerin ötesinde Êzidî geleneği, toplamda çok sayıda olduğu söylenen büyük bir kutsal koruyucular topluluğunu yüceltir. Bunlar ateşin ve suyun, havanın ve güneşin, sürülerin ve hasadın, evin ve şifanın, halkın nice ihtiyacının efendileri ve koruyucuları olan Xudanlardır. Bu yazı, doğanın ve gündelik yaşamın sevilen koruyucularından bazılarını bir araya getirir.
Xudanları tanımak, her bir parçası ve her bir ihtiyacı tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucular tarafından gözetilip bakılan bir dünyaya ilişkin Êzidî tasavvuruyla karşılaşmaktır: İlahi ilginin, halkın sevilen koruyucuları aracılığıyla sürülere, tarlalara, eve ve hastaların şifasına kadar uzandığı bir inançtır bu.
İçindekiler
Tanrı’nın Kudretinin Parçası Olarak Koruyucular
Doğanın Unsurlarının Koruyucuları
Sürülerin ve Hasadın Koruyucuları
Evin, Şifanın ve Gündelik Yaşamın Koruyucuları
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Xudanlar Nedir?
Xudanlar, Êzidî inancının kutsal koruyucuları, tek Tanrı’nın dünyayı yarattıktan sonra onun işlerini ve bakımını emanet ettiği kutsal varlıklardır. Xudan sözcüğü efendi, sahip, gözetici veya koruyucu anlamına gelir; Xudanlar doğanın çeşitli unsurlarının, gündelik yaşamın ihtiyaçlarının ve meselelerinin kutsal gözeticileri ve koruyucularıdır. Êzidî anlayışında Tanrı her şeye kadir ve mutlaktır; Xudanlar O’nun kudretinin bir parçası, dünya üzerindeki ilgisini gerçekleştirdiği kutsal varlıklardır. Ayrı tanrılar değildirler; çünkü Êzidîlik tek Tanrı’ya bağlı, tek tanrılı bir inançtır. Onlar tek Tanrı’nın ilgisine hizmet eden ve onu görünür kılan kutsal gözeticiler ve koruyuculardır. Êzidî geleneği, çeşitli saygın terimlerle anılan, toplam sayılarının yüzlerce olduğu söylenen büyük bir kutsal kişilikler topluluğunu yüceltir; doğanın ve gündelik yaşamın koruyucuları olan Xudanlar bu topluluğun önemli bir grubudur. Büyük yedilinin, Yedi Kutsal Varlık’ın ve en ünlü azizlerin ötesinde doğanın unsurlarının, sürülerin, hasadın, evin ve şifanın birçok sevilen koruyucusu bulunur. Dünyayı ve ihtiyaçlarını gözetmek üzere tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal gözeticiler ve koruyucular olarak Xudanlar, Êzidî halkının inancında ve gündelik ibadetinde merkezî ve sevilen bir yere sahiptir.
Tanrı’nın Kudretinin Parçası Olarak Koruyucular
Xudanlar ayrı tanrılar değil, tek Tanrı’nın kudretinin bir parçasıdır; tek tanrılı Êzidî inancında tek Tanrı’nın yarattığı dünyayı gözetip bakımını sağladığı kutsal koruyuculardır.
Xudanları Êzidîlerin tek tanrılı inancı içinde doğru anlamak temel önem taşır. Êzidîlik her şeye kadir ve mutlak, tek yaratıcı ve her şeyin kaynağı olan tek Tanrı’ya bağlıdır. Xudanlar ayrı veya rakip tanrılar olmadığı gibi yalnızca Tanrı’ya ait olan ibadetin nesneleri de değildir. Êzidî anlayışında onlar, Tanrı’nın kendi kudretinin bir parçası, tek Tanrı’nın yaratılıştan sonra dünyanın işlerini ve bakımını emanet ettiği kutsal gözeticiler ve koruyuculardır. Tek Tanrı’nın ilgisi onlar aracılığıyla dünyanın her bir parçasına ve halkın her bir ihtiyacına, doğanın unsurlarına, sürülere ve tarlalara, eve ve hastaların şifasına uzanır. Êzidî anlayışında Xudanları yüceltmek ve onlara yakarmak, çok sayıda tanrıya tapmak değil, Tanrı’ya gösterilmesi gereken bağlılık içinde tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucuların yardımını ve korumasını aramaktır. Xudanları tek Tanrı’nın kudretinin parçası olan kutsal koruyucular olarak gören bu anlayış, Êzidî tasavvurunun özünü ve doğanın ve gündelik yaşamın çok sayıdaki koruyucusunu doğru anlamanın anahtarını oluşturur. Xudanları, tek Tanrı’nın ilgisinin kutsal hizmetkârları ve araçları olarak Êzidîlerin tek tanrılı inancına sağlam biçimde yerleştirir.
Öne Çıkan Noktalar
Xudanlar, Êzidî inancının kutsal koruyucularıdır.
Xudan sözcüğü efendi, gözetici veya koruyucu anlamına gelir.
Ayrı tanrılar değil, tek Tanrı’nın kudretinin parçasıdırlar; Êzidîlik tek tanrılıdır.
Tek Tanrı, doğanın ve gündelik yaşamın bakımını onlara emanet etmiştir.
Doğanın unsurlarını, sürüleri, hasadı, evi ve şifayı gözetirler.
Büyük yedilinin ve ünlü azizlerin ötesinde, birçok sevilen koruyucu yüceltilir.
Kısa Bilgiler
Terim: Xudan (efendi, sahip, gözetici, koruyucu)
İnanç: Tek tanrılı bir inanç olan Êzidîlik
Niteliği: Ayrı tanrılar değil, tek Tanrı’nın kudretinin parçası
Rolü: Doğanın ve gündelik yaşamın kutsal koruyucuları
Görevlendiren: Yaratılıştan sonra dünyanın bakımını sağlamak üzere tek Tanrı
Gözettikleri: Doğanın unsurları, sürüler, hasat, ev ve şifa
Sayıları: Toplamda yüzlerce kişilikten oluşan büyük bir kutsal topluluk içinde yer alırlar
Ötesinde yer aldıkları: Büyük yedili ve en ünlü azizler
Yüceltilme biçimleri: Yakarış, kutsal mekânlar, sunular ve dua
Örnekler: Sürülerin, evin ve şifanın koruyucuları
Doğanın Unsurlarının Koruyucuları
Xudanlar arasında doğanın unsurlarının ve güçlerinin kutsal koruyucuları, tek Tanrı’nın kendilerine emanet ettiği doğal dünyayı gözeten ateşin, suyun, havanın ve güneşin efendileri bulunur.
Xudanların en önemlileri arasında doğanın unsurlarının ve güçlerinin kutsal koruyucuları yer alır. Êzidî anlayışında tek Tanrı, doğanın unsurları ve bunların tezahürleri için Xudanlar görevlendirmiştir; böylece ateş, su, hava, güneş ve doğal dünyanın diğer özellik ve güçlerinin her biri bir kutsal koruyucu tarafından gözetilir. Doğanın bu büyük koruyucularından bazıları en ünlü Êzidî kutsal varlıkları arasındadır: Güneşin, ateşin ve ışığın kutsal varlığı Şeyh Şems; havanın ve rüzgârın efendisi Musa Sor; kutsal yılanla ilişkilendirilen koruyucu Şeyh Mend. Yağmurların efendisi büyük Pir Mam Rashan gibi daha az ünlü ama aynı ölçüde yüceltilen diğerleri, yağmurları, suları ve doğanın başka güçlerini gözetir. Doğanın unsurlarının bu koruyucuları birlikte doğal dünyayı ve güçlerini gözetip bakımını sağlar; tek Tanrı’nın yaratılışa yönelik ilgisini gerçekleştiren kutsal güçlerdir. Doğanın unsurlarının koruyucuları, Xudanların en büyükleri ve en sevilenleri arasında bulunan ateşin, suyun, havanın ve güneşin kutsal efendileridir. Êzidîlerin kutsal koruyucular tarafından gözetilen dünya tasavvuru en açık biçimde onlar aracılığıyla görülür.
Sürülerin ve Hasadın Koruyucuları
Xudanlar arasında, Êzidî halkının hayvancılık ve tarım yaşamında kendilerine yakarılan sürülerin ve hasadın sevilen koruyucuları, küçükbaş sürülerinin, sığırların ve ekinlerin kutsal koruyucuları bulunur.
Büyük doğa unsurlarının koruyucularının ötesinde Êzidî geleneği, sürüleri ve hasadı gözeten sevilen Xudanları, Êzidî halkının uzun zamandır geçimini sağlayan hayvancılık ve tarım yaşamının kutsal koruyucularını yüceltir. Bunlardan biri, sığırların ve sürülerin koruyucusu olarak yüceltilen, sürüleri kurttan, hastalıktan ve talihsizlikten koruması, sığırların doğurganlığını bereketlendirmesi için kendisine yakarılan Gavane Zerzan’dır. Kutsal gelenekte, bu kutsal koruyuculuk mertebesine yükseltilmiş mütevazı bir sığırtmaç olarak hatırlanır. Bir diğeri, çoban değneği ve sürüsüyle tasvir edilen çoban koruyucu Mem Shivan’dır; sürülerin hırsızlıktan ve zarardan koruyucusu, gelenekte hayvanları iyileştiren mucizeler gösterip halkı yokluktan kurtaran bir koruyucu olarak yüceltilir. Sürülerin ve hasadın bu koruyucuları, Êzidî dünyasında hayvancılık ve tarım yaşamının derin önemini ve kutsal koruyucuların halkın geçimini sağlayan sürüleri ve tarlaları gözettiği yönündeki Êzidî anlayışını yansıtır. Sürülerin ve hasadın koruyucuları, Êzidî halkının gündelik yaşamında en sevilen Xudanlar arasındadır. Hayvancılıkla uğraşanlar ve çiftçiler, korunmak ve bereket için uzun zamandır onlara yönelmiştir.
Evin, Şifanın ve Gündelik Yaşamın Koruyucuları
Xudanlar arasında evin, şifanın ve gündelik yaşamın nice ihtiyacının kutsal koruyucuları, kadınların koruyucusu Xatuna Fakhra gibi ev, evlilik ve hastaların iyileşmesi için kendilerine yakarılan koruyucular bulunur.
Xudanların ilgisi, gündelik yaşamın en kişisel ihtiyaçlarına, eve, aileye ve hastaların şifasına da uzanır. Bu koruyucular arasında, evlilikleri bereketlendirmesi, evde uyum ve refahı geliştirmesi için kendisine yakarılan, düğünlerin ve evin Xudanı olarak yüceltilen Pire Libnan bulunur. Ateşin düşürülmesiyle ilişkilendirilen ve inananların şifa dualarının işareti olarak kutsal ağacına bez bağladığı Sitt Nefise gibi başka kişilikler de belirli rahatsızlıkların iyileşmesi için kendilerine yakarılan şifa koruyucuları olarak yüceltilir. Kadınların ve çocukların koruyucusu, doğumun hamisi olan sevilen Xatuna Fakhra da şifanın ve evin diğer koruyucuları gibi halkın en hassas ihtiyaçlarını gözeten bu koruyucular topluluğuna aittir. Evin, şifanın ve gündelik yaşamın bu koruyucuları, kutsal koruyucuların halkı en kişisel meselelerinde, evlilikte, ev yaşamında, çocuk doğurmada ve hastalıkların iyileşmesinde gözettiği yönündeki Êzidî anlayışını yansıtır. Evin ve şifanın koruyucuları, Êzidî halkının gündelik ibadetinde en sevilen ve en sık yakarılan Xudanlar arasındadır. Halk, aile yaşamının sevinçlerinde ve sıkıntılarında uzun zamandır onlara yönelmiştir.
Xudanlar Nasıl Yüceltilir?
Xudanlar yakarış, dua, kutsal mekânlar ve sunular aracılığıyla yüceltilir; inananlar gündelik yaşamın ihtiyaçlarında korunmak, bereket ve şifa için kutsal koruyuculara yönelir.
Xudanlar, Êzidî halkının gündelik ibadetinde yakarış, dua, kutsal mekânlar ve sunular aracılığıyla yüceltilir. İnananlar ihtiyaçlarına uygun kutsal koruyuculara yönelir; sürülerin korunması için sürülerin koruyucusuna, bir evliliğin bereketlenmesi için evin koruyucusuna veya bir hastalığın iyileşmesi için şifanın koruyucusuna yakararak tek Tanrı’nın bu bakım için görevlendirdiği Xudanın yardımını ve korumasını arar. Koruyucuların birçoğunun kendilerine ait ziyaretgâhları ve kutsal yerleri vardır; buralarda şifa duasının işareti olarak kutsal bir ağaca bez bağlamak ya da bir koruyucunun onuruna sunular sunup yiyecek paylaşmak gibi sunular ve nişanlar bırakılır. Belirli koruyucular belirli zamanlarda ve belirli ayinlerle yüceltilir; bunlar Êzidî halkının hayvancılık, tarım ve aile yaşamının ritmine işlenmiştir. Êzidî halkı, bu yüceltmeler aracılığıyla dünyasını ve ihtiyaçlarını gözeten kutsal koruyucularla bağını sürdürür. Xudanların yakarış, kutsal mekân ve sunu aracılığıyla yüceltilmesi, gündelik yaşamın gerçek ihtiyaçlarında kutsal koruyuculara yönelinen Êzidî inancının canlı ve uygulamaya dönük bağlılığını yansıtır. Xudanların Êzidî yaşamındaki sevilen yeri bu yüceltmelerde görülür.
Anlamı ve Önemi
Xudanlar, her bir parçası ve her bir ihtiyacı tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucular tarafından gözetilip bakılan bir dünyaya ilişkin Êzidî tasavvurunu somutlaştırır: İlahi ilginin, halkın sevilen koruyucuları aracılığıyla doğanın unsurlarına, sürülere, eve ve hastaların şifasına kadar uzandığı bir inançtır bu.
Xudanlar, Êzidî inancının doğal dünyayla ve halkın yaşamıyla derin bağını da somutlaştırır: Ateşin ve suyun, sürülerin ve tarlaların, evin ve hastaların şifasının kutsal koruyucular tarafından gözetildiği, böylece dünyanın tek Tanrı’nın kutsal varlıkları aracılığıyla gerçekleştirdiği ilgiyle dolu olduğu anlayışını yansıtırlar. Büyük yedilinin, Yedi Kutsal Varlık’ın ve ünlü azizlerin yanında her unsurun ve her ihtiyacın sevilen koruyucularından oluşan büyük bir topluluğun bulunduğu Êzidî inancının zenginliğini ve uygulamaya dönük bağlılığını yansıtırlar. Bütün bunlarla Xudanlar, Êzidî inancının en sevilen ve en önemli kişilikleri arasındadır; doğanın ve gündelik yaşamın kutsal koruyucuları, tek Tanrı’nın ilgisinin dünyanın her parçasına ve halkın her ihtiyacına uzanmasını sağlayan koruyuculardır. Somutlaştırdıkları, kutsal koruyucular tarafından bakımı sağlanan dünya tasavvuru, Êzidî inancının en güzel özelliklerinden biridir. Bu tasavvur, ilahi ilginin insan yaşamının en sıradan ve en hassas meselelerine kadar uzanmasını anlatır.
Xudanlar ve Kürtler
Xudanlar, Kürt halkının kadim dinlerinden biri olan Êzidî inancının kutsal koruyucularıdır ve Kürt dünyasının manevi mirasının değerli bir parçasını oluştururlar.
Xudanlar, Êzidî Kürtlerin benimsediği, Kürt halkının kadim ve kendine özgü dinlerinden biri olan Êzidî inancına aittir ve Kürt dünyasının zengin manevi mirasının değerli bir parçasını oluşturur. Êzidî Kürtler, doğanın ve gündelik yaşamın kutsal koruyucularında, tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal varlıklar tarafından gözetilip bakılan bir dünyaya ilişkin güzel bir tasavvuru yüceltmiştir. Bu tasavvur, Êzidî halkının hayvancılık, tarım ve aile yaşamına derinden işlenmiştir. Xudanları sunarken Êzidî inancını yaşayan ve tek tanrılı bir din olarak yüceltiyor, kutsal koruyucularını ayrı tanrılar olarak değil, tek Tanrı’nın kudretinin parçası olarak aslına sadık ve saygılı biçimde sunuyor, halkın değer verdiği doğanın ve gündelik yaşamın sevilen koruyucularını bir araya getiriyoruz. Êzidî inancının derinliğini ve güzelliğini, dünyanın her parçasını ve halkın her ihtiyacını gözeten kutsal ilgi tasavvurunu yansıtan bu koruyucular, Kürt dünyasının manevi mirasının değerli bir parçasıdır. Onları, Êzidî Kürtlerin yaşayan inancının güzel ve sevilen bir parçası olarak yüceltiyoruz.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Xudanlar ayrı tanrılar mıdır? Hayır; bunu açıkça belirtmek gerekir. Êzidîlik, her şeye kadir ve mutlak, tek yaratıcı ve her şeyin kaynağı olan tek Tanrı’ya bağlı, tek tanrılı bir inançtır. Xudanlar ayrı veya rakip tanrılar değil, tek Tanrı’nın kudretinin parçası, dünyanın bakımını tek Tanrı’nın emanet ettiği kutsal gözeticiler ve koruyuculardır. Onları yüceltmek ve onlara yakarmak, çok sayıda tanrıya tapmak değil, Tanrı’ya gösterilmesi gereken bağlılık içinde tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucuların yardımını aramaktır. Êzidîlerin çok sayıda tanrıya taptığı yönündeki her izlenim bir yanlış anlamadır. Xudanlar, diğer tek tanrılı inançlarda yüceltilen melekler ve kutsal varlıklar gibi, tek Tanrı’nın ilgisinin kutsal hizmetkârları ve araçlarıdır; aralarında kutsal varlıkların başı olan büyük Tawusê Melek yer alır.
Neden bu kadar çok koruyucu vardır? Êzidî geleneği, dünyanın nice unsurunun ve ihtiyacının Xudanları da dâhil, toplamda yüzlerce olduğu söylenen büyük bir kutsal kişilikler topluluğunu yüceltir. Bu, her bir parçası ve her bir ihtiyacı tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucular tarafından gözetilip bakılan bir dünyaya ilişkin Êzidî tasavvurunu yansıtır; böylece ilahi ilgi ateşe ve suya, sürülere ve tarlalara, eve ve hastaların şifasına uzanır. Koruyucuların çokluğu çok sayıda tanrının değil, tek Tanrı’nın dünyanın her parçası üzerinde kutsal varlıkları aracılığıyla gerçekleştirdiği ilgisinin eksiksizliğinin işaretidir.
Daha küçük konumdaki bu koruyucular, ünlü azizlerden daha mı az kutsaldır? Sürülerin, evin ve şifanın koruyucuları, büyük yediliden ve en tanınmış azizlerden daha az ünlüdür; her biri hakkında daha az kayıt vardır. Ancak inanç içinde kutsal koruyucular olarak aynı ölçüde içtenlikle yüceltilirler. Hayvancılıkla uğraşanların, çiftçilerin ve ailelerin en doğrudan ihtiyaçlarını gözettikleri için halkın gündelik yaşamında en sevilen ve en sık yakarılan kişilikler arasındadırlar. Daha az ünlü olmaları, daha az kutsal olmalarından değil, kayıtların odaklandığı konulardan kaynaklanır; halkın yaşayan ibadetinde sevilen ve merkezî bir yere sahiptirler.
İlgili Konular
Heft Sirr: Yedi Kutsal Varlık, Êzidî inancının büyük yedilisi
Tawusê Melek: Tavus Kuşu Meleği, Kutsal Varlıkların başı
Şeyh Şems: Güneşin, ateşin ve ışığın kutsal koruyucusu
Musa Sor: Havanın ve rüzgârın efendisi
Şeyh Mend: Kutsal yılanla ilişkilendirilen koruyucu
Pir Mam Rashan: Yağmurların efendisi ve hasadın hamisi
Xatuna Fakhra: Kadınların, çocukların ve doğumun koruyucusu
Şeyh Adi: Êzidî inancının büyük azizi ve reformcusu
Sık Sorulan Sorular
Xudanlar nedir?
Xudanlar, Êzidî inancının kutsal koruyucuları, tek Tanrı’nın dünyayı yarattıktan sonra onun işlerini ve bakımını emanet ettiği kutsal varlıklardır. Xudan sözcüğü efendi, sahip, gözetici veya koruyucu anlamına gelir; Xudanlar doğanın çeşitli unsurlarının ve gündelik yaşamın ihtiyaçlarının kutsal koruyucularıdır. Ayrı tanrılar değil, Tanrı’nın kudretinin bir parçasıdırlar; çünkü Êzidîlik tek tanrılıdır.
Xudanlar tanrı mıdır?
Hayır. Êzidîlik, her şeye kadir ve mutlak tek Tanrı’ya bağlı, tek tanrılı bir inançtır. Xudanlar ayrı veya rakip tanrılar değil, tek Tanrı’nın kudretinin parçası, dünyanın bakımını Tanrı’nın emanet ettiği kutsal gözeticiler ve koruyuculardır. Onları yüceltmek ve onlara yakarmak, diğer tek tanrılı inançların melekleri ve kutsal varlıkları gibi, Tanrı’ya gösterilmesi gereken bağlılık içinde tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal koruyucuların yardımını aramaktır.
Xudanlar neleri gözetir?
Xudanlar doğanın unsurlarını ve güçlerini, ateşi, suyu, havayı, güneşi ve yağmurları; gündelik yaşamın ihtiyaçlarını, sürüleri ve hasadı, evi ve evliliği, hastaların şifasını gözetir. Êzidî anlayışında tek Tanrı, her unsur ve her ihtiyaç için bir kutsal koruyucu görevlendirmiştir; böylece O’nun ilgisi dünyanın her parçasına ve halkın her meselesine uzanır.
Daha az bilinen Xudanlardan bazıları kimlerdir?
Doğanın unsurlarının büyük koruyucularının ötesinde gelenek, sığırların ve sürülerin koruyucusu Gavane Zerzan; sürüleri koruyup hayvanları iyileştiren çoban koruyucu Mem Shivan; düğünlerin ve evin koruyucusu Pire Libnan; ateşin düşürülmesiyle ilişkilendirilen Sitt Nefise gibi sürülerin ve gündelik yaşamın sevilen koruyucularını yüceltir. Bunlar hayvancılıkla uğraşanların, çiftçilerin ve ailelerin en doğrudan ihtiyaçlarını gözetir.
Xudanlar nasıl yüceltilir?
Xudanlar yakarış, dua, kutsal mekânlar ve sunular aracılığıyla yüceltilir. İnananlar ihtiyaçlarına uygun koruyucuya yönelir; sürüler için sürülerin koruyucusuna, bir evlilik için evin koruyucusuna veya bir hastalık için şifanın koruyucusuna yakarır. Birçok koruyucunun, şifa duasının işareti olarak kutsal bir ağaca bez bağlamak gibi sunuların ve nişanların bırakıldığı ziyaretgâhları ve kutsal yerleri vardır.
Bu koruyucular Kürt mirasının bir parçası mıdır?
Evet. Xudanlar, Êzidî Kürtlerin benimsediği, Kürt halkının kadim ve kendine özgü dinlerinden biri olan Êzidî inancına aittir ve Kürt dünyasının zengin manevi mirasının değerli bir parçasını oluşturur. Êzidî Kürtler, doğanın ve gündelik yaşamın kutsal koruyucularında, tek Tanrı’nın görevlendirdiği kutsal varlıklar tarafından gözetilip bakılan bir dünyaya ilişkin güzel bir tasavvuru yüceltmiştir.
Kaynaklar ve İleri Okumalar
Êzidî kutsal kişilikleri listesi — Wikipedia
Êzidîlik (Xudanlar ve kutsal kişilikler) — Wikipedia
Êzidî kutsal kişilikleri ve şifa veren azizler — Kaynaklara genel bakış
Kurdish-History.com: Heft Sirr
Kurdish-History.com: Tawusê Melek