Giriş
Yezidiliğin birçok kutsal figürü arasında, adı inananların hayalinde kadim dünyada hem korkulan hem de saygı duyulan bir yaratıkla, yılanla bağlantılı biri vardır. Kürtçede Sex Mend olarak bilinen Şeyh Mend’e, yılanların efendisi ve koruyucusu, Xudan’ı olarak hürmet edilir; soyundan gelenlerin günümüzde de yılanlardan zarar görmediğine ve ısırıklarını iyileştirebildiğine inanılır. Kürtlerin yerli dini ve bölgenin en eski inançlarından biri olan Yezidi geleneğinin en kendine özgü azizlerinden biridir.
Ancak Şeyh Mend, kutsal efsanenin bir figüründen çok daha fazlasıydı. On ikinci ve on üçüncü yüzyılların gerçek bir tarihsel kişiliği, bir Kürt prensi ve ünlü Selahaddin’in hanedanı Eyyubilerin ordusunda bir komutandı; Selahaddin onu Kürtlerin Emiri unvanıyla onurlandırmış ve dört yüz yıl yaşayacak bir Kürt beyliğinin kurucusu yapmıştı. Onda kutsal olanla dünyevi olan buluşur: Aynı zamanda savaşçı bir prens olan bir aziz, aynı zamanda bir emirliğin hükümdarı olan kutsal bir yılanlar efendisi.
Şeyh Mend’i anlamak, yılanın bazı inançlardaki gibi bir kötülük figürü değil, kutsal ve koruyucu bir varlık, şifanın, bilgeliğin ve güvenliğin simgesi olduğu Yezidi geleneğinin zenginliğine göz atmaktır. Aynı zamanda Yezidilerin kutsal ailelerinin ülkenin efendileri ve hükümdarları da olduğu Kürt tarihinin bir bölümüne göz atmaktır. Onun hikâyesinde mit ve tarih birbirinden ayrılmaz biçimde örülmüştür.
İçindekiler
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Şeyh Mend Kimdi?
Kürtçede Sex Mend, ayrıca Şeyh Mand veya Şeyh Mand Paşa olarak anılan Şeyh Mend, her şeyden önce Yılanlar Efendisi olarak hürmet gören, on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda yaşamış bir Yezidi aziziydi. Büyük aziz Şeyh Fakhradin’in en büyük oğluydu ve Yezidi şeyhlerinin Şemsani soyuna aitti. Kutsal rolünün ötesinde, Kürt Kilis Emirliği’ni kurmuş ve Selahaddin’in Eyyubi hanedanına hizmet etmiş tarihsel bir hükümdar ve askerî komutandı. Soyundan gelenler, Mendkan denilen ayrı bir şeyh ailesi oluşturur; onun yılanlar üzerindeki gücünü günümüzde de taşıdıklarına inanılır.
Şemsani Soyundan Bir Aziz
Şeyh Mend, Yezidiliğin en yüce kutsal soyuna aitti. Babası, Kürtçede Sex Fexredin denilen Şeyh Fakhradin’di; Yezidi inancına göre Tanrı’nın dünyanın bakımını emanet ettiği, inancın başında bulunan Tavus Meleği’yle birlikte onurlandırılan Heft Sirr, Yedi Sır veya Yedi İlahî Varlık arasında sayılır. Fakhradin, dört Şemsani şeyh soyunun ataları olan ve meleksel varlıkların yeryüzündeki bedenlenmeleri sayılan dört kardeşten, prens Ezdina Mir’in dört oğlundan biriydi.
Bu kutsal ailede Şeyh Mend, seçkin akrabalar arasındaydı. Amcası, güneşin ve ışığın azizi büyük Şeyh Şems’ti; kız kardeşi, doğumun, kadınların ve çocukların koruyucusu, Yezidiliğin en önemli kadın azizlerinden biri olarak hürmet gören Khatuna Fexra’ydı; erkek kardeşleri ise Şeyh Bedir ve Şeyh Aqub’du. Şeyh Mend’in kendisinden, Fakhradin soyu içinde ayrı bir grup oluşturan ve kutsal rolünü kuşaklar boyunca koruyan ayrı bir şeyh ailesi, Mendkan soyu gelir. Bu soyda doğmak, Yezidi kutsal düzeninin doğrudan kalbinde bir yer miras almaktı.
Öne Çıkan Noktalar
Şeyh Mend, Yılanlar Efendisi olarak hürmet edilen Yezidi azizidir.
Şemsani şeyh soyundan Şeyh Fakhradin’in en büyük oğluydu.
Yezidilikte yılan kötü değil, kutsal ve koruyucu bir varlıktır.
Soyundan gelen Mendkanların yılan ısırığını iyileştirdiğine ve yılanlardan zarar görmediğine inanılır.
Tarihsel bir hükümdar, Kürt Kilis Emirliği’nin ilk emiriydi.
Selahaddin onu Kürtlerin Emiri unvanıyla onurlandırdı.
Kısa Bilgiler
Adı: Şeyh Mend (Kürtçe: Sex Mend); ayrıca Şeyh Mand, Şeyh Mand Paşa
Yaşadığı dönem: 12. yüzyıldan 13. yüzyıla
Türü: Şemsani şeyh soyundan bir Yezidi azizi
Babası: Yedi İlahî Varlıktan biri olan Şeyh Fakhradin (Sex Fexredin)
Kardeşleri: Şeyh Bedir, Şeyh Aqub ve azize Khatuna Fexra
Bilindiği sıfat: Yezidilikte yılanların Xudan’ı, yani Efendisi
Soyu: Hâlâ yılan ısırığını iyileştiren Mendkan şeyh ailesinin kurucusu
Ziyaretgâhları: Laleş’te ve Şeyhan bölgesindeki Ayn Sifni’de
Tarihsel rolü: Kürt Kilis Emirliği’nin ilk hükümdarı
Onurlandıran: Ona Kürtlerin Emiri unvanını veren Selahaddin
Yılanlar Efendisi
Şeyh Mend’in en çok sevildiği ve en iyi bilindiği rol, Yezidi inancında yılanların efendisi, gözeticisi ve koruyucusu, yılanların Xudan’ı olmasıdır. Yaşamın belirli alanlarını gözeten kutsal figürler bakımından zengin bir gelenekte Şeyh Mend, yılanlar dünyasının ait olduğu kişidir ve yılan onun kutsal simgesidir. Bu ilişki ona karşı bir leke değildir; çünkü Yezidilikte yılan derin ve olumlu anlam taşıyan bir yaratıktır ve onun efendisi olmak onurlu bir konuma sahip olmaktır.
Gelenek, canlı anlatılarından birinde, Şeyh Mend’in halkına karşı gelen düşmanları uzaklaştırmak için bir zamanlar bizzat büyük bir kara yılanın biçimine büründüğünü, yılanın gücünü inananların korunmasına yönelttiğini anlatır. Aziz hakkında ister yaşamında ister efsanede anlatılsın, bu tür hikâyeler rolünün özünü ifade eder: Onun efendiliği altında yılan bir gözetici ve koruyucudur; Şeyh Mend de yılanın gücünü halkının iyiliği için kullanır. Bu, çarpıcı ve güzel bir anlayıştır ve onu bölgenin azizleri arasında farklı kılar.
Kutsal Yılan
Şeyh Mend’i anlamak için yılanın Yezidilikteki yerini anlamak gerekir; bu, bazı diğer inançlardaki yerinden çok farklıdır. Yezidi geleneğinde yılan, kötülük veya ayartma yaratığı olmaktan çok uzak, bilgelik, bilgi, şifa, doğurganlık ve her şeyden önce korunma ve güvenlikle ilişkili kutsal ve iyiliksever bir varlıktır. Bunun en ünlü ifadesi, Yezidi dünyasının manevi kalbi olan kutsal vadi Laleş’te bulunur; burada merkezî ziyaretgâhın girişinin yanındaki duvara büyük bir kara yılan oyulmuştur.
Yüzyıllar boyunca kutsal kandillerin isiyle kararmış devasa kara yılanın bu tasviri, Şeyh Adi’nin Ziyaretgâhının girişinde dik durur; kutsal mekâna giren her hacının gördüğü ilk şeylerden biridir ve ona hürmet edilir. Kutsal yeri gözeten koruyucu gücün işaretidir. Yezidiler yılana bu biçimde saygı göstererek bütün bölgenin en eski kutsal simgelerinden birini korurlar; Şeyh Mend de yılanların efendisi olarak bu kadim ve koruyucu simgeyi gözeten azizdir.
Gemiyi Kurtaran Yılan
Yezidi kutsal geleneğinde yılana duyulan saygı, büyük Tufan hikâyesiyle bağlantılı güzel bir efsaneyle açıklanır. Geleneğin anlatısına göre sular yükseldikten sonra Nuh’un gemisi dağa oturduğunda gövdesi delinip su almaya başladı; batma ve taşıdığı bütün canlıları boğma tehlikesi doğdu. Bu tehlike anında bir kara yılan gövdedeki deliğin üzerinde sıkıca kıvrıldı, yarığı kendi bedeniyle kapadı; böylece gemiyi su üstünde tuttu, içindeki herkesin yaşamını ve onlarla birlikte dünyanın geleceğini kurtardı.
Geleneğe göre bu nedenle yılan, kutsal bir yaratık, güvenliğin, korunmanın ve kurtuluşun simgesi, asla öldürülmemesi gereken bir varlık oldu. Laleş’teki kara yılanın, geminin kurtarıcısı olan bu aynı yılan olduğu anlaşılır; Şeyh Mend ve soyu için kutsal olan yılan da yine aynısıdır. Bu tek imgede Yezidi yılanının bütün anlamı toplanır: Yıkım getiren değil, yaşamı koruyan, bir zamanlar dünyayı sulardan kurtarmış yaratığın ta kendisidir. Şeyh Mend’in efendisi olarak hükmettiği, bu koruyucu ve yaşam veren yılandır.
Yaşayan Soy
Şeyh Mend’in kutsal rolü yaşamıyla sona ermedi; onun yılanlar üzerindeki gücünü günümüze kadar taşıdığına inanılan, Mendkan olarak bilinen şeyh ailesine, soyundan gelenlere aktarılır. Yaşayan geleneğe göre soyunun üyeleri, yılanların kendilerini ısırmayacağı ve başkalarının yılan ısırıklarını iyileştirebilecekleri biçimde kutsanmıştır. Gerçekte onlar, yeteneğin soydan aktarıldığı şifacılardır; yılanların ısırdığı Yezidiler geleneksel olarak iyileşmek için onlara başvurmuştur.
Bu, Şeyh Mend kültünün en dikkate değer özelliklerinden biridir: Yalnızca çok eski bir azizin hatırası değil, kutsal atalarına atfedilen yeteneği kullanmayı sürdüren gerçek ailelerde somutlaşan yaşayan bir uygulamadır. Şeyh Mend’in soyundan gelenler, şifa çalışmalarında atalarından gelen koruyucu güce dayanarak yılanın kutsal tasvirini kullanabilirler. Böylece aziz, halkı arasında mevcut ve etkin kalır, kutsaması soyunun her kuşağında yenilenir; bu, Yezidi kutsal düzeninin kutsal olanı günlük yaşamın dokusuna nasıl ördüğünün canlı bir örneğidir.
Emir ve Komutan
Bütün kutsal halesine karşın Şeyh Mend, sağlam tarihin de güçlü bir figürüydü. Kürt Hakkâri aşiretinin önderlerinden ve Haçlı Seferleri çağında Müslüman dünyaya önderlik eden ünlü Kürt hükümdarı Selahaddin’in kurduğu hanedan Eyyubilerin ordusundaki Hakkâri alayının komutanlarından biriydi. Bir savaşçı ve halkının önderi olarak Şeyh Mend, Eyyubi devletine kayda değer hizmetlerde bulundu.
Kendisi de Kürt olan Selahaddin, bu hizmetlerin karşılığında Şeyh Mend’e yüce Kürtlerin Emiri unvanını, Halep’in batısındaki Qoseir Kalesi’nin yönetimini ve Levant Kürtleri üzerinde bir dirlik verdi. Böylece yılanların kutsal efendisi, Suriye topraklarındaki Kürt toplulukları üzerinde yetkili dünyevi bir prens de oldu. Bu, o çağın Kürt dünyasında kutsal ve dünyevi yetkinin tek bir ailede nasıl birleşebildiğinin ve büyük Yezidi kutsal ailelerinin aynı zamanda yönetici aileler olduğunun çarpıcı bir örneğidir.
Kilis Emirliği
Şeyh Mend’e verilen yetkiden, kalıcı bir Kürt beyliği doğdu: Kuzey Suriye ile güney Anadolu sınır bölgelerindeki Kilis ve Afrin yörelerini yöneten, Kürtçede Mirektiya Kilise denilen Kilis Emirliği. On ikinci yüzyılın sonunda Eyyubilerin bağlı beyliği olarak kurulan emirliği, ilk hükümdarı olarak Şeyh Mend kurdu; hükümdarları ise onun soyundan, Fakhradin’in kutsal ailesinin soyundan gelen kişilerdi. Bu Kürt hanedanı, on yedinci yüzyılın başlarına kadar dikkate değer uzunlukta bir dönem boyunca varlığını sürdürdü.
Gelenek, Şeyh Mend’in bu yüksek konuma yükselişinin itirazsız olmadığını hatırlatır. Hama ile Maraş arasındaki bölgelere yayılmış Yezidi Kürtlerin şeyhleri, başlangıçta onun böylesi bir yetki üzerindeki iddiasına karşı çıktı; rekabet keskindi ve zaman zaman silahlı çatışmaya bile yol açtı. Ancak Şeyh Mend onlara üstün geldi ve sonunda önderliğini kabul ettiler. Bu yolla batı topraklarının Kürt ve Yezidi toplulukları üzerindeki yetkisini pekiştirdi, kutsal ailesinin adını ve kanını dört yüzyıl boyunca taşıyacak bir beyliğin temelini attı.
Ortak Bir Yılan Mirası
Şeyh Mend’i merkez alan yılana hürmet, Yezidilere özgü değildir; Yarsaniler ve Kürt Alevileri de dâhil olmak üzere Kürt dünyasının birçok eski inanç topluluğunda farklı biçimlerde paylaşılır. Birçok araştırmacı, bu ortak saygının bölgedeki dinin çok kadim bir katmanına, yılanın kutsal ve koruyucu bir yere sahip olduğu İslam öncesi bir mirasa işaret ettiğini düşünür. Kürtlerin taşıdığı çeşitli manevi gelenekleri birbirine bağlayan iplerden biridir.
Bu kutsal, koruyucu yılan, Kürtlerin ve bölgenin efsanelerindeki her yılan figürüyle karıştırılmamalıdır. Şeyh Mend’in yılanı kutsal bir koruyucudur; bölgenin daha geniş folklorundaki bilge yılan kraliçe Şahmeran gibi bir figürden veya eski mitlerde zalim hükümdarların omuzlarından çıkan tehditkâr yılanlardan anlam bakımından oldukça farklıdır. Şeyh Mend figüründe yılan, bütünüyle korunmanın ve şifanın yaratığı, geminin kurtarıcısı ve kutsal yerin koruyucusudur; Yezidi geleneğinin böylesine özenle koruduğu anlam budur.
Simgesellik ve Anlam
Şeyh Mend figürü, zengin anlamların birçok kolunu bir araya getirir. Yılanlar efendisi olarak, Yezidilerin yılanı kutsal bir koruyucu, zarar vermekten ziyade şifa ve güvenlik varlığı olarak kavrayışını somutlaştırır; inanç onda, ülkenin en eski kutsal simgelerinden birine duyduğu saygıyı ifade eder. Yaşayan şifacı soyu, Yezidi geleneğinin azizlerini dünyada nasıl mevcut ve etkin tuttuğunu, kutsamalarının gerçek aileler aracılığıyla hastalara ve acı çekenlere yönelik fiilî bakıma nasıl aktığını gösterir.
Kutsal ve dünyevi rollerinin birleşiminde, aynı zamanda emir olan bir aziz olarak Şeyh Mend, bütün bir dünyayı somutlaştırır: Kutsal ailelerin aynı zamanda yönetici hanedanlar olduğu, manevi ve siyasi olanın ayrı âlemler değil, iç içe geçmiş alanlar olduğu Orta Çağ yüzyıllarının Kürt dünyasını. Onu hatırlamak, Yezidi inancının bir zamanlar yalnızca dağ köylerinin dini değil, Kürt topraklarının tarihi ve iktidarıyla örülmüş prenslerin ve emirliklerin inancı olduğunu da hatırlamaktır.
Şeyh Mend ve Kürtler
Şeyh Mend, Kürtlerin dünyasında ve her şeyden önce onu uzak bir hatıradan ziyade yaşayan bir varlık sayan Yezidiler arasında sevilen bir yere sahiptir. Soyu hâlâ şifa veren yılanlar efendisi olarak topluluğun fiilî dinî yaşamına örülmüştür; Yedi İlahî Varlıktan gelen kutsal ailenin bir azizi olarak Yezidi kutsal düzeninin kalbine yakındır; bir emirliğin kurucusu ve Kürtlerin Emiri olarak halkının siyasi tarihine de aittir.
Yüzyıllar boyunca ağır acılar çekmiş, bölgenin en kadim ve en yanlış anlaşılan inançlarından birine bağlı kalan Yezidiler için Şeyh Mend gibi figürler kimlik, süreklilik ve gurur kaynağıdır. Günümüz topluluğunu hem kutsal hem dünyevi bakımdan uzun ve onurlu bir tarihe bağlar; ona süren hürmet, büyük zorluklara rağmen hayatta kalmış bir geleneğin dayanıklılığının işaretidir. Şeyh Mend’i onurlandırmak, Kürtlerin daha geniş hikâyesi içinde Yezidi mirasının derinliğini ve sürekliliğini onurlandırmaktır.
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Şeyh Mend’in yılanı uğursuz bir anlam mı taşır? Taşımaz ve kavranması gereken en önemli nokta budur. Yezidiler, inançlarının yanlış anlaşılmasından kaynaklanan zalimce ve asılsız suçlamalara uzun zamandır maruz kalmış; yılana hürmetin varlığı bazen dışarıdakiler tarafından haksız biçimde aleyhlerine kullanılmıştır. Gerçekte Yezidilik tektanrılı bir inançtır; içindeki yılan ise kutsal ve koruyucu bir varlık, güvenliğin, şifanın ve yaşamın kurtuluşunun simgesi, gemiyi kurtaran yaratık olarak onurlandırılır. Efendisi Şeyh Mend, iyiliksever bir koruyucu azizdir ve ona hürmette karanlık bir şey yoktur. Hem Tavus Meleği hem de yılan gelenekleri, onları anlamayanların çarpıtmaları üzerinden değil, Yezidilerin kendi anlayışlarıyla kavranmalıdır.
Şeyh Mend bir aziz miydi, yoksa tarihsel bir figür müydü? Her ikisiydi; onu bu kadar ilginç yapan şeyin bir parçası da budur. Kutsal gelenekler onu, yılanlar üzerinde mucizevi güçleri olan Şemsani soyunun kutsal bir figürü olarak sunarken tarihsel kayıtlar gerçek bir hükümdar ve Eyyubi komutanı, Selahaddin’in onurlandırdığı Kilis Emirliği’nin kurucusu olarak tanıklık eder. Yezidi kutsal ailesinin yaşamlarında sıklıkla olduğu gibi kutsal efsane ile belgelenmiş tarih iç içe geçmiştir; her ikisi de kişinin tam tablosuna aittir.
Yaşamının ayrıntıları ne kadar kesindir? O uzak çağın çoğu figüründe olduğu gibi ve özellikle Yezidi sözlü geleneğinin yüzyıllarca süren zulüm sırasında uğradığı büyük kayıplar düşünüldüğünde, birçok ayrıntı yalnızca kutsal gelenek aracılığıyla bilinir ve yaklaşık niteliktedir. Yaşamının tarihleri on ikinci ve on üçüncü yüzyıllar içinde farklı biçimlerde verilir; kutsal soyağacı da belgeyle kanıtlanmış olmaktan ziyade dinî bir gelenek meselesi olarak kabul edilir. En dürüst yaklaşım, Eyyubi çağındaki rolünün ve Kilis’in kuruluşunun sağlam tarihsel özüne dikkat çekerken bunları yaşayan bir inancın değer verilen gelenekleri olarak kabul etmektir.
İlgili Konular
Laleş: Ziyaretgâhın yanında kutsal kara yılanın oyulduğu kutsal Yezidi vadisi
Şeyh Adi: Laleş’teki ziyaretgâhı yılan tasvirini taşıyan merkezî Yezidi azizi
Yedi Melek: Şeyh Mend’in babası Fakhradin’in de aralarında bulunduğu Heft Sirr
Tawuse Melek: Yezidi inancının başındaki Tavus Meleği
Şeyh Şems: Güneşin azizi, Şeyh Mend’in Şemsani soyundan amcası
Şahmeran: Kutsal yılandan farklı olan, daha geniş folklorun yılan kraliçesi
Sık Sorulan Sorular
Şeyh Mend kimdi?
Kürtçede Sex Mend denilen Şeyh Mend, Yılanlar Efendisi olarak hürmet gören, on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda yaşamış bir Yezidi aziziydi. Büyük aziz Şeyh Fakhradin’in en büyük oğluydu ve Yezidi şeyhlerinin Şemsani soyuna aitti. Aynı zamanda Kürt Kilis Emirliği’ni kurmuş tarihsel bir hükümdar ve Eyyubi komutanıydı; soyundan gelen Mendkanların onun yılanlar üzerindeki gücünü günümüzde de taşıdığına inanılır.
Şeyh Mend’e neden Yılanlar Efendisi denir?
Yılanı kutsal ve iyiliksever bir varlık sayan Yezidi inancında ona, yılanların efendisi ve koruyucusu, Xudan’ı olarak hürmet edilir. Gelenek, yılanlara hükmedebildiğini ve halkını korumak için büyük bir kara yılan biçimine bile büründüğünü anlatır; soyundan gelenlerin yılanlardan zarar görmediğine ve ısırıklarını iyileştirebildiğine inanılır. Unvan, kutsal ve koruyucu bir yaratığı gözeten aziz olarak rolünü yansıtır.
Yezidilikte yılan kötü müdür?
Hayır. Yezidilikte yılan, bazı diğer inançlardaki rolünden oldukça farklı olarak bilgelik, şifa, doğurganlık ve güvenlikle ilişkili kutsal ve koruyucu bir varlıktır. Ünlü bir efsane, bir kara yılanın bir sızıntıyı bedeniyle kapayarak Nuh’un gemisini kurtardığını anlatır; bu nedenle yılana yaşamın kurtarıcısı olarak saygı gösterilir. Laleş ziyaretgâhında oyulmuş büyük kara yılan bu saygıyı yansıtır. Yezidilik tektanrılı bir inançtır ve yılana hürmet etmesinde uğursuz bir şey yoktur.
Mendkan soyu nedir?
Mendkanlar, Şeyh Mend’in soyundan gelen, Şemsani şeyhleri arasında Şeyh Fakhradin’in soyu içinde ayrı bir grup oluşturan şeyh ailesidir. Yaşayan geleneğe göre bu soyun üyeleri, atalarının yılanlar üzerindeki gücünü taşır: Yılanlar onları ısırmaz ve başkalarının yılan ısırıklarını iyileştirebilirler. Gerçekte onlar, Şeyh Mend’in kutsal rolünü günümüzde yaşatan, yeteneğin soydan aktarıldığı şifacılardır.
Şeyh Mend gerçek bir tarihsel kişi miydi?
Evet. Kutsal rolünün yanında Şeyh Mend’in gerçek bir tarihsel figür olduğuna tanıklık edilir: Kürt Hakkâri aşiretinin bir önderi ve Selahaddin’in Eyyubi ordusunda bir komutandı; Selahaddin onu Kürtlerin Emiri unvanıyla ve Levant’ta bir dirlikle onurlandırmıştı. Soyundan gelenlerin yönetiminde on yedinci yüzyıla kadar varlığını sürdüren bir beylik olan Kürt Kilis Emirliği’nin ilk hükümdarı oldu.
Kilis Emirliği neydi?
Kilis Emirliği, kuzey Suriye ile güney Anadolu sınır bölgelerindeki Kilis ve Afrin yörelerini yöneten, on ikinci yüzyılın sonunda Eyyubi hanedanının bağlı beyliği olarak kurulmuş bir Kürt beyliğiydi. İlk hükümdarı Şeyh Mend’di ve hükümdarları kutsal Fakhradin ailesinden, onun soyundan gelen kişilerdi. Emirlik yaklaşık dört yüzyıl boyunca, on yedinci yüzyılın başlarına kadar varlığını sürdürdü.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Fexredin (Şeyh Fahreddin) - Wikipedia
Sex Mend ve Yezidilikte Yılanların Rolü - Ezidi Heritage
Yezidi Dininde Yılan Simgeselliği - Hevsel Times