Destpêk
Di nav gelek kesayetên pîroz ên Êzidîtiyê de kesek heye ku navê wî di hişê bawermendan de bi heyîneke ku li seranserê cîhana kevnar hem jê ditirsin hem jî rêz jê digirin ve girêdayî ye: mar. Şêx Mend, ku bi Kurdî Şêx Mend tê naskirin, wek Xudan, ango xwedî û parêzvanê maran, tê pîrozgirtin. Heta îro jî bawerî heye ku dûndeya wî ji maran zirar nabînin û dikarin birînên gezkirina wan derman bikin. Ew yek ji pîrozên herî taybet ên kevneşopiya Êzidî ye, oleke xwecih a Kurdan û yek ji olên herî kevin ên herêmê.
Lê Şêx Mend ji kesayeteke efsaneya pîroz pir wêdetir bû. Ew kesayeteke rastîn a dîrokî ya sedsalên duwazdehem û sêsdehem bû, mîrekî Kurd û fermandarekî di artêşa Eyûbiyan de. Ev xanedan ya Selahedînê navdar bû, ku bi navê Mîrê Kurdan rêz ji wî re da û ew kir damezirînerê mîrektiyeke Kurdî ku dê çarsed salan bidomiya. Di wî de ya pîroz û ya dinyayî digihîjin hev: pîrozek ku di heman demê de mîrekî şervan bû, xwediyekî pîroz ê maran ku hukumdarê mîrektiyekê jî bû.
Têgihiştina Şêx Mend dîtineke kurt a dewlemendiya kevneşopiya Êzidî ye. Di wê de mar, wek di hin olan de, kesayeteke xirabiyê nîne, lê heyîneke pîroz û parastinê ye, sembola şîfa, zanatî û ewlehiyê. Ew dîtineke kurt a beşek ji dîroka Kurdî jî ye, ku tê de malbatên pîroz ên Êzidiyan xwedî û hukumdarên welêt jî bûn. Çîroka wî ew çîrok e ku tê de mît û dîrok bi awayekî jihevneqetandî hatine hunandin.
Naverok
Şêx Mend kî bû?
Şêx Mend, ku bi Kurdî Şêx Mend e û Şêx Mand an Şêx Mand Paşa jî jê re tê gotin, pîrozekî Êzidî yê sedsalên duwazdehem û sêsdehem bû. Berî her tiştî wek Xwediyê Maran tê pîrozgirtin. Ew kurê herî mezin ê pîrozê mezin Şêx Fexredîn bû û ji dûndeya Şemsanî ya şêxên Êzidî bû. Ji rola xwe ya pîroz wêdetir, hukumdar û fermandarekî leşkerî yê dîrokî bû ku Mîrektiya Kurdî ya Kilîsê damezirand û xizmeta xanedana Eyûbî ya Selahedîn kir. Dûndeya wî malbata xwe ya şêxtiyê, Mendkan, ava dikin û bawerî heye ku heta îro jî hêza wî ya li ser maran hilgirtine.
Pîrozek ji dûndeya Şemsanî
Şêx Mend ji dûndeya pîroz a herî bilind a Êzidîtiyê bû. Bavê wî Şêx Fexredîn bû, ku bi Kurdî Şêx Fexredîn tê gotin û di nav Heft Sirran de tê hesibandin: Heft Sirr an Heft Heyînên Xwedayî, yên ku li gor baweriya Êzidî Xwedê lênêrîna cîhanê radestî wan kir û ku bi Tawûsê Melek re li serê olê tên rêzgirtin. Fexredîn yek ji çar kurên mîr Êzdîna Mîr bû; ew çar bûn bav û bapîrên çar dûndeyên şêxtiyê yên Şemsanî û tê bawerkirin ku heyînên melekî bûn ku li ser rûyê erdê di laşê mirov de derketibûn.
Di vê malbata pîroz de Şêx Mend di nav xizmên navdar de bû. Apê wî Şêx Şems ê mezin bû, pîrozê roj û ronahiyê; xwişka wî Xatûna Fexra bû, ku wek yek ji pîrozên jin ên herî girîng ên Êzidîtiyê tê rêzgirtin, parêzvana zayînê, jin û zarokan; birayên wî jî Şêx Bedir û Şêx Aqub bûn. Ji Şêx Mend bi xwe malbateke taybet a şêxtiyê, Mendkan, tê, ku di nav dûndeya Fexredîn de koma xwe ava dikin û rola wî ya pîroz di nav nifşan de diparêzin. Di vê dûndeyê de jidayikbûn wateya mîratgirtina cihekî tam di nav dilê rêza pîroz a Êzidî de bû.
Xalên sereke
Şêx Mend pîrozê Êzidî ye ku wek Xwediyê Maran tê pîrozgirtin.
Ew kurê herî mezin ê Şêx Fexredîn bû, ji dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî.
Di Êzidîtiyê de mar heyîneke pîroz û parastinê ye, heyîneke xirab nîne.
Bawerî heye ku dûndeya wî, Mendkan, birînên gezkirina maran derman dikin û ji maran zirar nabînin.
Ew hukumdarekî dîrokî bû, yekem mîrê Mîrektiya Kurdî ya Kilîsê.
Selahedîn bi navê Mîrê Kurdan rêz ji wî re da.
Agahiyên kurt
Nav: Şêx Mend (bi Kurdî: Şêx Mend); herwiha Şêx Mand, Şêx Mand Paşa
Demên jiyanê: Ji sedsala 12em heta 13em
Cure: Pîrozekî Êzidî ji dûndeya şêxtiyê ya Şemsanî
Bav: Şêx Fexredîn, yek ji Heft Heyînên Xwedayî
Bira û xwişk: Şêx Bedir, Şêx Aqub û pîroz Xatûna Fexra
Navê naskirinê: Xudan, ango Xwediyê Maran, di Êzidîtiyê de
Dûnde: Damezirînerê malbata şêxtiyê ya Mendkan, ku hîn birînên gezkirina maran derman dikin
Ziyaretgeh: Li Lalişê û li Eyn Sifnî li herêma Şêxanê
Rola dîrokî: Yekem hukumdarê Mîrektiya Kurdî ya Kilîsê
Rêzgirtin ji aliyê: Selahedîn, ku wî bi navê Mîrê Kurdan nav kir
Xwediyê Maran
Rola ku Şêx Mend herî zêde pê tê hezkirin û naskirin ya Xudanê maran e, xwedî, piştgir û parêzvanê maran di baweriya Êzidî de. Di kevneşopiyeke dewlemend a kesayetên pîroz de, ku li qadên taybet ên jiyanê dinêrin, Şêx Mend ew kes e ku cîhana maran ya wî ye û mar sembola wî ya pîroz e. Ev girêdan tu xalek li dijî wî nîne, ji ber ku di Êzidîtiyê de mar heyîneke xwedî wateyeke kûr û erênî ye; xwediyê wê bûn wateya cihekî bi rûmet girtinê ye.
Kevneşopî di yek ji vegotinên xwe yên zindî de dibêje ku Şêx Mend bi xwe carekê şêweyê marekî mezin ê reş girt, da dijminên ku hatibûn ser gelê wî birevîne. Wî hêza mar ji bo parastina bawermendan bi kar anî. Çîrok li ser pîroz di jiyana wî de an di efsaneyê de were gotin jî, vegotinên wiha dilê rola wî derdibirînin: mar di bin xwedîtiya wî de parêzvan û parastkar e û Şêx Mend hêza wê ji bo xêra gelê xwe bi kar tîne. Ev têgihiştineke berbiçav û bedew e û wî di nav pîrozên herêmê de cuda dike.
Marê pîroz
Ji bo têgihiştina Şêx Mend, divê mirov cihê mar di Êzidîtiyê de têbigihîje, ku ji cihê wê di hin olên din de pir cuda ye. Mar di kevneşopiya Êzidî de heyîneke xirabî an xapandinê nîne; pîroz û xêrxwaz e, bi zanatiyê, zanîn, şîfa, zayînerî û berî her tiştî parastin û ewlehiyê ve girêdayî ye. Derbirîna herî navdar a vê yekê li Lalişê tê dîtin, geliyê pîroz ku dilê ruhî yê cîhana Êzidî ye. Li wir li ser dîwar, li kêleka deriyê ziyaretgeha navendî, marekî mezin ê reş hatiye neqişandin.
Ev wêne, marê reş ê mezin ku li kêleka deriyê Ziyaretgeha Şêx Adî rasterast radiweste û bi sedsalan bi dûkelê çirayên pîroz reş bûye, yek ji tiştên yekem e ku her hecî gava dikeve cihê pîroz dibîne. Rêz jê tê girtin. Ew nîşaneya hêza parastinê ye ku li cihê pîroz dinêre. Bi vî awayî rêzgirtina mar, Êzidî yek ji sembolên pîroz ên herî kevnar ên tevahiya herêmê diparêzin. Şêx Mend, wek xwediyê maran, pîrozê ku li ser vê nîşaneya kevin û parastinê serwer e.
Marê ku keştî rizgar kir
Di kevneşopiya pîroz a Êzidî de rêzgirtina mar bi efsaneyeke bedew, ku bi çîroka Tofana mezin ve girêdayî ye, tê ravekirin. Li gor kevneşopiyê, gava keştiya Nûh piştî bilindbûna avan li ser çiyê sekinî, laşê keştiyê qul bû û av ket hundir. Xetere hebû keştî binav bibe û hemû zindiyên ku hilgirtibûn bixeniqîne. Di wê kêliya xeterê de marekî reş laşê xwe bi hişkî li ser qula keştiyê pêça, bi laşê xwe qul girt û bi vî awayî keştî li ser avê hişt. Jiyana hemû kesên li serê û bi wan re paşeroja cîhanê rizgar kir.
Ji ber vê yekê, li gor kevneşopiyê, mar bû heyîneke pîroz, sembola ewlehî, aramî û rizgariyê, heyînek ku divê qet neyê kuştin. Marê reş ê Lalişê wek heman mar, rizgarkerê keştiyê, tê têgihiştin û marê ku ji bo Şêx Mend û dûndeya wî pîroz e jî heman e. Di vê wêneyeke tenê de tevahiya wateya marê Êzidî kom dibe: ew wêranker nîne, lê parêzvanê jiyanê ye, heman heyîna ku carekê cîhan ji avan rizgar kir. Şêx Mend wek xwediyê vî marê parastinê û jiyanbexş hukum dike.
Dûndeya zindî
Rola pîroz a Şêx Mend bi jiyana wî re bi dawî nehat, lê bi rêya dûndeya wî, malbata şêxtiyê ya ku wek Mendkan tê naskirin, tê veguhastin. Bawerî heye ku heta roja îro hêza wî ya li ser maran hilgirtine. Li gor kevneşopiya zindî, endamên dûndeya wî ew qas bi xêr hatine kirin ku mar wan nagezin û ew dikarin birînên gezkirina maran li kesên din derman bikin. Bi pratîkê ew dermanvanên ji bav û bapîran ve ne û Êzidiyên ku ji aliyê maran ve hatine gezkirin bi kevneşopî hatine cem wan da şîfa bibînin.
Ev yek ji taybetmendiyên herî berbiçav ên rêzgirtina Şêx Mend e: ew tenê bîranîna pîrozekî ji demên pir kevin nîne, lê pratîkeke zindî ye. Ew di malbatên rastîn de tê jiyandin, yên ku hîn behreya ji bav û bapîrê wan ê pîroz re tê dayîn bi kar tînin. Di karê xwe yê dermanê de dûndeya Şêx Mend dikare wêneya pîroz a mar bi kar bîne û hêza parastinê ya ji pêşiyê wan diherike bi kar bîne. Bi vî awayî pîroz di nav gelê xwe de amade û çalak dimîne; xêra wî di her nifşekî ya dûndeya wî de nû dibe. Ev nimûneyeke zindî ya çawaniya ku rêza pîroz a Êzidî tiştê pîroz di nav tevnê jiyana rojane de dihunîne ye.
Mîr û fermandar
Tevî hemû heybeta wî ya pîroz, Şêx Mend kesayeteke dîrokî ya bi bingeheke xurt û bi hêz jî bû. Ew yek ji serokên eşîra Kurd a Hekkarî û fermandarekî alaya Hekkarî di artêşa xanedana Eyûbî de bû. Ev xanedan ji aliyê hukumdarê navdar ê Kurd Selahedîn ve hatibû damezirandin, ku di serdema Şerên Xaçparêzan de rêberiya cîhana Misilman dikir. Wek şervan û serokê gelê xwe, Şêx Mend xizmeteke berbiçav ji dewleta Eyûbî re kir.
Wek xelata wê xizmetê, Selahedîn, ku bi xwe Kurd bû, navê bilind ê Mîrê Kurdan da Şêx Mend. Bi wê re hukumdariya keleya Qoseyr li rojavayê Helebê û desthilateke feodal a li ser Kurdên Levantê jî dayê. Bi vî awayî xwediyê pîroz ê maran bû mîrekî dinyayî jî û li ser civakên Kurd li welatên Sûriyeyê hat desthilatdarkirin. Ev nimûneyeke berbiçav e ku nîşan dide çawa di cîhana Kurdî ya wê serdemê de desthilata pîroz û ya dinyayî dikaribûn di malbateke tenê de bigihîjin hev û çawa malên mezin ên pîroz ên Êzidî malên hukumdariyê jî bûn.
Mîrektiya Kilîsê
Ji desthilata ku ji Şêx Mend re hat dayîn mîrektiyeke Kurdî ya domdar mezin bû: Mîrektiya Kilîsê, ku bi Kurdî Mîrektiya Kilîsê tê gotin. Ew li herêmên Kilîs û Efrînê, li deverên sînorî yên bakurê Sûriyeyê û başûrê Anatolyayê, hukum kir. Li dawiya sedsala duwazdehem wek dewleteke girêdayî Eyûbiyan hat ava kirin û Şêx Mend wek yekem hukumdarê wê ew damezirand. Hukumdarên wê dûndeya wî bûn, dûndeya malbata pîroz a Fexredîn. Ev xanedana Kurdî demeke bi awayekî berbiçav dirêj, heta destpêka sedsala heftdehem, dom kir.
Kevneşopî bi bîr tîne ku bilindbûna Şêx Mend ji bo vê pileya bilind bê dijber nebû. Şêxên Kurdên Êzidî yên ku li herêmên di navbera Hema û Mereşê de belav bûbûn, di destpêkê de li dijî daxwaza wî ya desthilateke wiha rabûn. Hevrikî dijwar bû û carinan heta bû sedema pevçûnên çekdarî. Lê Şêx Mend li wan serket û di dawiyê de wan rêberiya wî qebûl kir. Bi vî awayî ew desthilata xwe li ser civakên Kurd û Êzidî yên welatên rojavayî xurt kir û bingehê mîrektiyeke danî ku dê çar sedsalan nav û xwîna mala wî ya pîroz bihilgire.
Mîrateke hevpar a marê pîroz
Pîrozgirtina mar, ya ku Şêx Mend di navenda wê de ye, tenê ya Êzidiyan nîne. Bi şêweyên cuda di nav çend civakên kevnar ên olî yên cîhana Kurdî de hevpar e, di nav wan de Yarsanî û Elewiyên Kurd jî hene. Li gor baweriya gelek lêkolîneran, ev rêzgirtina hevpar ber bi qateke pir kevnar a olê li herêmê nîşan dide, ber bi mîrateke berî Îslamê, ku tê de mar cihekî pîroz û parastinê hebû. Ew yek ji wan têlan e ku kevneşopiyên ruhî yên curbecur, yên ku Kurdan veguhastine, bi hev ve girê didin.
Ev marê pîroz û parastinê divê bi her kesayeteke marê ya efsaneyên Kurdî û herêmî re neyê tevlihevkirin. Marê Şêx Mend parêzvanekî pîroz e û di wateyê de ji kesayeteke wek Şahmaran, şahbanuya zana ya maran di folklora berfirehtir a herêmê de, an ji marên tehdîdkar ên ku di mîtên kevin de ji milên zordaran derdikevin cuda ye. Di kesayeta Şêx Mend de mar tenê heyîneke parastin û şîfayê ye, rizgarkerê keştiyê û parêzvanê cihê pîroz. Ev ew wate ye ku kevneşopiya Êzidî bi baldarî parastiye.
Sembol û wate
Kesayeta Şêx Mend çend têlên dewlemend ên wateyê kom dike. Wek xwediyê maran, ew têgihiştina Êzidî ya mar wek parêzvanekî pîroz temsîl dike; heyîneke şîfa û ewlehiyê, ne ya zirarê. Di wî de ol rêzgirtina xwe ya ji bo yek ji sembolên pîroz ên herî kevin ên welêt derdibirîne. Dûndeya wî ya zindî ya dermanvanan nîşan dide çawa kevneşopiya Êzidî pîrozên xwe di cîhanê de amade û çalak digire. Xêrên wan bi rêya malbatên rastîn diherikin û digihîjin lênêrîna pratîk a nexweş û êşkişandiyan.
Di yekbûna rolên wî yên pîroz û dinyayî de, di pîrozê ku mîr jî bû de, Şêx Mend cîhaneke temam temsîl dike: cîhana Kurdî ya sedsalên Serdema Navîn, ku tê de malbatên pîroz malên hukumdariyê jî bûn û ruhî û siyasî qadên cuda nebûn, lê bi hev re hatibûn hunandin. Bîranîna wî bîranîna vê yekê ye ku baweriya Êzidî carekê tenê ola gundên çiyayî nebû; baweriya mîr û mîrektiyan bû, di nav dîrok û hêza welatên Kurdî de hunandî bû.
Şêx Mend û Kurd
Şêx Mend di cîhana Kurdan de, û berî her tiştî di nav Êzidiyan de, cihekî hezkirî heye. Ji bo wan ew hebûneke zindî ye û bîranîneke dûr nîne. Wek xwediyê maran ku dûndeya wî hîn derman dikin, ew di jiyana olî ya pratîk a civakê de hatiye hunandin; wek pîrozek ji malbata pîroz a ku ji Heft Heyînên Xwedayî tê, li nêzîkî dilê rêza pîroz a Êzidî ye; û wek damezirînerê mîrektiyekê û Mîrê Kurdan, beşek ji dîroka siyasî ya gelê xwe jî ye.
Ji bo Êzidiyan, ku bi sedsalan êşên giran kişandine û yek ji olên herî kevnar û herî zêde şaş têgihiştî yên herêmê diparêzin, kesayetên wek Şêx Mend çavkaniya nasname, domdarî û serbilindiyê ne. Ew civaka îroyîn bi dîrokeke dirêj û birûmet ve girê dide, hem ya pîroz hem ya dinyayî. Pîrozgirtina wî ya domdar nîşaneya berxwedana kevneşopiyeke ye ku tevî astengên mezin zindî maye. Rêzgirtina Şêx Mend rêzgirtina kûrahî û domdariya mîrata Êzidî di nav çîroka berfirehtir a Kurdan de ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Gelo marê Şêx Mend tiştekî nebaş tîne ser ziman? Na, û ev xala herî girîng e ku divê were têgihiştin. Êzidiyan ji demeke dirêj ve ji tawanbarîyên zalim û derewîn êş kişandine, ku rehên wan di şaştêgihiştina ola wan de ye. Kesên ji derve carinan hebûna pîrozgirtina mar bi awayekî şaş bi kar anîne. Di rastiyê de Êzidîtî oleke yekxwedaperest e û mar tê de heyîneke pîroz û parastinê ye, sembola ewlehî, şîfa û rizgarkirina jiyanê; wek heyîna ku keştî rizgar kir tê rêzgirtin. Şêx Mend, wek xwediyê wê, pîrozekî xêrxwaz ê parêzvan e û di pîrozgirtina wî de tu tiştê tarî tune ye. Kevneşopiyên Tawûsê Melek û yên mar bi hev re divê li gor têgihiştinên Êzidiyan bi xwe bên têgihiştin û bi çewandina kesên ku wan fêm nekirine neyên nirxandin.
Şêx Mend pîrozek bû an kesayeteke dîrokî bû? Ew her du bû û ev beşek ji sedema balkêşiya wî ye. Kevneşopiyên pîroz wî wek kesayeteke pîroz a dûndeya Şemsanî nîşan didin, bi hêzên mucîzeyî li ser maran. Lê tomarên dîrokî hebûna wî wek hukumdarekî rastîn û fermandarekî Eyûbî, damezirînerê Mîrektiya Kilîsê ku Selahedîn rêz jê girt, piştrast dikin. Wek gelek caran di jiyana malbata pîroz a Êzidî de, efsaneya pîroz û dîroka belgekirî bi hev re hatine hunandin û her du beşên wêneya temam a wî mirovî ne.
Hûrguliyên jiyana wî bi çi qasî teqez in? Wek gelek kesayetên wê serdema dûr, û bi taybetî bi berçavgirtina windahiyên mezin ên kevneşopiya devkî ya Êzidî di nav sedsalên zordariyê de, gelek hûrgulî tenê bi rêya kevneşopiya pîroz tên zanîn û nêzîkayî ne. Demên jiyana wî bi awayên cuda di nav sedsalên duwazdehem û sêsdehem de tên dayîn; şecereya wî ya pîroz wek mijareke kevneşopiya olî tê parastin û delîla belgekirî nîne. Ya herî rast ew e ku mirov wan wek kevneşopiyên hêja yên baweriyeke zindî qebûl bike, di heman demê de navenda dîrokî ya xurt a rola wî di serdema Eyûbî û damezirandina Kilîsê de nîşan bide.
Mijarên têkildar
Laliş: geliyê pîroz ê Êzidî ku marê reş ê pîroz li kêleka ziyaretgehê hatiye neqişandin
Şêx Adî: pîrozê navendî yê Êzidî ku wêneya mar li ziyaretgeha wî ya li Lalişê heye
Heft Melek: Heft Sirr, ku bavê Şêx Mend, Fexredîn, di nav wan de ye
Tawûsê Melek: meleka tawûs, ya li serê baweriya Êzidî ye
Şêx Şems: pîrozê rojê, apê Şêx Mend ji dûndeya Şemsanî
Şahmaran: şahbanuya maran di folklora berfirehtir de, ji marê pîroz cuda ye
Pirsên pir tên kirin
Şêx Mend kî bû?
Şêx Mend, ku bi Kurdî Şêx Mend e, pîrozekî Êzidî yê sedsalên duwazdehem û sêsdehem bû û wek Xwediyê Maran tê pîrozgirtin. Ew kurê herî mezin ê pîrozê mezin Şêx Fexredîn bû û ji dûndeya Şemsanî ya şêxên Êzidî bû. Ew hukumdarekî dîrokî û fermandarekî Eyûbî jî bû, ku Mîrektiya Kurdî ya Kilîsê damezirand. Bawerî heye ku dûndeya wî, Mendkan, heta îro jî hêza wî ya li ser maran hilgirtine.
Çima ji Şêx Mend re Xwediyê Maran tê gotin?
Ew di baweriya Êzidî de wek Xudan, xwedî û parêzvanê maran, tê pîrozgirtin. Di vê baweriyê de mar heyîneke pîroz û xêrxwaz e. Kevneşopî vedibêje ku wî dikaribû ferman bide maran û heta ji bo parastina gelê xwe şêweyê marekî mezin ê reş girt. Bawerî heye ku dûndeya wî ji maran zirar nabînin û dikarin birînên gezkirina wan derman bikin. Nav rola wî wek pîrozê serwer li ser heyîneke pîroz û parastinê nîşan dide.
Di Êzidîtiyê de mar xirab e?
Na. Di Êzidîtiyê de mar heyîneke pîroz û parastinê ye, ku bi zanatiyê, şîfa, zayînerî û ewlehiyê ve girêdayî ye; rola wê ji ya hin olên din pir cuda ye. Efsaneyeke navdar vedibêje ku marekî reş bi girtina qula keştiyê bi laşê xwe keştiya Nûh rizgar kir. Ji ber vê yekê mar wek rizgarkerê jiyanê tê rêzgirtin. Marê mezin ê reş ê neqişandî yê li ziyaretgeha Lalişê vê rêzgirtinê nîşan dide. Êzidîtî oleke yekxwedaperest e û di rêzgirtina wê ya mar de tu tiştê nebaş tune ye.
Dûndeya Mendkan çi ye?
Mendkan malbata şêxtiyê ya ji Şêx Mend tê ye; di nav şêxên Şemsanî de di dûndeya Şêx Fexredîn de koma xwe ava dikin. Li gor kevneşopiya zindî, endamên vê dûndeyê hêza pêşiyê xwe ya li ser maran hilgirtine: mar wan nagezin û ew dikarin birînên gezkirina maran li kesên din derman bikin. Di pratîkê de ew dermanvanên ji bav û bapîran ve ne ku rola pîroz a Şêx Mend di roja îro de zindî digirin.
Şêx Mend kesekî rastîn ê dîrokî bû?
Erê. Li kêleka rola xwe ya pîroz, Şêx Mend wek kesayeteke rastîn a dîrokî hatiye belgekirin: serokekî eşîra Kurd a Hekkarî û fermandarekî di artêşa Eyûbî ya Selahedîn de. Selahedîn bi navê Mîrê Kurdan û bi desthilateke feodal li Levantê rêz ji wî re da. Ew bû yekem hukumdarê Mîrektiya Kurdî ya Kilîsê, mîrektiyek ku di bin dûndeya wî de heta sedsala heftdehem dom kir.
Mîrektiya Kilîsê çi bû?
Mîrektiya Kilîsê mîrektiyeke Kurdî bû ku li herêmên Kilîs û Efrînê, li deverên sînorî yên bakurê Sûriyeyê û başûrê Anatolyayê, hukum kir. Ew li dawiya sedsala duwazdehem wek dewleteke girêdayî xanedana Eyûbî hat damezirandin. Yekem hukumdarê wê Şêx Mend bû û hukumdarên wê dûndeya wî ji malbata pîroz a Fexredîn bûn. Mîrektî bi qasî çar sedsalan, heta destpêka sedsala heftdehem, dom kir.
Çavkanî û xwendina bêtir
Fexredîn (Şêx Fexredîn) — Wikipedia
Şêx Mend û rola maran di Êzidîtiyê de — Ezidi Heritage
Sembolîzma mar di ola Êzidî de — Hevsel Times
Marê reş (Eszter Spat) — Zanîngeha Ewropaya Navendî
Sembolîzma mar di kevneşopiya olî ya Êzidî de — Academia.edu