پێشەکی
لە نێو کەسایەتییە پیرۆزە زۆرەکانی ئێزدایەتیدا کەسێک هەیە کە لە خەیاڵی باوەڕداراندا ناوەکەی بە بوونەوەرێکەوە گرێدراوە کە لە سەرانسەری جیهانی کۆندا هەم لێی دەترسان و هەم ڕێزیان لێدەگرت: مار. شێخ مەند، کە لە کوردیدا بە شێخ مەند ناسراوە، وەک خودان، واتە خاوەن و پارێزەری مارەکان، ڕێزی لێدەگیرێت. تا ئەمڕۆش باوەڕ وایە نەوەکانی لە مار زیانیان پێناگات و دەتوانن گەزەکانی چاک بکەنەوە. یەکێکە لە پیرۆزە دیارەکانی نەریتی ئێزدی؛ ئایینێک کە ڕەسەنی ناو کوردەکانە و یەکێکە لە کۆنترین باوەڕەکانی ناوچەکە.
بەڵام شێخ مەند زۆر زیاتر بوو لە کەسایەتییەکی ئەفسانەی پیرۆز. کەسایەتییەکی ڕاستەقینەی مێژوویی سەدەکانی دوازدە و سێزدە بوو؛ میرێکی کورد و فەرماندەیەکی سوپای بنەماڵەی ئەیوبیی فەرمانڕەوای بەناوبانگ سەلاحەدین، کە بە نازناوی میری کوردەکان ڕێزی لێگرت و کردی بە دامەزرێنەری میرنشینێکی کوردی کە چوار سەدە بەردەوام دەبوو. لە ئەودا پیرۆزی و کاروباری جیهانی یەک دەگرنەوە: پیرۆزێک کە میرێکی جەنگاوەریش بوو، خاوەنێکی پیرۆزی مارەکان کە فەرمانڕەوای میرنشینێکیش بوو.
تێگەیشتن لە شێخ مەند بینینی دەوڵەمەندیی نەریتی ئێزدییە، کە مار تێیدا وەک هەندێک باوەڕ کەسایەتیی خراپە نییە، بەڵکو بوونەوەرێکی پیرۆز و پارێزەرە؛ هێمای چاکبوونەوە، دانایی و ئاسایشە. هەروەها بینینی بەشێکی مێژووی کوردە کە بنەماڵە پیرۆزە ئێزدییەکان خاوەن و فەرمانڕەوای خاکیش بوون. چیرۆکی ئەو چیرۆکێکە کە ئەفسانە و مێژوو تێیدا بەبێ جیاکردنەوە بە یەکەوە چنینراون.
ناوەڕۆک
ئەو مارەی کەشتییەکەی ڕزگار کرد
شێخ مەند کێ بوو؟
شێخ مەند، کە لە کوردیدا شێخ مەندە و هەروەها شێخ ماند یان شێخ ماند پاشا ناودەبرێت، پیرۆزێکی ئێزدیی سەدەکانی دوازدە و سێزدە بوو کە پێش هەموو شتێک وەک خاوەنی مارەکان ڕێزی لێدەگیرێت. کوڕە گەورەکەی پیرۆزە مەزنەکە، شێخ فەخرەدین، بوو و سەر بە ڕەچەڵەکی شەمسانیی شێخە ئێزدییەکان بوو. جگە لە ڕۆڵە پیرۆزەکەی، فەرمانڕەوا و فەرماندەیەکی سەربازیی مێژوویی بوو کە میرنشینی کوردیی کلیسی دامەزراند و خزمەتی بنەماڵەی ئەیوبیی سەلاحەدینی کرد. نەوەکانی بنەماڵەیەکی شێخایەتیی تایبەت بە خۆیان، مەندکان، پێکدەهێنن و باوەڕ وایە تا ئەمڕۆش هێزی ئەویان بەسەر مارەکاندا هەیە.
پیرۆزێک لە ڕەچەڵەکی شەمسانی
شێخ مەند سەر بە بەرزترین ڕەچەڵەکی پیرۆزی ئێزدایەتی بوو. باوکی شێخ فەخرەدین بوو، کە لە کوردیدا شێخ فەخرەدینە و لە نێو حەفت سڕ، واتە حەوت نهێنی یان حەوت بوونەوەری خودایی، دادەنرێت. لە باوەڕی ئێزدیدا خودا چاودێریی جیهانی بەوان سپاردووە و لەگەڵ تاووسی مەلەک لە سەرەوەی باوەڕەکە ڕێزیان لێدەگیرێت. فەخرەدین یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینە میر بوو؛ ئەو چوارانەی بوون بە نیای چوار ڕەچەڵەکە شێخایەتییە شەمسانییەکان و باوەڕ وایە بەرجەستەبوونی زەویینی بوونەوەرە فریشتەییەکان بوون.
لە ناو ئەم بنەماڵە پیرۆزەدا شێخ مەند خزمی بەناوبانگی هەبوو. مامی شێخ شەمسی مەزن بوو، پیرۆزی خۆر و ڕووناکی؛ خوشکی خاتونا فەخرا بوو کە وەک یەکێک لە گرنگترین پیرۆزە ژنەکانی ئێزدایەتی، پارێزەری منداڵبوون و ژنان و منداڵان، ڕێزی لێدەگیرێت؛ براکانیشی شێخ بەدر و شێخ عەقووب بوون. لە خودی شێخ مەندەوە بنەماڵەیەکی جیاوازی شێخایەتی، مەندکان، هاتووە کە لە ناو ڕەچەڵەکی فەخرەدیندا گرووپی خۆیان پێکدەهێنن و ڕۆڵە پیرۆزەکەی بە درێژایی نەوەکان دەپارێزن. لەم ڕەچەڵەکەدا لەدایکبوون واتای میراتگرتنی پلەیەک بوو لە ناوەڕۆکی خودی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدیدا.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ مەند پیرۆزە ئێزدییەکەیە کە وەک خاوەنی مارەکان ڕێزی لێدەگیرێت.
کوڕە گەورەکەی شێخ فەخرەدین بوو، لە ڕەچەڵەکی شێخایەتیی شەمسانی.
لە ئێزدایەتیدا مار بوونەوەرێکی پیرۆز و پارێزەرە، نە بوونەوەرێکی خراپەکار.
باوەڕ وایە نەوەکانی، مەندکان، گەزی مار چاک دەکەنەوە و مار زیانیان پێناگەیەنێت.
فەرمانڕەوایەکی مێژوویی و یەکەم میری میرنشینی کوردیی کلیس بوو.
سەلاحەدین بە نازناوی میری کوردەکان ڕێزی لێگرت.
زانیارییە کورتەکان
ناو: شێخ مەند؛ لە کوردیدا شێخ مەند؛ هەروەها شێخ ماند، شێخ ماند پاشا
سەردەمی ژیان: سەدەکانی ١٢ و ١٣
جۆر: پیرۆزێکی ئێزدی لە ڕەچەڵەکی شێخایەتیی شەمسانی
باوک: شێخ فەخرەدین، یەکێک لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکان
برا و خوشکەکان: شێخ بەدر، شێخ عەقووب و پیرۆزەکە خاتونا فەخرا
ناسراو بە: خودان، واتە خاوەنی مارەکان، لە ئێزدایەتیدا
ڕەچەڵەک: دامەزرێنەری بنەماڵە شێخایەتییەکەی مەندکان، کە هێشتا گەزی مار چاک دەکەنەوە
مەزارەکان: لە لالش و لە عەین سفنیی ناوچەی شێخان
ڕۆڵی مێژوویی: یەکەم فەرمانڕەوای میرنشینی کوردیی کلیس
ڕێزلێگیراو لەلایەن: سەلاحەدین، کە ناوی میری کوردەکانی لێنا
خاوەنی مارەکان
ئەو ڕۆڵەی شێخ مەند پێی زیاتر خۆشەویست و ناسراوە، خودانی مارەکانە؛ خاوەن، پشتگیر و پارێزەری مارەکان لە باوەڕی ئێزدیدا. لە نەریتێکی دەوڵەمەند بە کەسایەتیی پیرۆز کە چاودێریی بوارە تایبەتەکانی ژیان دەکەن، شێخ مەند ئەو کەسەیە کە جیهانی مارەکان هی ئەوە و مار هێما پیرۆزەکەیەتی. ئەم پەیوەندییە لە ڕێزی ئەو کەم ناکاتەوە، چونکە لە ئێزدایەتیدا مار بوونەوەرێکی خاوەن مانای قووڵ و باشە و خاوەنبوونی پلەیەکی ڕێزلێگیراوە.
لە یەکێک لە گێڕانەوە بەرجەستەکانی نەریتدا دەگێڕدرێتەوە کە خودی شێخ مەند جارێک شێوەی مارێکی گەورەی ڕەشی وەرگرت بۆ دوورخستنەوەی ئەو دوژمنانەی هاتبوونە سەر گەلەکەی؛ هێزی ماری خستە خزمەتی پاراستنی باوەڕداران. جا ئەم چیرۆکانە دەربارەی پیرۆزەکە لە ژیانیدا گێڕدرابنەوە یان لە ئەفسانەدا، ناوەڕۆکی ڕۆڵەکەی دەردەخەن: مار لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا پاسەوان و پارێزەرە و شێخ مەند هێزەکەی بۆ چاکەی گەلەکەی بەکاردەهێنێت. ئەمە تێگەیشتنێکی بەرچاو و جوانە و لە نێو پیرۆزەکانی ناوچەکەدا جیای دەکاتەوە.
مارە پیرۆزەکە
بۆ تێگەیشتن لە شێخ مەند دەبێت شوێنی مار لە ئێزدایەتیدا بزانرێت، کە زۆر جیاوازە لە شوێنی لە هەندێک باوەڕی دیکەدا. مار لە نەریتی ئێزدیدا بوونەوەرێکی خراپە یان فریو نییە، بەڵکو پیرۆز و چاکەخوازە؛ بە دانایی، زانین، چاکبوونەوە، بەپیتی و، پێش هەموو شتێک، پاراستن و ئاسایشەوە پەیوەستە. بەناوبانگترین دەربڕینی ئەمە لە لالش، ئەو دۆڵە پیرۆزەی ناوەڕۆکی ڕۆحیی جیهانی ئێزدییە، دەبینرێت؛ لەوێ مارێکی گەورەی ڕەش لەسەر دیواری تەنیشت دەرگای مەزاری ناوەندی هەڵکۆڵراوە.
ئەم وێنەیە، مارە زەبەلاحە ڕەشەکە کە ڕاوەستاوە لە تەنیشت دەرگای مەزاری شێخ عەدی، بە درێژایی سەدەکان بە دووکەڵی چرا پیرۆزەکان تاریک بووە. یەکێکە لە یەکەم شتەکان کە هەر زیارەتکارێک لە چوونە ناو شوێنە پیرۆزەکەدا دەیبینێت و بە ڕێزەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. نیشانەی هێزی پارێزەرە کە چاودێریی شوێنە پیرۆزەکە دەکات. ئێزدییەکان بە ڕێزگرتن لە مار بەم شێوەیە یەکێک لە کۆنترین هێما پیرۆزەکانی تەواوی ناوچەکە دەپارێزن. شێخ مەندیش، وەک خاوەنی مارەکان، ئەو پیرۆزەیە کە چاودێریی ئەم هێما کۆن و پارێزەرە دەکات.
ئەو مارەی کەشتییەکەی ڕزگار کرد
لە نەریتی پیرۆزی ئێزدیدا ڕێزگرتن لە مار بە ئەفسانەیەکی جوان ڕوون دەکرێتەوە کە بە چیرۆکی لافاوە مەزنەکەوە پەیوەستە. نەریتەکە دەگێڕێتەوە کە دوای بەرزبوونەوەی ئاوەکان، کاتێک کەشتیی نووح لەسەر چیا وەستا، جەستەی کەشتییەکە کون بوو و دەستی بە ئاوکردن کرد؛ مەترسیی نوقمبوون و خنکانی هەموو ئەو زیندەوەرانەی هەڵیگرتبوون هەبوو. لەو ساتە مەترسیدارەدا مارێکی ڕەش بە توندی بە دەوری کونەکەی جەستەی کەشتییەکەدا پێچایەوە و بە جەستەی خۆی کونەکەی داخست؛ بەمە کەشتییەکەی لەسەر ئاو هێشتەوە و ژیانی هەموو ئەوانەی لە ناوی بوون ڕزگار کرد و لەگەڵیان داهاتووی جیهانیشی پاراست.
نەریت دەڵێت بەهۆی ئەمەوە مار بوو بە بوونەوەرێکی پیرۆز، هێمای ئاسایش و ئەمنیەت و ڕزگاری و بوونەوەرێک کە هەرگیز نابێت بکوژرێت. مارە ڕەشەکەی لالش بە هەمان مار، ڕزگارکەری کەشتییەکە، لێکدەدرێتەوە؛ ئەو مارەی بۆ شێخ مەند و ڕەچەڵەکەکەی پیرۆزە هەر هەمانە. لەم یەک وێنەیەدا تەواوی مانای ماری ئێزدی کۆدەبێتەوە: هێنەری وێرانی نییە، بەڵکو پارێزەری ژیانە؛ هەمان بوونەوەر کە جارێک جیهانی لە ئاو ڕزگار کرد. شێخ مەند وەک خاوەنی، ئەم مارە پارێزەر و ژیانبەخشە بەڕێوە دەبات.
ڕەچەڵەکە زیندووەکە
ڕۆڵە پیرۆزەکەی شێخ مەند بە ژیانی کۆتایی نەهات، بەڵکو بە نەوەکانیدا دەگوازرێتەوە؛ بنەماڵە شێخایەتییەکەی ناسراو بە مەندکان کە باوەڕ وایە تا ئەمڕۆ هێزی ئەویان بەسەر مارەکاندا هەیە. بەپێی نەریتە زیندووەکە، ئەندامانی ڕەچەڵەکەکەی بەرەکەتیان پێ بەخشراوە تا مار نەیانگەزێت و بتوانن گەزی مار لە کەسانی دیکەدا چاک بکەنەوە. لە کردەوەدا چاککەرەوەی میراتین و ئێزدییە مارگەزراوەکان بە نەریت بۆ چاکبوونەوە ڕوویان تێکردوون.
ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرسوڕهێنەرەکانی ڕێزگرتن لە شێخ مەند: تەنها یادەوەریی پیرۆزێکی زۆر کۆن نییە، بەڵکو نەریتێکی زیندووە کە لە بنەماڵە ڕاستەقینەکاندا بەرجەستە بووە؛ ئەوان هێشتا ئەو بەخشینە بەکاردەهێنن کە بە نیای پیرۆزیان دەدرێتە پاڵ. لە کاری چاککردنەوەیاندا، نەوەکانی شێخ مەند ڕەنگە وێنەی پیرۆزی مار بەکار بهێنن و پشت بە هێزی پارێزەر ببەستن کە لە نیایانەوە دەڕوات. بەمە پیرۆزەکە لە ناو گەلەکەیدا هەر ئامادە و چالاکە و بەرەکەتەکەی لە هەر نەوەیەکی ڕەچەڵەکەکەیدا نوێ دەبێتەوە؛ نموونەیەکی بەرجەستەی ئەوەیە کە ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدی چۆن پیرۆزی دەخاتە ناو چنینەکەی ژیانی ڕۆژانە.
میر و فەرماندە
بە هەموو دەورە پیرۆزەکەیەوە شێخ مەند کەسایەتییەکی ڕاستەقینە و بەهێزی مێژووش بوو. یەکێک لە سەرکردەکانی هۆزی کوردیی هەکاری و فەرماندەی یەکەی هەکاری بوو لە سوپای بنەماڵەی ئەیوبیدا؛ ئەو بنەماڵەیەی دامەزرێنەرەکەی فەرمانڕەوای بەناوبانگی کورد بوو، سەلاحەدین، کە لە سەردەمی شەڕە خاچپەرستییەکاندا سەرکردایەتیی جیهانی موسڵمانی کرد. شێخ مەند وەک جەنگاوەر و سەرکردەی گەلەکەی خزمەتێکی بەرچاوی دەوڵەتی ئەیوبی کرد.
لە پاداشتی ئەو خزمەتەدا سەلاحەدین، کە خۆیشی کورد بوو، نازناوە بەرزەکەی میری کوردەکانی بە شێخ مەند بەخشی، لەگەڵ فەرمانڕەوایی قەڵای قوسەیر لە ڕۆژاوای حەلەب و تیولێک بەسەر کوردەکانی شامی ئەو سەردەمەدا. بەمە خاوەنە پیرۆزەکەی مارەکان بوو بە میرێکی کاروباری جیهانییش و دەسەڵاتی بەسەر کۆمەڵگا کوردییەکانی خاکەکانی سووریا دانرا. ئەمە وێنەیەکی بەرچاوی ئەوەیە کە لە جیهانی کوردیی ئەو سەردەمەدا دەسەڵاتی پیرۆز و جیهانی دەتوانیان لە یەک بنەماڵەدا یەک بگرنەوە و بنەماڵە پیرۆزە مەزنە ئێزدییەکان بنەماڵەی فەرمانڕەوایییش بوون.
میرنشینی کلیس
لەو دەسەڵاتەی بە شێخ مەند بەخشرا میرنشینێکی بەردەوامی کوردی سەری هەڵدا: میرنشینی کلیس، کە لە کوردیدا میرەکتییا کلیسە ناودەبرێت و ناوچەکانی کلیس و عەفرینی لە سنوورەکانی باکووری سووریا و باشووری ئەنادۆڵدا بەڕێوە دەبرد. لە کۆتایی سەدەی دوازدەدا وەک دەوڵەتۆکەیەکی ژێردەستی ئەیوبییەکان دامەزرا؛ شێخ مەند وەک یەکەم فەرمانڕەوا دامەزراندی و فەرمانڕەواکانی نەوەکانی ئەو بوون، ڕەچەڵەکی بنەماڵە پیرۆزەکەی فەخرەدین. ئەم بنەماڵە کوردییە بۆ ماوەیەکی سەرسوڕهێنەری درێژ، تا سەرەتای سەدەی حەڤدە، بەردەوام بوو.
نەریت بیرمان دەخاتەوە کە گەیشتنی شێخ مەند بەم پلە بەرزە بێ دژایەتی نەبوو. شێخەکانی کوردە ئێزدییەکان کە لە ناوچەکانی نێوان حەما و مەڕعەش بڵاوبوونەوە، لە سەرەتادا داواکارییەکەی بۆ ئەو دەسەڵاتەیان ڕەت کردەوە. ڕکابەرییەکە توند بوو و هەندێک جار تەنانەت گەیشتە پێکدادانی چەکداری. بەڵام شێخ مەند بەسەریاندا زاڵ بوو و سەرەنجام سەرکردایەتییەکەیان دان پێدا نا. بەمە دەسەڵاتی خۆی بەسەر کۆمەڵگا کوردی و ئێزدییەکانی خاکە ڕۆژاواییەکاندا چەسپاند و بناغەی میرنشینێکی دانا کە چوار سەدە ناو و خوێنی بنەماڵە پیرۆزەکەی هەڵدەگرت.
میراتی هاوبەشی مار
ئەو ڕێزگرتنە لە مار کە شێخ مەند لە ناوەڕاستیدایە تایبەت بە ئێزدییەکان نییە، بەڵکو بە شێوەی جیاواز لە نێو چەند کۆمەڵگای باوەڕی کۆنی جیهانی کوردیدا هاوبەشە، لەوانە یارسانییەکان و عەلەوییە کوردەکان. زۆر توێژەر باوەڕیان وایە ئەم ڕێزگرتنە هاوبەشە ئاماژەیە بۆ چینێکی زۆر کۆنی ئایین لە ناوچەکەدا، میراتێکی پێش ئیسلام کە مار تێیدا شوێنێکی پیرۆز و پارێزەری هەبوو. یەکێکە لەو دەزووانەی نەریتە ڕۆحییە جۆراوجۆرەکانی کورد پێکەوە دەبەستنەوە.
ئەم مارە پیرۆز و پارێزەرە نابێت لەگەڵ هەر کەسایەتییەکی مارشێوەی ئەفسانەی کوردی و ناوچەکەدا تێکەڵ بکرێت. ماری شێخ مەند پاسەوانێکی پیرۆزە و لە مانادا تەواو جیاوازە لە کەسایەتییەکی وەک شاماران، شاجنی دانای مارەکان لە فۆلکلۆری فراوانتری ناوچەکەدا، یان لە مارە ترسناکانەی لە شانەکانی ستمکارانەوە لە ئەفسانە کۆنەکاندا دەلوولێنەوە. لە کەسایەتیی شێخ مەنددا مار تەنها بوونەوەری پاراستن و چاکبوونەوەیە، ڕزگارکەری کەشتییەکە و پاسەوانی شوێنە پیرۆزەکە؛ ئەمەش ئەو مانایەیە کە نەریتی ئێزدی بەوەندە وردییەوە پاراستوویەتی.
هێما و مانا
کەسایەتیی شێخ مەند چەند دەزوویەکی دەوڵەمەندی مانا کۆدەکاتەوە. وەک خاوەنی مارەکان تێگەیشتنی ئێزدی بەرجەستە دەکات کە مار پارێزەرێکی پیرۆزە، بوونەوەری چاکبوونەوە و ئاسایشە، نە زیان؛ باوەڕەکەش لە ئەودا ڕێزگرتنی خۆی لە یەکێک لە کۆنترین هێما پیرۆزەکانی خاکەکە دەردەبڕێت. ڕەچەڵەکە زیندووەکەی چاککەرەوەکان نیشان دەدات نەریتی ئێزدی چۆن پیرۆزەکانی لە جیهاندا ئامادە و چالاک دەهێڵێتەوە و بەرەکەتیان بە بنەماڵە ڕاستەقینەکاندا دەڕواتە ناو چاودێریی کردەیی نەخۆش و ئازاردراوان.
لە یەکگرتنی ڕۆڵە پیرۆز و جیهانییەکانیدا، پیرۆزێک کە میریش بوو، شێخ مەند جیهانێکی تەواو بەرجەستە دەکات: جیهانی کوردیی سەدەکانی ناوەڕاست، کە بنەماڵە پیرۆزەکان بنەماڵەی فەرمانڕەوایییش بوون و ڕۆحی و سیاسی دوو بواری جیاواز نەبوون، بەڵکو بە یەکەوە گرێدراو بوون. یادکردنەوەی ئەو یادکردنەوەی ئەوەیە کە باوەڕی ئێزدی جارێک تەنها ئایینی گوندە چیاوییەکان نەبوو، بەڵکو باوەڕی میر و میرنشینیش بوو، چنینراو لە مێژوو و دەسەڵاتی خاکەکانی کورددا.
شێخ مەند و کوردەکان
شێخ مەند لە جیهانی کوردەکاندا، بە تایبەتی لە ناو ئێزدییەکاندا، شوێنێکی خۆشەویستی هەیە؛ بۆ ئەوان ئامادەبوونێکی زیندووە، نە یادەوەرییەکی دوور. وەک خاوەنی مارەکان کە ڕەچەڵەکەکەی هێشتا چاککردنەوە دەکات، لە ژیانی ئایینیی کردەیی کۆمەڵگاکەدا چنینراوە؛ وەک پیرۆزێکی بنەماڵە پیرۆزەکە کە لە حەوت بوونەوەرە خوداییەکانەوە هاتووە، لە نزیک ناوەڕۆکی ڕێکخستنی پیرۆزی ئێزدیدا دەوەستێت؛ وەک دامەزرێنەری میرنشینێک و میری کوردەکانیش، سەر بە مێژووی سیاسیی گەلەکەیە.
بۆ ئێزدییەکان، کە بە درێژایی سەدەکان زۆر ئازاریان چێشتووە و پابەندی باوەڕێکن کە لە کۆنترین باوەڕەکانی ناوچەکەیە و زۆرترین تێگەیشتنی هەڵەی لێکراوە، کەسایەتییەکی وەک شێخ مەند سەرچاوەی ناسنامە، بەردەوامی و شانازییە. کۆمەڵگای ئەمڕۆ بە مێژوویەکی درێژ و پڕکەرامەتەوە دەبەستێتەوە، هەم پیرۆز و هەم جیهانی. ڕێزگرتنی بەردەوام لە ئەو نیشانەی خۆڕاگریی نەریتێکە کە بەرامبەر بە مەترسییە مەزنەکان ماوەتەوە. ڕێزگرتن لە شێخ مەند ڕێزگرتنە لە قووڵی و بەردەوامیی میراتی ئێزدی لە ناو چیرۆکی فراوانتری کوردەکاندا.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ماری شێخ مەند مانایەکی خراپ هەیە؟ نەخێر، ئەمە گرنگترین خاڵە کە دەبێت لێی تێبگەین. ئێزدییەکان لە مێژوودا بەهۆی تێنەگەیشتن لە باوەڕەکەیانەوە تووشی تۆمەتە دڕندانە و درۆکان بوون و دەرەکییەکان هەندێک جار بە هەڵە ڕێزگرتن لە ماریان بەکار هێناوە. لە ڕاستیدا ئێزدایەتی باوەڕێکی یەکتاپەرستانەیە و مار لە ناویدا بوونەوەرێکی پیرۆز و پارێزەرە، هێمای ئاسایش، چاکبوونەوە و ڕزگارکردنی ژیان؛ وەک ئەو بوونەوەرەی کەشتییەکەی ڕزگار کرد ڕێزی لێدەگیرێت. شێخ مەند وەک خاوەنی پیرۆزێکی چاکەخواز و پارێزەرە و هیچ تاریکییەک لە ڕێزگرتن لە ئەودا نییە. نەریتی تاووسی مەلەک و نەریتی مار، هەردووکیان دەبێت بە پێوەری خودی ئێزدییەکان لێیان تێبگەین، نە بە شێواندنی ئەوانەی لێیان تێنەگەیشتوون.
ئایا شێخ مەند پیرۆزێک بوو یان کەسایەتییەکی مێژوویی؟ هەردووکیان بوو و ئەمە بەشێکە لەوەی کە وای لێدەکات ئەوەندە سەرنجڕاکێش بێت. نەریتە پیرۆزەکان وەک کەسایەتییەکی پیرۆزی ڕەچەڵەکی شەمسانی دەیناسێنن، بە هێزە پەرجووئاساکانی بەسەر مارەکاندا؛ لە کاتێکدا تۆماری مێژوویی وەک فەرمانڕەوایەکی ڕاستەقینە و فەرماندەی ئەیوبی، دامەزرێنەری میرنشینی کلیس کە سەلاحەدین ڕێزی لێگرتووە، پشتڕاستی دەکاتەوە. وەک زۆرجار لە ژیانی بنەماڵە پیرۆزە ئێزدییەکاندا، ئەفسانەی پیرۆز و مێژووی تۆمارکراو بە یەکەوە گرێدراون و هەردووکیان بەشێکن لە وێنەی تەواوی ئەم کەسە.
وردەکارییەکانی ژیانی چەندە دڵنیان؟ وەک زۆربەی کەسایەتییەکانی ئەو سەردەمە دوورە، بە تایبەتی لەبەر ئەو زیانە مەزنانەی نەریتی زارەکیی ئێزدی لە سەدەکانی چەوساندنەوەدا بینیویەتی، زۆر وردەکاری تەنها لە ڕێگەی نەریتی پیرۆزەوە ناسراون و نزیکەیین. بەروارەکانی ژیانی بە شێوەی جیاواز لە نێوان سەدەکانی دوازدە و سێزدەدا دەخرێنەڕوو و نەسەبە پیرۆزەکەی وەک نەریتی ئایینی دەگیرێت، نە بەڵگەی بەڵگەنامەیی. ڕاستگۆیانەترین شێوە ئەوەیە وەک نەریتە خۆشەویستەکانی باوەڕێکی زیندوو وەریان بگرین، لەگەڵ ئاماژەدان بە ناوەڕۆکە مێژووییە چەسپاوەکەی ڕۆڵی لە سەردەمی ئەیوبی و دامەزراندنی کلیسدا.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
لالش: دۆڵە پیرۆزە ئێزدییەکە کە ماری ڕەشی پیرۆز لە تەنیشت مەزارەکەدا هەڵکۆڵراوە
شێخ عەدی: پیرۆزە ناوەندییە ئێزدییەکە کە مەزارەکەی لە لالش مارەکەی لەسەرە
حەوت فریشتەکە: حەفت سڕ کە فەخرەدین، باوکی شێخ مەند، لە نێویاندایە
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس، سەرەوەی باوەڕی ئێزدی
شێخ شەمس: پیرۆزی خۆر، مامی شێخ مەند لە ڕەچەڵەکی شەمسانی
شاماران: شاجنی مارەکان لە فۆلکلۆری فراوانتردا، جیاواز لە مارە پیرۆزەکە
پرسیارە باوەکان
شێخ مەند کێ بوو؟
شێخ مەند، کە لە کوردیدا شێخ مەندە، پیرۆزێکی ئێزدیی سەدەکانی دوازدە و سێزدە بوو کە وەک خاوەنی مارەکان ڕێزی لێدەگیرێت. کوڕە گەورەکەی پیرۆزە مەزنەکە شێخ فەخرەدین و سەر بە ڕەچەڵەکی شەمسانیی شێخە ئێزدییەکان بوو. هەروەها فەرمانڕەوایەکی مێژوویی و فەرماندەی ئەیوبی بوو کە میرنشینی کوردیی کلیسی دامەزراند. باوەڕ وایە نەوەکانی، مەندکان، تا ئەمڕۆش هێزی ئەویان بەسەر مارەکاندا هەیە.
بۆچی شێخ مەند بە خاوەنی مارەکان ناودەبرێت؟
لە باوەڕی ئێزدیدا وەک خودان، خاوەن و پارێزەری مارەکان، ڕێزی لێدەگیرێت؛ باوەڕێک کە مار تێیدا بوونەوەرێکی پیرۆز و چاکەخوازە. نەریت دەگێڕێتەوە کە دەتوانی فەرمان بە مارەکان بدات و تەنانەت بۆ پاراستنی گەلەکەی شێوەی مارێکی گەورەی ڕەشی وەرگرت. باوەڕ وایە نەوەکانی لە مار زیانیان پێناگات و دەتوانن گەزەکانی چاک بکەنەوە. نازناوەکە ڕۆڵی ئەو وەک پیرۆزی چاودێری بوونەوەرێکی پیرۆز و پارێزەر دەردەخات.
ئایا مار لە ئێزدایەتیدا خراپەکارە؟
نەخێر. لە ئێزدایەتیدا مار بوونەوەرێکی پیرۆز و پارێزەرە و بە دانایی، چاکبوونەوە، بەپیتی و ئاسایشەوە پەیوەستە؛ زۆر جیاواز لە ڕۆڵی لە هەندێک باوەڕی دیکەدا. ئەفسانەیەکی بەناوبانگ دەگێڕێتەوە کە مارێکی ڕەش بە داخستنی کونێک بە جەستەی خۆی کەشتیی نووحی ڕزگار کرد؛ بۆیە وەک ڕزگارکەری ژیان ڕێزی لە مار دەگیرێت. مارە گەورە ڕەشە هەڵکۆڵراوەکەی مەزاری لالش ئەم ڕێزگرتنە دەنوێنێتەوە. ئێزدایەتی باوەڕێکی یەکتاپەرستانەیە و هیچ مانایەکی خراپ لە ڕێزگرتنی لە ماردا نییە.
ڕەچەڵەکی مەندکان چییە؟
مەندکان ئەو بنەماڵە شێخایەتییەیە کە لە شێخ مەندەوە هاتووە و لە ناو ڕەچەڵەکی شێخ فەخرەدینی شێخە شەمسانییەکاندا گرووپی خۆیان پێکدەهێنن. بەپێی نەریتە زیندووەکە ئەندامانی ئەم ڕەچەڵەکە هێزی نیایان بەسەر مارەکاندا هەڵدەگرن: مار نایانگەزێت و دەتوانن گەزی مار لە کەسانی دیکەدا چاک بکەنەوە. لە کردەوەدا چاککەرەوەی میراتین کە ڕۆڵە پیرۆزەکەی شێخ مەند لە ئەمڕۆدا زیندوو دەهێڵنەوە.
ئایا شێخ مەند کەسێکی ڕاستەقینەی مێژوویی بوو؟
بەڵێ. لە تەنیشت ڕۆڵە پیرۆزەکەیدا، شێخ مەند وەک کەسایەتییەکی ڕاستەقینەی مێژوویی بەڵگەی لەسەرە: سەرکردەیەکی هۆزی کوردیی هەکاری و فەرماندەیەکی سوپای ئەیوبیی سەلاحەدین کە بە نازناوی میری کوردەکان و تیولێک لە شام ڕێزی لێگرت. بوو بە یەکەم فەرمانڕەوای میرنشینی کوردیی کلیس؛ میرنشینێک کە لە ژێر دەسەڵاتی نەوەکانیدا تا سەدەی حەڤدە بەردەوام بوو.
میرنشینی کلیس چی بوو؟
میرنشینی کلیس میرنشینێکی کوردی بوو کە ناوچەکانی کلیس و عەفرینی لە سنوورەکانی باکووری سووریا و باشووری ئەنادۆڵدا بەڕێوە دەبرد. لە کۆتایی سەدەی دوازدەدا وەک دەوڵەتۆکەیەکی ژێردەستی بنەماڵەی ئەیوبی دامەزرا. یەکەم فەرمانڕەوای شێخ مەند بوو و فەرمانڕەواکانی نەوەکانی ئەو لە بنەماڵە پیرۆزەکەی فەخرەدین بوون. میرنشینەکە نزیکەی چوار سەدە، تا سەرەتای سەدەی حەڤدە، بەردەوام بوو.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
فەخرەدین (شێخ فەخرەدین) ـ ویکیپیدیا
شێخ مەند و ڕۆڵی مارەکان لە ئێزدایەتیدا ـ میراتی ئێزدی
هێمای مار لە ئایینی ئێزدیدا ـ هەڤسەل تایمز