پێشەکی
شێخ شەمس، کە بە شەشمسیش دەنووسرێت و بە فەرمی بە مەلەک شەمسەدین، «خۆری ئایین»، ناسراوە، فریشتەی خۆری ئێزدییە. یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ناوەندی ئایینەکە و ڕووناکیی خۆر و نووری خودایی و گەرمای ژیان‌بەخش کە جیهان بەردەوام دەکات، بەرجەستە دەکات.
بۆ ئێزدییەکان خۆر تەنها ئەستێرەیەک نییە، بەڵکو نیشانە و کەناڵێکی خوداییە، و شێخ شەمسە کە لە پشت ئەوەوەیە. ئێزدییەکان ڕوو لە خۆر نوێژ دەکەن و پیرۆزترین سوێندەکانیان بە ناوی ئەو دەخۆن و هەر زستانێک بە ڕۆژوو ڕێزی لێ دەگرن. لە نێو حەوت فریشتەکەدا یەکێکە لە خۆشەویستترین و دیارترینەکان.
ناوەڕۆک
شێخ شەمس لە نێو حەوت فریشتەکەدا
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
شێخ شەمس کێیە؟
شێخ شەمس یەکێکە لە حەفت سڕ، حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئێزدییەت، و بەرجەستەی خۆر و نووری خوداییە. بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی لە نێو چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر دەژمێردرێت، باپیرانی ڕەچەڵەکی شێخە شەمسەنییەکان. پەیوەندیی بە ڕووناکی و ژیان و ئاگر و سوێندخواردن هەیە و یەکێکە لە بنەڕەتیترین هێماکانی خوداناسی لە ئایینی ئێزدیدا.
خاڵە سەرەکییەکان
شێخ شەمس (شەشمس) فریشتەی خۆری ئێزدییە و یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە.
ناوەکەی، شەمسەدین، بە واتای «خۆری ئایین»ە؛ نووری خودایی بەرجەستە دەکات.
ئێزدییەکان ڕوو لە خۆر نوێژ دەکەن و بەهێزترین سوێندە پابەندکەرەکانیان بە ناوی ئەو دەخۆن.
بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی یەکێکە لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر، باپیرانی شێخە شەمسەنییەکان.
هەر کانوونی یەکەمێک بە ڕۆژوویەکی سێ ڕۆژە، ڕۆژییێن شەشمس، ڕێزی لێ دەگیرێت.
زانیارییە خێراکان
ناو: شێخ شەمس (شەشمس؛ مەلەک شەمسەدین، «شەمسەدین»)
واتا: «شێخی خۆر» / «خۆری ئایین»
نەریت: ئێزدییەت (ئایینی ئێزدی)
ڕۆڵ: یەکێک لە حەوت فریشتەکە (حەفت سڕ)؛ خودایەتیی خۆر و نووری خودایی
هێماکان: خۆر و ڕووناکی و ئاگر و سوێند
بەرجەستەبوونی زەمینی: یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر؛ باپیری ڕەچەڵەکی شێخە شەمسەنییەکان
برا: فەخرەدین، بەرجەستەی مانگ
پەرستن: ئێزدییەکان ڕوو لە خۆر نوێژ دەکەن؛ نوێژی بەیانی ڕووی لە ئەوە
جەژن: ڕۆژییێن شەشمس، ڕۆژوویەکی سێ ڕۆژە کە لە کانوونی یەکەمدا بۆ ڕێزگرتن لە ئەو دەگیرێت
بەڵگەی هەبوون: لە ناوەندی نەریتی زارەکیی ئێزدیدایە؛ لە لالش پەرستگایەکی هەیە (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
خۆری ئایین
لە نێو حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەدا، شێخ شەمس ئەوەیە کە نزیکترین پەیوەندیی بە خۆرەوە هەیە. خودایەتیی ڕووناکیی خۆرە، سەرچاوەی ڕووناکی و ژیانە و لە تێگەیشتنی ئێزدیدا دەرکەوتنێکی نووری خودی خودایە. لە کاتێکدا خودای بەرز شاراوە و لە جیهانی ماددی تێپەڕیوە، خۆر شتێکی ئەوە کە هەموو ڕۆژێک دەکرێت ببینرێت و هەستی پێ بکرێت.
هەروەها پەیوەندیی بە ئاگرەوە هەیە، کە وەک هاوتای زەمینیی ڕووناکیی ئاسمانیی خۆر سەیر دەکرێت، و بە سوێندەوە: سوێندخواردن «بە شێخ شەمس» یەکێکە لە پابەندکەرترین بەڵێنەکان کە ئێزدییەک دەتوانێت بیدات. ڕووناکی و گەرما و ڕاستی و ژیان هەموویان لە دەوری ناوەکەی کۆ دەبنەوە.
شێخ شەمس لە نێو حەوت فریشتەکەدا
شێخ شەمس یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە کە تاووسی مەلەک، فریشتەی تاووس، سەرکردایەتییان دەکات. بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی وەک یەکێک لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر، سەرکردەیەکی سەرەتایی ئایینەکە، لەگەڵ براکانی فەخرەدین و ناسردین و سەجادین یادی دەکرێت. ئەم چوارانە وەک باپیرانی ڕەچەڵەکی شێخە شەمسەنییەکان ڕێزیان لێ دەگیرێت، یەکێک لە خێزانە ئایینییە مەزنەکانی ئێزدییەت.
هاوسەنگییەکی گونجاو لە نێوان براکاندا هەیە: لە کاتێکدا شێخ شەمس بەرجەستەی خۆرە، براکەی فەخرەدین بەرجەستەی مانگە و هەروەها وەک دانەرێکی مەزنی سروودە پیرۆزەکان یادی دەکرێت. پێکەوە ڕێزگرتنی ئێزدی لە ڕووناکییەکانی ئاسمان ڕەنگ دەدەنەوە.
ڕێزگرتن لە خۆر لە ئێزدییەتدا
ڕێزگرتن لە شێخ شەمس هەموو ڕۆژێک شێوە بە پەرستنی ئێزدی دەدات. ئێزدییەکان لە کاتی دیاریکراودا ڕوو لە خۆر نوێژ دەکەن، و بە تایبەتی نوێژی بەیانی ڕوو لە خۆری هەڵاتوو پێشکەش دەکرێت. یەکەم ڕووناکیی بەرەبەیان بە پیرۆز دەزانرێت، بەرەکەتێکی ڕۆژانە لە خوداییەوە.
لە لالش، پیرۆزترین پەرستگای ئێزدی، شێخ شەمس پەرستگای تایبەتیی خۆی هەیە و دەگوترێت لە نێو بیناکانی دۆڵەکەدا خۆری هەڵاتوو بۆ یەکەم جار لەو دەدات. سەردانکەرانی شوێنی پیرۆز لەوێ ڕێزی لێ دەگرن و هەر لەو شوێنەی ڕووناکیی خۆر دەکەوێتە سەر بەردەکان ئامادەبوونی هەست پێ دەکرێت.
ڕۆژووی شەشمس و پەرستن
بە ڕۆژوو و گۆرانیش ڕێز لە شێخ شەمس دەگیرێت. هەر کانوونی یەکەمێک ئێزدییەکان ڕۆژییێن شەشمس دەگرن، ڕۆژوویەکی سێ ڕۆژە بە ناوی ئەو، کەمێک پێش جەژنی ئێزی. زۆر دوعای کەسی بۆ یارمەتی و چاکبوونەوە ڕوویان لە ئەوە و لە سەرانسەری قەولە پیرۆزەکاندا ستایش دەکرێت، ئەو سروودانەی لە ناوەندی پەرستنی ئێزدیدان.
ڕەگە کۆنەکان و هاوشێوەییەکان
ڕێزگرتنی ئێزدی لە خۆر لە مێژە سەرنجی توێژەران ڕادەکێشێت، کە لە شێخ شەمسدا دەنگدانەوەی پەرستنی زۆر کۆنتری خۆر لە ناوچەکە دەبینن، لە شەمەشی خودای خۆری میزۆپۆتامیاوە تا میترای خودایەتیی ئێرانی، کە ئەویش پەیوەندیی بە خۆر و پاراستنی سوێندەکانەوە هەبوو. ئەم هاوشێوەییانە ئاماژە بە کۆنیی قووڵی نەریتەکە دەدەن. بەڵام وەک هەمیشە، باشترە وەک میراتێک بخوێندرێنەوە کە لە ئایینێکی زیندووی سەربەخۆدا چنراوە، نە وەک بەڵگەی ئەوەی ئێزدییەت تەنها ئایینێکی کۆنترە بە ڕووپۆشێکی ترەوە.
هێماگەری
شێخ شەمس هەندێک لە جیهانگیرترین هێما ئایینییەکان کۆ دەکاتەوە. خۆر ڕووناکییە بەرامبەر تاریکی و ژیانە بەرامبەر مردن و خودی بەردەوامییە، کە هەموو ڕۆژێک بە دڵنیایی هەڵدێت. وەک نووری خودایی، دروستکەری نەبینراو بە ئاساییترین و شکۆدارترین شێواز پیشان دەدات.
پەیوەندیی بە سوێندەوە ڕووناکی بە ڕاستی دەبەستێتەوە: هەروەک خۆر هەموو شتێک دەردەخات، بەڵێنێکیش کە بە ناوی ئەو دراوە ناتوانرێت بشاردرێتەوە یان بشکێنرێت. لە شێخ شەمسدا ئێزدی گەرمای خودا دەبینێت کە بەسەر جیهاندا دەدرەوشێتەوە.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا ئێزدییەکان خۆر دەپەرستن؟ نە وەک خودایەک لە خۆیدا. ئێزدییەکان یەکتاپەرستن و ڕێز لە خۆر دەگرن وەک نیشانە و کەناڵی نووری خودای تاک، کە لە فریشتەی شێخ شەمسدا بەرجەستە بووە. ڕووکردن لە خۆر لە نوێژدا ڕێزگرتنە لە دروستکەر بەهۆی دروستکراوەکەیەوە، وەک چۆن باوەڕدارانی ئایینەکانی تر ڕوو لە شوێنێکی پیرۆز دەکەن. بە هەمان هۆکار هەڵەیە ئێزدییەکان تەنها وەک «ئاگرپەرست» کەم بکرێنەوە.
ئایا شێخ شەمس هەمان شەمسی تەبریزیی شاعیرە؟ نەخێر. هەرچەندە هەندێک نەریت کەسایەتییە پیرۆزەکان بە ناوی جۆراوجۆر بە فریشتەکان دەبەستنەوە، شێخ شەمسی ئێزدی بوونەوەری خۆری حەوتینەکەیە، کەسایەتییەکی پیرۆزی سەربەخۆ، نە هاوڕێ مێژووییەکەی شاعیرەکە ڕوومی، سەرەڕای وشە هاوبەشەکەی «شەمس» کە بە واتای خۆرە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
حەوت فریشتەکە: حەفت سڕ، کە شێخ شەمس یەکێکیانە
تاووسی مەلەک: فریشتەی تاووس کە حەوتەکە سەرکردایەتی دەکات
لالش: پەرستگاکەی کە شێخ شەمس پەرستگای خۆی تێدا هەیە
قەولەکان: ئەو سروودانەی ستایشی شێخ شەمس دەکەن
فەخرەدین: مانگ بەرامبەر خۆری شێخ شەمس، و شاعیرێکی مەزنی سروود
ئێزدینا میر و شێخە شەمسەنییەکان
پرسیارە باوەکان
شێخ شەمس کێیە؟
شێخ شەمس، شەشمس، فریشتەی خۆری ئێزدییە و یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکەی ئایینەکە. ناوەکەی بە واتای «خۆری ئایین»ە و ڕووناکیی خۆر و نووری خودایی بەرجەستە دەکات.
ئایا ئێزدییەکان خۆر دەپەرستن؟
نەخێر، نە وەک خودایەکی جیاواز. ئێزدییەکان یەکتاپەرستن و ڕێز لە خۆر دەگرن وەک نیشانەی نووری خودای تاک کە لە فریشتەی شێخ شەمسدا بەرجەستە بووە، و ڕوو لەو نوێژ دەکەن وەک ڕێگایەک بۆ ڕێزگرتن لە دروستکەر.
بۆچی ئێزدییەکان ڕوو لە خۆر نوێژ دەکەن؟
چونکە خۆر وەک دەرکەوتنی نووری خودا بەهۆی فریشتەی شێخ شەمسەوە سەیر دەکرێت. بە تایبەتی نوێژی بەیانی ڕوو لە خۆری هەڵاتوو پێشکەش دەکرێت کە وەک بەرەکەتێکی پیرۆزی ڕۆژانە سەیر دەکرێت.
ڕۆژییێن شەشمس چییە؟
ڕۆژوویەکی سێ ڕۆژەیە کە هەر کانوونی یەکەمێک بۆ ڕێزگرتن لە شێخ شەمس دەگیرێت، کەمێک پێش جەژنی ئێزی. یەکێکە لەو ڕێگایانەی ئێزدییەکان دڵبەستەیی خۆیان بە فریشتەی خۆر دەردەبڕن.
شێخ شەمس چ پەیوەندییەکی بە فریشتە ئێزدییەکانی تر هەیە؟
یەکێکە لە حەوت بوونەوەرە پیرۆزەکە کە تاووسی مەلەک سەرکردایەتییان دەکات. بەرجەستەبوونە زەمینییەکەی یەکێکە لە چوار کوڕەکەی ئێزدینا میر، لەگەڵ فەخرەدین (مانگ) و ناسردین و سەجادین، باپیرانی شێخە شەمسەنییەکان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
باوەڕ و کردەوەی ئایینیی ئێزدی (Kreyenbroek) - Encyclopaedia Iranica