Zakariler (Mkhargrdzeli) Kimdi?
Gürcücede Mkhargrdzeli (“uzun omuzlu”), Ermenicede Zakarianlar olarak bilinen Zakariler, Orta Çağ Kafkasya’sının en güçlü soylu hanedanlarından biriydi. On ikinci yüzyılın sonlarında ve on üçüncü yüzyılın başlarında Gürcistan Krallığı’nın ordularına komuta etmiş, Selçuklu Türklerini tarihsel Ermenistan’ın büyük bölümünden çıkarmış ve Ermeni yaylalarının geniş bir kesimini Gürcü tacına bağlı yarı bağımsız prensler olarak yönetmişlerdi. Ailenin başlangıçta Kürt kökenli olduğunu ileri süren saygın bir bilimsel tez nedeniyle Kürt tarihiyle ilişkilidirler.
Öne Çıkan Noktalar
• Gürcistan Krallığı’na hizmet eden ve 1200 dolaylarında Ermenistan’ın büyük bölümünü bağlı prensler olarak yöneten bir Orta Çağ soylu hanedanıydılar.
• Kökenleri tartışmalıdır: Özellikle Vladimir Minorsky ile ilişkilendirilen önemli bir akademik gelenek, ailenin başlangıçta Kürt olduğunu, daha sonra Ermeni ve Gürcü dünyalarına asimile olduğunu savunur.
• II. Zakare ve I. Ivane kardeşler, Kraliçe Tamar döneminde (hükümdarlığı: 1184–1213) Gürcü devletinin en üst kademelerine yükselmiştir.
• Ani’yi, Dvin’i ve Kuzey Ermenistan’ın büyük bölümünü Müslüman yönetiminden geri almış, Ani’deki Şeddadi denetimine 1199 dolaylarında son vermişlerdir.
• Güçleri, 1220’ler–1230’lardaki Moğol istilalarıyla kırılmış; hanedan, 14. yüzyılın ortalarına gelindiğinde etkisini yitirmiştir.
Kısa Bilgiler
Adlar: Zakariler / Zakarianlar (Ermenice); Mkhargrdzeli (Gürcüce)
Köken: Tartışmalı — Ermeni veya Ermeni-Gürcü; bazıları başlangıçta Kürt olduklarını ileri sürer
Bölge: Kuzey Ermenistan ve Güney Kafkasya
Üst Hükümdar: Gürcistan Krallığı (Bagrationi hanedanı)
Doruk Dönemi: Yaklaşık 1190’lar–1230’lar, Kraliçe Tamar döneminde
Başlıca Şahsiyetler: II. Zakare Mkhargrdzeli; I. Ivane Mkhargrdzeli
Başkent / Merkez: Ani
Gerileme: 1230’lardaki Moğol fethinden sonra; 14. yüzyılın ortalarına gelindiğinde etkisini yitirdi
Din: Ermeni Apostolik (Zakare) ve Gürcü Kadıköy Konsili’ni kabul eden Ortodoksluğu (Ivane)
İçindekiler
Zakariler (Mkhargrdzeli) Kimdi?
Kökenler ve Kürt Soyu Meselesi
Gürcistan Kraliçesi Tamar Döneminde Yükseliş
Zakari Ermenistanı: Yönetim, Din ve Kültür
Tartışmalar, Kimlik ve Yanlış Kanılar
Kürt ve Ermeni Tarihindeki Yerleri
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Kökenler ve Kürt Soyu Meselesi
Ailenin erken tarihi belirsizdir. İlk olarak Ermeni Bagratuni, ardından Gürcü Bagrationi kraliyet ailelerinin hizmetinde görünürler. “Uzun omuzlu” veya “uzun kollu” anlamına gelen Gürcüce Mkhargrdzeli soyadı, geleneksel olarak aileyi antik Pers kralı Artakserkses “Longimanus”la (uzun elli) ilişkilendiren bir efsaneyle açıklanır; bu, hanedana eski bir geçmiş ve saygınlık kazandırmayı amaçlayan tipik bir Orta Çağ soy anlatısı süslemesidir.
Zakarilerin başlangıçta Kürt oldukları tezini en etkili biçimde Vladimir Minorsky savunmuştur. Minorsky, ailenin sınır bölgelerindeki daha erken tarihine, ad bilimine dayalı ve dolaylı kanıtlara dikkat çekmiştir. Diğer tarihçiler onları temelde Ermeni olarak veya etnik kökeni artık kesin olarak saptanamayacak bir aile olarak görür. Tartışmasız olan, güçlerinin doruğuna ulaştıkları dönemde Zakarilerin dil, din ve kültür bakımından Ermeni ve Gürcü olduklarıdır. Kürt hanedanları arasında yer almaları, Minorsky’nin en eski kökenlerine ilişkin tezine dayanır ve en iyi, birkaç bilimsel görüşten biri olarak anlaşılabilir.
Gürcistan Kraliçesi Tamar Döneminde Yükseliş
Ailenin yükselişi, hükümdarlığı Orta Çağ Gürcü krallığının altın çağı olarak hatırlanan Gürcistan Kraliçesi Tamar döneminde (hükümdarlığı: 1184–1213) gerçekleşmiştir. Sargis Mkhargrdzeli’nin oğulları Zakare ve Ivane kardeşler, Gürcü devletinin en üst kademelerine yükselmiştir: Zakare, amirspasalar, yani Gürcü ordularının başkomutanı olarak atanırken Ivane, sarayın yüksek makamlarından atabeglik görevini üstlenmiştir.
İki kardeş birlikte, on üçüncü yüzyılın başlarına geçilirken düzenlenen bir dizi seferde Güney Kafkasya ve Ermeni yaylaları genelinde Müslüman gücünü gerileten birleşik Gürcü-Ermeni ordularına önderlik etmiştir. Zaferleri Gürcistan’ı bölgenin hâkim gücü yapmış ve kuşaklar boyunca Müslüman denetiminde kalmış topraklarda Hristiyan yönetimini yeniden kurmuştur.
Ermenistan’ın Yeniden Fethi
Zakari seferleri, uzun bir Ermeni şehir ve kale listesini geri kazandırmıştır. 1199 dolaylarında, Ermeni Bagratuni krallığının eski başkenti ve Orta Çağ dünyasının büyük şehirlerinden biri olan Ani’yi ele geçirmişler; Zakare burayı Zakari gücünün merkezlerinden biri yapmıştır. Dvin ve çok sayıda dağ kalesi dâhil diğer kaleler de aynı dönemde düşmüştür.
Ani daha önce Kafkasya’nın Müslüman bir Kürt hanedanı olan Şeddadiler tarafından yönetilmişti; Zakari fethi buradaki Şeddadi yönetimine son vermiş ve şehri yeniden Hristiyan Ermeni idaresi altına getirmiştir. Geri kazanılan topraklar, Gürcü tacına bağlı bir beyliğe dönüşen Zakari Ermenistanı olarak düzenlenmiş; aile büyük ölçüde kendi yetkisiyle yönetmiştir.
Zakari Ermenistanı: Yönetim, Din ve Kültür
Zakari yönetimi altında Ermeni yaylaları, sanatın, mimarinin ve manastır hayatının gelişmesini destekleyen görece barış ve refah dönemini yaşamıştır. Hanedan ve onlara bağlı olarak toprak tutan daha küçük soylu aileler, manastırlara, kiliselere ve tahkimatlara bağış yapmış ve bunları yeniden inşa etmiştir; on üçüncü yüzyıl, önemli ölçüde Zakari himayesi altında gelişen Orta Çağ Ermeni kültürünün doruklarından biri olarak görülür.
Din açısından aile, Kafkasya’nın iki büyük Hristiyan geleneği arasındaki ayrılığın iki tarafında da yer almıştır. Zakare, Kadıköy Konsili’ni kabul etmeyen Ermeni Apostolik Kilisesi’ne sadık kalırken kardeşi Ivane, Gürcü sarayının Kadıköy Konsili’ni kabul eden Ortodoksluğuna geçmiştir. Bu ayrılık, Zakarilerin içinde hareket ettiği ikili Ermeni-Gürcü dünyasını yansıtır.
Moğol Felaketi ve Gerileme
Zakarilerin üstünlüğü Moğollar tarafından kırılmıştır. İlk Moğol akınları Kafkasya’ya 1220’lerde ulaşmış, 1230’lardaki tam Moğol fethi hem Gürcü krallığını hem Ermeni bağlı beyliklerini parçalamıştır. Hayatta kalan Zakariler, Kafkas soylularının büyük bölümü gibi yok edilmek yerine Moğollara boyun eğmiş; artık İlhanlılara vergi ödeyen bağlı beyler olarak toprakları üzerindeki hakları onaylanmıştır.
Moğol egemenliği altında aile varlığını sürdürmüş, ancak eski bağımsızlığını hiçbir zaman geri kazanamamıştır. İzleyen yüzyılda Zakariler büyük bir güç olarak giderek etkisini yitirmiş; toprakları ailenin kolları ve rakip aileler arasında parçalanmış, on dördüncü yüzyılın ortalarına gelindiğinde hanedan siyasi önemini kaybetmiştir.
Zaman Çizelgesi
1184–1213 — Gürcistan Kraliçesi Tamar’ın hükümdarlığı; Mkhargrdzeli kardeşler iktidara yükselir. 12. yüzyılın sonları — Zakare amirspasalar (başkomutan), Ivane atabeg olur. Yaklaşık 1199 — Zakari kuvvetleri Ani’yi ele geçirerek buradaki Şeddadi yönetimine son verir. 13. yüzyılın başları — Dvin ve Kuzey Ermenistan’ın büyük bölümünün yeniden fethi; Zakari gücünün doruğu. 1220’ler — Kafkasya’ya ilk Moğol akınları. 1230’lar — Moğol fethi; Zakariler boyun eğerek Moğollara bağlı beyler olur. 13.–14. yüzyıllar — Kademeli gerileme; hanedan yaklaşık 14. yüzyılın ortalarında önemini kaybeder.
Hanedanın Başlıca Üyeleri
Hanedanın büyük gücünü kuran kuşağın merkezinde, Sargis Mkhargrdzeli’nin oğulları olan iki kardeş yer alır: Ani’yi ele geçiren ve Ermeni koluna adını veren amirspasalar II. Zakare Mkhargrdzeli (Zakare Zakarian) ve Kadıköy Konsili’ni kabul eden Ortodoksluğa geçen Gürcistan atabegi I. Ivane Mkhargrdzeli. Zakare’nin oğlu Şahnşah ve Ivane’nin oğlu Avag dâhil soyundan gelenler, Gürcüler ve ardından Moğollar altında yüksek makamlar tutmayı sürdürmüştür; ancak hiçbiri kurucu kardeşlerin konumuna erişememiştir. Birçok aile üyesi için kesin tarihler belirsizdir ve kaynaklar arasında değişir.
Tartışmalar, Kimlik ve Yanlış Kanılar
Zakariler etrafındaki temel tartışma, onları Kürt tarihinde konumlandıran aynı meseledir: kökenleri. Kürt kökeni tezi (Minorsky), ailenin Ermeni veya Ermeni-Gürcü olduğu görüşüyle yarışır ve bilimsel bir uzlaşı yoktur. İkinci bir yaygın karışıklık adlarıyla ilgilidir: “Zakari” (Ermenice, Zakare’den türemiş) ve “Mkhargrdzeli” (Gürcüce) aynı aileyi belirtir. Son olarak Zakariler bazen bağımsız bir Ermeni krallığıyla karıştırılır; gerçekte, uygulamada ne kadar özerk yönetmiş olurlarsa olsunlar, Gürcü tacının üst egemenliği altında yönetim süren bir prens hanedanıydılar.
Kürt ve Ermeni Tarihindeki Yerleri
Ermeni tarihinde Zakariler, Ermeni topraklarını Müslüman yönetiminden geri alan ve on üçüncü yüzyılda kültürel bir altın çağı yöneten hanedan olarak kurtarıcılar ve hamiler şeklinde hatırlanır. Kürt tarihi açısından önemleri daha özeldir: Minorsky’nin tezi doğruysa, Gürcü tacına hizmet ederek Orta Çağ Kafkasya’sının en önemli Hristiyan prensliklerinden birini yönetecek konuma yükselen bir Kürt soylu ailesini temsil ederler.
Her iki durumda da Zakariler, Ani’de yerlerinden ettikleri Kürt Şeddadilerle aynı geniş Kafkas dünyasına aittir; biri Müslüman, diğeri Hristiyan iki hanedan, yüzyıllar boyunca aynı yayla şehirleri için mücadele etmiştir.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Kurdish-History.com’da ilgili tarihi keşfedin: Kafkasya’nın Şeddadi hanedanı, Diyarbekir Mervanileri ve Revadi hanedanı.
Sık Sorulan Sorular
Zakariler Kürt müydü?
Kökenleri tartışmalıdır. Hanedan çoğunlukla Ermeni veya Ermeni-Gürcü olarak tanımlanır; ancak şarkiyatçı Vladimir Minorsky ile ilişkilendirilen önemli bir akademik gelenek, ailenin Ermeni ve Gürcü dünyalarına asimile olmadan önce başlangıçta Kürt soyundan geldiğini savunur. Kesin bir uzlaşı yoktur.
“Zakari” ile “Mkhargrdzeli” arasındaki fark nedir?
Fark yoktur; aynı ailenin iki adıdır. “Mkhargrdzeli” (“uzun omuzlu”) Gürcüce addır; “Zakari” veya “Zakarian”, büyük komutan Zakare’den türeyen Ermenice addır.
Zakariler neyle tanınırdı?
Kraliçe Tamar’ın Gürcistan’ının ordularına komuta etmek, 1200 dolaylarında tarihsel Ermenistan’ın büyük bölümünü Müslüman yönetiminden geri almak ve ardından Ermeni sanatının ve mimarisinin altın çağında burayı bir prens hanedanı olarak yönetmekle tanınırdı.
İki büyük Zakari kardeş kimdi?
Gürcü ordusunun başkomutanı (amirspasalar) olan ve Ani’yi ele geçiren II. Zakare ile Gürcistan atabegi olan ve Gürcü Ortodoksluğuna geçen kardeşi I. Ivane.
Zakari hanedanının gücünü ne sona erdirdi?
1220’ler–1230’lardaki Moğol istilaları. Zakariler, bağlı beyler olarak Moğollara boyun eğerek hayatta kaldı; ancak bağımsızlıklarını hiçbir zaman geri kazanamadı ve on dördüncü yüzyılın ortalarına gelindiğinde önemli bir güç olarak etkilerini yitirdi.
Zakariler neden Kürt hanedanları arasında yer alır?
Ailenin başlangıçta Kürt kökenli olduğunu ileri süren bilimsel tez nedeniyle. Güçlerinin doruğunda kültürel olarak Ermeni ve Gürcüydüler; dolayısıyla bu sınıflandırma, Orta Çağ kimliklerinden ziyade en eski atalarına ilişkin bir iddiayı yansıtır.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Vladimir Minorsky, Kafkas Tarihi Üzerine Araştırmalar (Cambridge University Press, 1953) — ailenin Kürt kökenine ilişkin tez için.
Kirakos Gandzaketsi, Ermenilerin Tarihi (13. yüzyıl) — Zakari dönemi için birincil kaynak.
Bagrationi ve Moğol yönetimleri altındaki Orta Çağ Ermenistanı ve Gürcistanı üzerine modern genel incelemeler.
Kurdish-History.com — Kafkasya’nın Şeddadi hanedanı ve Diyarbekir Mervanileri hakkında ilgili okumalar.