زەکارییەکان (مخارگردزێلی) چی بوون؟
زەکارییەکان، کە بە گورجی بە مخارگردزێلی («شان‌درێژ») و بە ئەرمەنی بە زەکاریان ناسراون، یەکێک بوون لە بەهێزترین بنەماڵە ئەشرافییەکانی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاست. لە کۆتایی سەدەی دوازدەهەم و سەرەتای سەدەی سێزدەهەمدا فەرماندەیی سوپاکانی پاشایەتیی گورجستانیان کرد، تورکە سەلجوقییەکانیان لە بەشێکی زۆری ئەرمەنیای مێژوویی دەرکرد و وەک میرانی نیوەسەربەخۆ لە ژێر تاجی گورجیدا، ناوچەیەکی فراوانی بەرزاییەکانی ئەرمەنیایان بەڕێوە برد. بەهۆی تێزێکی زانستیی ڕێزلێگیراوەوە کە دەڵێت بنەماڵەکە لە بنەڕەتدا بە ڕەچەڵەک کورد بووە، بە مێژووی کوردەوە پەیوەندیدارن.
خاڵە سەرەکییەکان
• بنەماڵەیەکی ئەشرافیی سەدەکانی ناوەڕاست بوون کە خزمەتی پاشایەتیی گورجستانیان کرد و لە دەوروبەری 1200دا وەک میرانی ژێردەست، بەشێکی زۆری ئەرمەنیایان بەڕێوە برد.
• ڕەچەڵەکیان جێمشتومڕە: ڕەوتێکی گرنگی زانستی، بەتایبەتی ڤلادیمیر مینۆرسکی، وای دادەنێت کە بنەماڵەکە لە بنەڕەتدا کورد بووە و دواتر لە جیهانە ئەرمەنی و گورجییەکاندا تواوەتەوە.
• براکان، زەکارەی II و ئیڤانەی I، لە ژێر حوکمی شاژن تامار (حوکمی 1184–1213) گەیشتنە لووتکەی دەوڵەتی گورجی.
• ئانی و دڤین و بەشێکی زۆری باکووری ئەرمەنیایان لە حوکمی موسڵمانان گرتەوە و لە دەوروبەری 1199دا کۆتایییان بە کۆنترۆڵی شەدادییەکان بەسەر ئانیدا هێنا.
• داگیرکارییەکانی مەغۆل لە دەیەکانی 1220–1230دا دەسەڵاتیان تێکشکاند؛ تا ناوەڕاستی سەدەی 14 بنەماڵەکە کاڵ بووەوە.
زانیارییە خێراکان
ناوەکان: زەکارییەکان / زەکاریان (ئەرمەنی)؛ مخارگردزێلی (گورجی)
ڕەچەڵەک: جێمشتومڕە، ئەرمەنی یان ئەرمەنی–گورجی؛ هەندێک دەڵێن لە بنەڕەتدا کورد بوون
ناوچە: باکووری ئەرمەنیا و باشووری قەفقاز
دەسەڵاتی باڵادەست: پاشایەتیی گورجستان (بنەماڵەی باگراتیۆنی)
لووتکەی دەسەڵات: نزیکەی دەیەکانی 1190–1230، لە ژێر حوکمی شاژن تاماردا
کەسایەتییە سەرەکییەکان: زەکارەی II مخارگردزێلی؛ ئیڤانەی I مخارگردزێلی
پایتەخت / بارەگا: ئانی
داکشانی دەسەڵات: دوای داگیرکاریی مەغۆل لە دەیەی 1230دا؛ تا ناوەڕاستی سەدەی 14 کاڵ بووەوە
ئایین: ئەرمەنیی ئەپۆستۆلی (زەکارە) و ئۆرتۆدۆکسیی کالسیدۆنیی گورجی (ئیڤانە)
ناوەڕۆک
زەکارییەکان (مخارگردزێلی) چی بوون؟
سەرهەڵدان لە ژێر حوکمی شاژن تاماری گورجستاندا
ئەرمەنیای زەکاری: حوکمڕانی، ئایین و کولتوور
کارەساتی مەغۆل و داکشانی دەسەڵات
ئەندامە سەرەکییەکانی بنەماڵەکە
مشتومڕ، ناسنامە و تێگەیشتنە هەڵەکان
پێگەی لە مێژووی کورد و ئەرمەنیدا
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ڕەچەڵەک و پرسی ڕەچەڵەکی کوردی
مێژووی سەرەتایی بنەماڵەکە دڵنیا نییە. یەکەم جار وەک خزمەتکارانی بنەماڵە پاشایەتییەکانی باگراتیی ئەرمەنی و پاشان باگراتیۆنیی گورجی دەردەکەون. ناوی بنەماڵەیی گورجی، مخارگردزێلی، واتە «شان‌درێژ» یان «باڵدرێژ»، بە نەریتی بە ئەفسانەیەک ڕوون دەکرێتەوە کە بنەماڵەکە بە پاشای کۆنی ئێران، ئارتاکسەرکسی «لۆنگیمانوس» (دەست‌درێژ)ەوە دەبەستێتەوە. ئەمە جوانکارییەکی باوی ڕەچەڵەکناسی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بوو بۆ بەخشینی کۆنایەتی و پێگە بە بنەماڵەکە.
ڤلادیمیر مینۆرسکی بە کاریگەرترین شێوە بەرگریی لەو تێزە کرد کە زەکارییەکان لە بنەڕەتدا کورد بوون؛ ئاماژەی بە مێژووی پێشووی بنەماڵەکە لە ناوچە سنوورییەکان و بەڵگەکانی ناوناسی و هەلومەرج دا. مێژوونووسانی تر ئەوان لە بنەڕەتدا بە ئەرمەنی دادەنێن یان بە بنەماڵەیەک کە ئێستا ناتوانرێت ڕەچەڵەکە نەتەوەییەکەی بە دڵنیایی بدۆزرێتەوە. ئەوەی جێمشتومڕ نییە ئەوەیە کە لە کاتی گەورەییاندا، زەکارییەکان لە زمان و ئایین و کولتووردا ئەرمەنی و گورجی بوون. خستنە نێو بنەماڵە کوردییەکان پشت بە تێزی مینۆرسکی سەبارەت بە ڕەچەڵەکی بنەڕەتییان دەبەستێت و باشترە وەک یەکێک لە چەند هەڵوێستێکی زانستی تێی بگەین.
سەرهەڵدان لە ژێر حوکمی شاژن تاماری گورجستاندا
بەختی بنەماڵەکە لە ژێر حوکمی شاژن تاماری گورجستاندا (حوکمی 1184–1213) ڕووی تێ کرد؛ سەردەمەکەی وەک سەردەمی زێڕینی پاشایەتیی گورجیی سەدەکانی ناوەڕاست یادی دەکرێتەوە. براکان، زەکارە و ئیڤانە، کوڕانی سارگیس مخارگردزێلی، گەیشتنە لووتکەی دەوڵەتی گورجی: زەکارە بە ئەمیرسپەساڵار، واتە فەرماندەی باڵای سوپاکانی گورجستان، دانرا و ئیڤانە پۆستی باڵای ئاتابەگی دەرباری وەرگرت.
پێکەوە، دوو براکە سەرکردایەتیی سوپا هاوبەشە گورجی–ئەرمەنییەکانیان کرد؛ لە زنجیرەیەک هەڵمەت لە دەوروبەری دەستپێکی سەدەی سێزدەهەمدا، دەسەڵاتی موسڵمانانیان لە سەرانسەری باشووری قەفقاز و بەرزاییەکانی ئەرمەنیا کشاندەوە. سەرکەوتنەکانیان گورجستانی کردە دەسەڵاتی زاڵی ناوچەکە و حوکمی مەسیحییان بۆ ئەو خاکانە گەڕاندەوە کە بۆ نەوەکان لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا بوون.
گرتنەوەی ئەرمەنیا
هەڵمەتەکانی زەکارییەکان لیستێکی درێژی شار و قەڵاکانی ئەرمەنیایان گرتەوە. لە دەوروبەری 1199دا ئانییان گرت؛ پایتەختی پێشووی پاشایەتیی باگراتیی ئەرمەنیا و یەکێک لە شارە گەورەکانی جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست، کە زەکارە کردی بە ناوەندی دەسەڵاتی زەکاری. بنکە بەهێزەکانی تر، لەوانە دڤین و ژمارەیەکی زۆر قەڵای شاخاوی، لە هەمان ماوەدا کەوتن.
پێشتر شەدادییەکان، بنەماڵەیەکی کوردی موسڵمانی قەفقاز، حوکمی ئانییان دەکرد؛ داگیرکردنی زەکارییەکان کۆتایی بە حوکمی شەدادی لەوێ هێنا و شارەکەی گەڕاندەوە ژێر ئیدارەی ئەرمەنیی مەسیحی. خاکە گرتراوەکان وەک میرنشینێکی زەکاری، ئەرمەنیای زەکاری، ڕێکخران و وەک حوکمڕانییەکی ژێردەست لە ژێر تاجی گورجیدا بوون؛ بنەماڵەکە بە ئاستێکی زۆر بە دەسەڵاتی خۆی حوکمی دەکرد.
ئەرمەنیای زەکاری: حوکمڕانی، ئایین و کولتوور
لە ژێر حوکمی زەکارییەکاندا، بەرزاییەکانی ئەرمەنیا سەردەمێکی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ڕێژەییان بەسەر برد کە بووە هۆی گەشەکردنی هونەر و تەلارسازی و ژیانی دیرەکان. بنەماڵەکە و بنەماڵە بچووکترە ئەشرافییەکان کە لە ژێر دەسەڵاتیاندا زەوییان هەبوو، سامان بۆ دیر و کڵێسا و بەربەستە بەرگرییەکان تەرخان دەکردن و دووبارە بنیادیان دەنانەوە. سەدەی سێزدەهەم بە لووتکەیەکی کولتووری ئەرمەنیی سەدەکانی ناوەڕاست دادەنرێت، کە بەشێکی زۆری لە ژێر پشتگیریی زەکارییەکاندا بوو.
لە ڕووی ئایینییەوە، بنەماڵەکە لە هەردوو لای جیاوازیی نێوان دوو نەریتی گەورەی مەسیحیی قەفقازدا بوو. زەکارە بە کڵێسای ئەرمەنیی ئەپۆستۆلی (ناکالسیدۆنی) دڵسۆز مایەوە، بەڵام براکەی، ئیڤانە، گۆڕا بۆ ئۆرتۆدۆکسیی کالسیدۆنیی دەرباری گورجی؛ دابەشبوونێک کە ڕەنگدانەوەی جیهانە دووانە ئەرمەنی–گورجییەکە بوو کە زەکارییەکان تێیدا دەجووڵان.
کارەساتی مەغۆل و داکشانی دەسەڵات
مەغۆلەکان باڵادەستیی زەکارییەکانیان تێکشکاند. یەکەم هێرشەکانی مەغۆل لە دەیەی 1220دا گەیشتنە قەفقاز؛ داگیرکاریی تەواوی مەغۆل لە دەیەی 1230دا، هەم پاشایەتیی گورجی و هەم ژێردەستە ئەرمەنییەکانی تێکشکاند. زەکارییە ڕزگاربووەکان، وەک بەشێکی زۆری ئەشرافی قەفقاز، لەبری لەناوچوون، ملکەچی مەغۆل بوون و مافیان لەسەر خاکەکانیان وەک ژێردەست پشتڕاست کرایەوە؛ ئێستا خەراجیان بە ئیلخانەکان دەدا.
لە ژێر باڵادەستیی مەغۆلدا، بنەماڵەکە مایەوە، بەڵام هەرگیز سەربەخۆیی پێشووی بەدەست نەهێنایەوە. لە سەدەی دواتردا زەکارییەکان وەک دەسەڵاتێکی گەورە وردەوردە کاڵ بوونەوە و خاکەکانیان لە نێوان لقەکانی بنەماڵەکە و بنەماڵە ڕکابەرەکاندا پارچەپارچە بوون، تا لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی چواردەهەمدا بنەماڵەکە گرنگیی سیاسیی خۆی لەدەست دا.
هێڵی کات
1184–1213 — حوکمی شاژن تاماری گورجستان؛ براکانی مخارگردزێلی دەسەڵات دەگرن. کۆتایی سەدەی 12 — زەکارە دەبێتە ئەمیرسپەساڵار (فەرماندەی گشتی)؛ ئیڤانە دەبێتە ئاتابەگ. نزیکەی 1199 — هێزە زەکارییەکان ئانی دەگرن و کۆتایی بە حوکمی شەدادی لەوێ دەهێنن. سەرەتای سەدەی 13 — گرتنەوەی دڤین و بەشێکی زۆری باکووری ئەرمەنیا؛ لووتکەی دەسەڵاتی زەکاری. دەیەی 1220 — یەکەم هێرشەکانی مەغۆل بۆ ناو قەفقاز. دەیەی 1230 — داگیرکاریی مەغۆل؛ زەکارییەکان ملکەچ دەبن و دەبنە ژێردەستی مەغۆل. سەدەکانی 13–14 — داکشانی وردەوردە؛ لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی 14دا بنەماڵەکە پێگەی دیاری خۆی لەدەست دەدات.
ئەندامە سەرەکییەکانی بنەماڵەکە
نەوەی بنیاتنەری مەزنیی بنەماڵەکە لە دەوری دوو برا، کوڕانی سارگیس مخارگردزێلی، بوو: زەکارەی II مخارگردزێلی (زەکارە زەکاریان)، ئەو ئەمیرسپەساڵارەی ئانیی گرت و ناوەکەی بە ڕەچەڵەکە ئەرمەنییەکە بەخشی؛ و ئیڤانەی I مخارگردزێلی، ئاتابەگی گورجستان، کە گۆڕا بۆ ئۆرتۆدۆکسیی کالسیدۆنی. نەوەکانیان، لەوانە کوڕی زەکارە، شاهەنشا، و کوڕی ئیڤانە، ئاڤاگ، لە ژێر گورجییەکان و پاشان مەغۆلەکاندا بەردەوام بوون لە وەرگرتنی پۆستی باڵا؛ بەڵام هیچ کامیان نەگەیشتە پێگەی برا دامەزرێنەرەکان. بەروارە وردەکانی زۆر ئەندامی بنەماڵەکە دڵنیا نین و لە نێوان سەرچاوەکاندا جیاوازن.
مشتومڕ، ناسنامە و تێگەیشتنە هەڵەکان
مشتومڕی ناوەندیی دەوروبەری زەکارییەکان هەمان ئەو بابەتەیە کە پێگەیەکی لە مێژووی کورددا پێ بەخشیون: ڕەچەڵەکیان. تێزی ڕەچەڵەکی کوردی (مینۆرسکی) لەگەڵ بۆچوونی ئەرمەنی یان ئەرمەنی–گورجیبوونی بنەماڵەکە ڕکابەری دەکات و هیچ کۆدەنگییەکی زانستی نییە. تێکەڵاوییەکی باوی تر پەیوەندیی بە ناوەکەیانەوە هەیە: «زەکاری» (ئەرمەنی، لە زەکارەوە) و «مخارگردزێلی» (گورجی) ئاماژە بە هەمان بنەماڵە دەکەن. لە کۆتاییدا، هەندێک جار بە هەڵە زەکارییەکان بە پاشایەتییەکی سەربەخۆی ئەرمەنی دادەنرێن؛ لە ڕاستیدا بنەماڵەیەکی میران بوون کە لە ژێر باڵادەستیی تاجی گورجیدا حوکمیان دەکرد، هەرچەندە لە کردەوەدا بە خۆبەڕێوەبردنێکی زۆرەوە حوکمیان دەکرد.
پێگەی لە مێژووی کورد و ئەرمەنیدا
لە مێژووی ئەرمەنیدا، زەکارییەکان وەک ڕزگارکەر و پشتیوان یادیان دەکرێتەوە؛ ئەو بنەماڵەیەی خاکەکانی ئەرمەنیای لە حوکمی موسڵمانان گرتەوە و سەردەمێکی زێڕینی کولتووری لە سەدەی سێزدەهەمدا بەڕێوە برد. بۆ مێژووی کورد، گرنگییان تایبەتترە: ئەگەر تێزی مینۆرسکی ڕاست بێت، نوێنەرایەتیی بنەماڵەیەکی ئەشرافیی کورد دەکەن کە لە ڕێگەی خزمەت بە تاجی گورجییەوە بەرز بووەوە و حوکمی یەکێک لە گرنگترین میرنشینە مەسیحییەکانی قەفقازی سەدەکانی ناوەڕاستی کرد.
لە هەر حاڵەتێکدا، زەکارییەکان سەر بە هەمان جیهانە فراوانەی قەفقازن کە شەدادییە کوردەکان سەری بوون؛ ئەوانەی لە ئانی لایان بردن. دوو بنەماڵە، یەکێک موسڵمان و یەکێک مەسیحی، بە درێژایی سەدەکان لەسەر هەمان شارەکانی بەرزایی ململانێیان دەکرد.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مێژووی پەیوەندیدار لە ماڵپەڕی Kurdish-History.com بخوێنەوە: بنەماڵەی شەدادیی قەفقاز، مەڕوانییەکانی دیاربەکر و بنەماڵەی ڕەوادی.
پرسیارە باوەکان
ئایا زەکارییەکان کورد بوون؟
ڕەچەڵەکیان جێمشتومڕە. زۆرجار بنەماڵەکە بە ئەرمەنی یان ئەرمەنی–گورجی وەسف دەکرێت، بەڵام ڕەوتێکی گرنگی زانستی، کە بە ڕۆژهەڵاتناس ڤلادیمیر مینۆرسکییەوە پەیوەستە، وای دادەنێت کە پێش توانەوەیان لە جیهانە ئەرمەنی و گورجییەکاندا، لە بنەڕەتدا ڕەچەڵەکی کوردیان هەبووە. هیچ کۆدەنگییەکی پتەو نییە.
جیاوازیی «زەکاری» و «مخارگردزێلی» چییە؟
هیچ جیاوازییەک نییە، دوو ناون بۆ هەمان بنەماڵە. «مخارگردزێلی» («شان‌درێژ») ناوە گورجییەکەیە؛ «زەکاری» یان «زەکاریان» ناوە ئەرمەنییەکەیە کە لە فەرماندە گەورەکە، زەکارە، وەرگیراوە.
زەکارییەکان بە چی بەناوبانگ بوون؟
بە فەرماندەییکردنی سوپاکانی گورجستانی شاژن تامار و گرتنەوەی بەشێکی زۆری ئەرمەنیای مێژوویی لە حوکمی موسڵمانان لە دەوروبەری 1200، پاشان بەڕێوەبردنی وەک بنەماڵەیەکی میران لە سەردەمێکی زێڕینی هونەر و تەلارسازیی ئەرمەنیدا.
دوو برا گەورەکەی زەکاری کێ بوون؟
زەکارەی II، کە بووە فەرماندەی باڵای سوپای گورجی (ئەمیرسپەساڵار) و ئانیی گرت؛ و براکەی ئیڤانەی I، کە بووە ئاتابەگی گورجستان و گۆڕا بۆ ئۆرتۆدۆکسیی گورجی.
چی کۆتایی بە دەسەڵاتی بنەماڵەی زەکاری هێنا؟
داگیرکارییەکانی مەغۆل لە دەیەکانی 1220–1230. زەکارییەکان بە ملکەچبوون بە مەغۆل وەک ژێردەست مانەوە، بەڵام هەرگیز سەربەخۆیییان بەدەست نەهێنایەوە و لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی چواردەهەمدا وەک دەسەڵاتێکی گەورە کاڵ بوونەوە.
بۆچی زەکارییەکان لە نێو بنەماڵە کوردییەکاندا دادەنرێن؟
بەهۆی ئەو تێزە زانستییەی کە دەڵێت بنەماڵەکە لە بنەڕەتدا ڕەچەڵەکی کوردی هەبووە. لە لووتکەی دەسەڵاتیاندا لە ڕووی کولتوورییەوە ئەرمەنی و گورجی بوون؛ بۆیە خستنە نێو ئەم بنەماڵانە ڕەنگدانەوەی بانگەشەیەکە سەبارەت بە ڕەچەڵەکی بنەڕەتییان، نەک ناسنامەی سەدەکانی ناوەڕاستیان.
سەرچاوە و خوێندنەوەی زیاتر
ڤلادیمیر مینۆرسکی، Studies in Caucasian History (لێکۆڵینەوەکان لە مێژووی قەفقاز)، (Cambridge University Press، 1953) — بۆ تێزی ڕەچەڵەکی کوردیی بنەماڵەکە.
کیراکۆس گەندزاکێتسی، History of the Armenians (مێژووی ئەرمەنییەکان)، (سەدەی 13) — سەرچاوەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەردەمی زەکاری.
پێداچوونەوە نوێیەکان بە مێژووی ئەرمەنیا و گورجستانی سەدەکانی ناوەڕاست لە ژێر حوکمی باگراتیۆنییەکان و مەغۆلەکاندا.
Kurdish-History.com — خوێندنەوەی پەیوەندیدار سەبارەت بە بنەماڵەی شەدادیی قەفقاز و مەڕوانییەکانی دیاربەکر.