پێشەکی
لە کۆتایی سەدەی دەیەمدا، شوانێک بە ناوی باد کوڕی دوستەک ئاژەڵەکانی بەجێ هێشت، چەکی هەڵگرت و شانشینێکی بۆ خۆی بنیاد نا. لە ماوەی چەند ساڵێکدا، ئەم شەڕڤانە هۆزییە کوردەی هۆزی حومەیدی کۆنترۆڵی خاکێکی گرت کە لە دیاربەکرەوە تا کەنارەکانی دەریاچەی وان درێژ دەبووەوە؛ یەکێک لە گرنگترین خاکەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە ڕووی ستراتیژییەوە. بنەماڵەی مەروانی کە ئەو دامەزراندی، بۆ سەدەیەک حوکمی دیار بەکری دەکرد و لە پایتەختەکەیان، مەیافارقینەوە، شارەکانی ئامەد (دیاربەکر) و مەیافارقین (سیلوان) و حەسەنکەیف و ئەخلاط و بەدلیس و مەلازگەرد و نصێبینیان بەڕێوە دەبرد.
مەروانییەکان گرنگترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای کوردی سەدەکانی ناوەڕاست بوون پێش ئەیووبییەکان. لە ناوچەی سنووری نێوان جیهانی ئیسلامی و بیزەنتەوە فەرمانڕەواییان دەکرد، لەگەڵ دوا بنەماڵەی عەرەبی حەمدانی جەنگان، لەگەڵ باسیل دووەم، ئیمپراتۆری بیزەنتە، گفتوگۆی ئاشتییان کرد و ڕۆڵێکی گرنگیان لەو گۆڕانکارییە جیۆسیاسییانەدا گێڕا کە بوونە هۆی داگیرکردنی ئەنادۆڵ بە دەستی تورکە سەلجووقییەکان. توێژەرێکی هاوچەرخ خاکی ئەوانی بە «دەوڵەتێکی سنووریی فرەکولتووری» وەسف کردووە؛ یەکێک بوو لە گەورەترین و درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکانی مێژوو.
ناوەڕۆک
باد کوڕی دوستەک: لە شوانێتییەوە بۆ داگیرکەری
جەنگ لەگەڵ حەمدانییەکان و چەسپاندنی دەسەڵات
سەردەمی زێڕینی دەسەڵاتی مەروانی
داگیرکاریی سەلجووقی و ڕووخانی مەروانییەکان
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
باد کوڕی دوستەک: لە شوانێتییەوە بۆ داگیرکەری
چیرۆکی مەروانییەکان بە یەکێک لە سەرهەڵدانە سەرنجڕاکێشەکانی مێژووی کورد دەست پێ دەکات. باد کوڕی دوستەک، کە لە نزیک حیزان لە چیاکانی باکووری دەریاچەی وان لەدایک بوو، لە بنەڕەتدا شوان بوو و سەرکردایەتیی دەستەیەکی بچووک لە شەڕڤانانی دەکرد. کاتێک عەزودەدەولە، فەرمانڕەوا بەهێزەکەی بوویی، لە 983 مرد و دەسەڵاتی بووییەکان بەسەر ناوچەکەدا لاواز بوو، باد دەرفەتەکەی قۆستەوە. مەیافارقینی گرت و دواتر بە خێرایی بە ناو ناوچەکەدا پێشڕەوی کرد و دیاربەکر و ئەرجیش و شارەکانی دەوروبەری دەریاچەی وانی یەک لە دوای یەک گرت.
باد لە قۆستنەوەی دەرفەتدا کەم وێنە بوو. کاتێک یاخیبوونی بارداس فۆکاسی بچووک ئیمپراتۆریی بیزەنتەی هەژاند، باد ئاژاوەکەی قۆستەوە بۆ پەلاماردانی دەشتی مووش لە تارۆن؛ میرنشینێکی ئەرمەنی کە بیزەنتە لە 966دا خستبوویە سەر خاکی خۆی. سنوورەکانی دەسەڵاتەکەی بەرەو باکوور پاڵ پێوە نا بۆ ناوچەگەلێک کە لە ژێر کۆنترۆڵی بیزەنتە یان ئەرمەنییە مەسیحییەکاندا بوون و دەسەڵاتی کوردی بەسەر ناوچەیەکی ستراتیژیی سنووریدا چەسپاند.
لە کۆتاییدا تەمای باد لە تواناکانی زیاتر بوو. هەوڵی دا مووسڵ داگیر بکات، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو و لە هەڵمەتێکی سەربازیدا لەوێ لە 990 یان 991 کوژرا. بەڵام ئەو بنەماڵەیەی دامەزراندبووی دوای ئەویش بەردەوام بوو. ئەو بناغەیەی داینا، واتە میرنشینێکی کورد کە کۆنترۆڵی چوارڕێیانە هەستیارەکانی دیار بەکری دەکرد، نزیکەی سەدەیەک بەردەوام بوو.
جەنگ لەگەڵ حەمدانییەکان و چەسپاندنی دەسەڵات
دوای مەرگی باد، دەسەڵات گەیشتە حەسەن کوڕی مەروان، کوڕی خوشک یان براکەی باد؛ ئەو کەسەی بنەماڵەکە ناوەکەی لێ وەرگرتووە. حەسەن هاوسەرگیریی لەگەڵ بێوەژنی باد کرد و بانگەشەی مافی خۆی بۆ فەرمانڕەوایی چەسپاند، پاشان سەرنجی سەربازیی خۆی خستە سەر دوا پاشماوەکانی بنەماڵەی عەرەبی حەمدانی کە پێشتر دەسەڵاتی باکووری میزۆپۆتامیا بوو. جەنگەکانی مەروانی و حەمدانی لە 989–990دا بەوە کۆتایی هات کە مەروانییەکان بە یەکجاری شکستیان بە ڕکابەرە عەرەبەکانیان هێنا و کۆنترۆڵی قەڵا حەمدانییە ماوەکانیان گرت.
خودی حەسەن لە 997دا لە ئامەد (دیاربەکر) بە دەستی دانیشتووانی یاخی کوژرا؛ بیرخستنەوەی ئەوە کە بەڕێوەبردنی شارە داگیرکراوەکان بە هەمان ئەندازەی داگیرکردنیان مەترسیدار بوو. براکەی، ئەبوومەنسوور سەعید، بوو بە جێنشینی و نازناوی موومەهیدەدەولەی وەرگرت. لە ژێر دەسەڵاتی سەعیددا، مەروانییەکان کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر دیار بەکردا چەسپاند و لە دەوروبەری 992دا لەگەڵ باسیل دووەم، ئیمپراتۆری بیزەنتە، لەسەر ئاشتییەکی بەردەوام گفتوگۆیان کرد. بەمە میرنشینی مەروانی وەک دەسەڵاتێکی دانپێدانراو لە سنووری نێوان جیهانی ئیسلامی و بیزەنتەدا پێگەی گرت.
سنووری بیزەنتە
خاکی مەروانییەکان لەسەر گرنگترین سنووری جیهانی سەدەکانی ناوەڕاست بوو: سنووری نێوان دەوڵەتە ئیسلامییەکان و ئیمپراتۆریی بیزەنتە. ئەو شارانەی بەڕێوەیان دەبرد، مەلازگەرد و ئەخلاط و ئەرجیش و مووش، هەمان ئەو شوێنانە بوون کە چارەنووسی ئەنادۆڵیان تێدا دیاری دەکرا. مەروانییەکان بە لێهاتووییەکی بەرچاوی دیپلۆماسی کاروباری ئەم سنوورەیان بەڕێوە دەبرد و لەگەڵ پاراستنی خودموختاریی خۆیان، پەیوەندییان لەگەڵ هەردوو کۆنستانتینۆپڵ و بەغدا دەهێشتەوە.
مەروانییەکان پێشەنگیی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە ئیسلامییەکانیان دژ بە ئەرمینیا دەکرد کە لە ژێر کۆنترۆڵی بیزەنتەدا بوو و لە ڕێڕەوی گشتیی فراوانبوونی ئیسلام لە سنووری ڕۆژهەڵاتدا ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو. کاتێک تورکە سەلجووقییەکان لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەمدا گەیشتنە ناوچەکە، خاک و ژێرخانی مەروانییەکان بۆ هەڵمەتە تورکییەکان بوون بە پێداویستییەکی سەرەکی. ئەم هەڵمەتانە لە کۆتاییدا گەیشتنە شەڕی مەلازگەرد لە 1071؛ ئەو شەڕەی ئەنادۆڵی بۆ نیشتەجێبوونی تورک کراوە کرد و تەواوی ڕۆژهەڵاتی نزیکی گۆڕی.
سەردەمی زێڕینی دەسەڵاتی مەروانی
درێژخایەنترین و بەناوبانگترین فەرمانڕەوای مەروانی نەسرەدەولە ئەحمەد بوو، کە لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەیەمدا بۆ چەندین دەیە حوکمی کرد. لە ژێر دەسەڵاتی ئەودا، میرنشینی مەروانی بوو بە ناوەندێکی کولتوور و زانست. پشتیوانیی شاعیران و زانایان و تەلارسازانی کرد و لە سەرانسەری خاکەکەیدا مزگەوت و پڕۆژەی گشتیی بنیاد نا. دەرباری مەروانی ڕۆشنبیرانی لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامییەوە بۆ لای خۆی ڕادەکێشا.
پایتەختی مەروانییەکان لە مەیافارقین (سیلوانی ئەمڕۆ) لەم سەردەمەدا شارێکی گەشەسەندوو بوو بە تەلارسازیی مەزن و بازاڕی چاڵاک و دانیشتووانێکی جۆراوجۆر لە کورد و عەرەب و ئەرمەنی و مەسیحیی سریانی. مەروانییەکان ئەم خاکە فرەنەتەوەییەیان بە واقیعبینییەک بەڕێوە دەبرد کە وای کرد بە «دەوڵەتێکی سنووریی فرەکولتووری» وەسف بکرێن. فەرمانڕەوای کورد بوون کە بە عەرەبی بەڕێوەبردنیان دەکرد، بە ناوی خەلیفەی عەباسی دراویان دەکوتا، پەیوەندییان لەگەڵ بیزەنتە دەهێشتەوە و لە یەکێک لەو ناوچانەی جیهاندا کە زۆرترین ململانێی ستراتیژییان بەسەردا بوو، دەوڵەتێکی کارایان بنیاد نا.
داگیرکاریی سەلجووقی و ڕووخانی مەروانییەکان
بنەماڵەی مەروانی بە خیانەت کۆتایی پێ هات، نەک بە شکست لە مەیدانی جەنگ. وەزیرێکی پێشووی مەروانی بە ناوی ئیبن جەهیر، کە کینەیەکی کەسیی لە دڵدا هەڵگرتبوو، چوو بۆ بەغدا و مەلیکشا یەکەم، سوڵتانی سەلجووقی، و نیزامولمولک، وەزیرە بەناوبانگەکەی، ڕازی کرد ڕێگە بە هێرشێک بۆ سەر مەیافارقین بدەن. هێزە سەلجووقییەکان پایتەختیان گرت و ئیبن جەهیر گەنجینەی مەروانییەکانی بۆ خۆی دەست بەسەردا گرت.
دوا میری مەروانی، ناسرەدەولە مەنسوور، نزیکەی هەموو خاکەکانی لێ سەندرایەوە. تەنها شاری جەزیرەی ئیبن عومەری هێشتەوە؛ جزیرەی ئەمڕۆ، هەمان ئەو شارەی دوو هەزار ساڵ پێشتر بەشێک بوو لە گۆردیێنی کۆن. تا 1085، بنەماڵەی مەروانی کۆتایی هاتبوو. دیار بەکر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی سەلجووقی و سەدەیەک سەروەریی کورد بەسەر ناوچەکەدا کۆتایی هات.
میرات
مەروانییەکان گرنگترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای کورد بوون لە نێوان مادە کۆنەکان و ئەیووبییەکانی سەڵاحەدیندا. کۆنترۆڵی ئەو خاکەیان دەکرد کە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگترین خاکی ڕۆژهەڵاتی نزیک بوو لە سەدەکانی ناوەڕاستدا؛ ئەو ناوچەیەی ئیسلام و بیزەنتە تێیدا دەگەیشتنە یەک. بۆ سەدەیەک بە تێکەڵەیەک لە هێزی سەربازی و لێهاتوویی دیپلۆماسی و پشتیوانیی کولتووری بەڕێوەیان برد و بەهۆیەوە لە سەرانسەری جیهانی ئیسلامیدا ڕێزیان لێ دەگیرا.
ئەو شارانەی حوکمیان دەکرد، دیاربەکر و سیلوان و حەسەنکەیف و جزیرە و بەدلیس و مەلازگەرد، ئەمڕۆش ناوچە ناوەندییەکانی کورد لە تورکیان. هۆزی بادیکان، کە ڕەگەزی خۆی دەگەڕێنێتەوە بۆ باد کوڕی دوستەک، هێشتا لە هەمان ناوچەدا بوونی هەیە. چیرۆکی مەروانی، چیرۆکی شوانێک کە شانشینێکی بنیاد نا و دواتر بە داگیرکاریی تورکی و خیانەتی ناوخۆیی وێران کرا، یەکێکە لەو چیرۆکانەی ناسنامەی مێژووی سیاسیی کورد دیاری دەکەن.
ڕووداوە سەرەکییەکان و ڕیزبەندیی کاتی
983 ز ــ باد کوڕی دوستەک دوای مەرگی عەزودەدەولە، فەرمانڕەوای بوویی، مەیافارقین دەگرێت و دەست بە داگیرکردنی دیار بەکر دەکات
989–990 ز ــ جەنگەکانی مەروانی و حەمدانی؛ مەروانییەکان شکست بە دوا بنەماڵەی عەرەبی حەمدانی دەهێنن
990/991 ز ــ باد کوڕی دوستەک لە هەڵمەتێکی سەربازیی دژ بە مووسڵدا دەکوژرێت
نزیکەی 992 ز ــ مەروانییەکان لەگەڵ باسیل دووەم، ئیمپراتۆری بیزەنتە، گفتوگۆ لەسەر ئاشتییەکی بەردەوام دەکەن
997 ز ــ حەسەن کوڕی مەروان لە ئامەد (دیاربەکر) بە دەستی دانیشتووانی یاخی دەکوژرێت
1071 ز ــ شەڕی مەلازگەرد لە خاکی سنووریی مەروانی ڕوو دەدات؛ تورکە سەلجووقییەکان شکست بە ئیمپراتۆریی بیزەنتە دەهێنن
نزیکەی 1085 ز ــ ئیبن جەهیر، وەزیری پێشوو، مەلیکشا یەکەم، سوڵتانی سەلجووقی، ڕازی دەکات مەیافارقین داگیر بکات؛ بنەماڵەی مەروانی دەڕووخێت
پرسیارە باوەکان
مەروانییەکان کێ بوون؟
مەروانییەکان بنەماڵەیەکی کوردی موسڵمانی سوننە بوون کە لە نزیکەی 983 تا 1085 حوکمی ناوچەی دیار بەکر لە میزۆپۆتامیای سەروودا دەکرد. باد کوڕی دوستەک، شەڕڤانی هۆزی حومەیدی، بنەماڵەکەی دامەزراند و لە پایتەختەکەیان مەیافارقین (سیلوان)ەوە فەرمانڕەواییان دەکرد. کۆنترۆڵی شارگەلێکیان دەکرد لەوانە دیاربەکر و حەسەنکەیف و ئەخلاط و بەدلیس و مەلازگەرد.
چی بەسەر بنەماڵەی مەروانیدا هات؟
بنەماڵەی مەروانی لە 1085دا لەناو برا کاتێک وەزیرێکی پێشوویان خیانەتی لێیان کرد و یارمەتیی تورکە سەلجووقییەکانی دژ بەوان دا. سوڵتان مەلیکشا یەکەم پایتەختی مەروانییەکانی داگیر کرد و دەسەڵاتی دوا میر تەنها بۆ کۆنترۆڵکردنی شاری جزیرە بچووک کرایەوە. ناوچەی دیار بەکر دواتر کەوتە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی سەلجووقی.
مەروانییەکان بۆچی گرنگ بوون؟
مەروانییەکان گرنگترین بنەماڵەی فەرمانڕەوای کورد بوون لە نێوان مادە کۆنەکان و ئەیووبییەکانی سەڵاحەدیندا. بۆ سەدەیەک سنووری نێوان جیهانی ئیسلامی و بیزەنتەیان کۆنترۆڵ دەکرد و حوکمی ئەو شارانەیان دەکرد کە شەڕی مەلازگەرد (1071)یان تێدا ڕوو دا. هەروەها پشتیوانیی کولتووریان دەکرد و دەوڵەتێکی فرەکولتووری و فرەنەتەوەییان بنیاد نا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Blaum, P. ــ A History of the Kurdish Marwanid Dynasty (983–1085) («مێژووی بنەماڵە کوردەکەی مەروانی»)، Kurdish Studies: An International Journal («لێکۆڵینەوە کوردییەکان: گۆڤارێکی نێودەوڵەتی»)
Ripper, T. ــ Die Marwaniden von Diyar Bakr («مەروانییەکانی دیار بەکر»)، Ergon، 2000
James, B. ــ A Cosmopolitan Frontier State: The Marwanids of Diyar Bakr («دەوڵەتێکی سنووریی فرەکولتووری: مەروانییەکانی دیار بەکر»)، لە The Islamic-Byzantine Border in History («سنووری ئیسلامی و بیزەنتە لە مێژوودا»)، Cambridge، 2023
Bosworth, C.E. ــ The New Islamic Dynasties («بنەماڵە فەرمانڕەوا ئیسلامییە نوێیەکان»)، 1996
ویکیپیدیا ــ بنەماڵەی مەروانی (دیار بەکر)
گۆڤاری نیوو لاینز ــ مێژووی نەگێڕاوەی هاوپەیمانییەکانی تورک و کورد، 2024