گۆڤاری مێژووی کورد
1586 وتار بە سۆرانی بەردەستە.
بەدر کوڕی حەسەنویە (فەرمانڕەوایی: 979–1013 ز) گەورەترین فەرمانڕەوای بنەماڵەی حەسەنویی کورد بوو؛ بنیادنەر، بەڕێوەبەر و سەرکردەیەکی سەربازی. میراتە بەرچاوەکەی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ماوەردی (974–1058 ز) فەقیهێکی دیاری ئیسلامی و تیۆریستێکی سیاسی بوو کە بەرهەمەکەی دەربارەی فەرمانڕەوایی شێوەی بە جیهانی بنەماڵە کوردەکانی سەدەکانی 10–11 دا.
وتارەکە بخوێنەوە حەسەنویە (کۆچی دوایی کردووە لە 979 ز) لە دەوروبەری 961 ز بنەماڵەی حەسەنویی لە شاخەکانی زاگرۆس دامەزراند و دینەوەر، هەمەدان و لوڕستانی کۆنترۆڵ دەکرد. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە لەشکەری کوڕی محەمەد (کۆچی دوایی: 978 زایینی) کوڕی محەمەد کوڕی شەداد، دامەزرێنەری شەدادییەکان، و یەکەم فەرمانڕەوای بەرچاوی بنەماڵە کوردییەکەی شەدادی لە ئەرمەنستان بوو.
وتارەکە بخوێنەوە ئەڤدیل سەمەدێ بابەک (972–1019 زایینی) یەکێک بوو لە یەکەم شاعیرە ئیسلامییە ناسراوە کوردەکان. شوێنی ئەو لە مێژووی ئەدەبیی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە دەیسەم کوڕی ئیبراهیمی کوردی (کۆچی دوایی: نزیکەی 957 زایینی) فەرماندەیەکی کورد بوو کە لە 938–955 زایینی بە پچڕپچڕی فەرمانڕەوایەتیی ئازەربایجانی کرد. چیرۆکە پڕئاشووبەکەی لە مێژووی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد کوڕی شەداد (کۆچی دوایی: 955 زایینی) نزیکەی 951 زایینی بنەماڵەی شەدادیی لە دوینی ئەرمەنستان دامەزراند؛ یەکەم دەوڵەتی کوردی لە قەوقاز. شوێنی ئەو لە مێژووی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە محەمەد کوڕی حوسەینی ڕەوادی (کۆچی دوایی: نزیکەی 953–956 زایینی) بنەماڵەی ڕەوادیی بەکوردبووی لە تەورێز و ئازەربایجان دامەزراند. شوێنی ئەو لە مێژووی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئیبن ئەلزەحاک (کۆچی دوایی: 927 زایینی) کەسایەتییەکی کوردی سەردەمی دواتری عەباسی بوو. شوێنی ئەو لە نەریتی کوردیی بەرەنگاری و سەرکردایەتیی سیاسیدا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە میر جەعفەری داسنی (مردووە نزیکەی 841 زایینی) سەرکردەیەکی کوردی سەردەمی عەباسی و یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکانی نەریتی سەرەتاییی ئیسلامیی کورد بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئەبوو حەنیفەی دینەوەری (نزیکەی 815–896 زایینی) زانایەکی چەندبواری کورد، دامەزرێنەری ڕووەکناسیی عەرەبی، ئەستێرەناس و مێژوونووس و زمانەوانناس بوو. بەشداریی نائاساییی ئەو لە زانستی سەردەمی زێڕینی ئیسلام بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە بەهلوول ماهی (سەدەی 9) کەسایەتییەکی سەرەتاییی کوردی سەردەمی ئیسلامی بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد و نەریتی سەرەتاییی ئیسلامیی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە جابانی کوردی (سەدەی 6) هاوەڵێکی (سەحابی) کوردی پێغەمبەر محەمەد و یەکێک لە یەکەم کوردەکان بوو کە ئیسلامیان وەرگرت. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
ئەبگاری یەکەم (نزیکەی 94–68 پێش زایین) یەکەم پاشای ئۆسرۆین بوو کە ناوی ئەبگاری هەبوو. لە ئەدێساوە (ڕیها/شانلی ئورفای ئەمڕۆ) فەرمانڕەواییی دەکرد و ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە مانوس (مەعنو)ی ئۆسرۆین یەکێک بوو لە چەند پاشایەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئەبگاری لە ئەدێسا (ڕیها/شانلی ئورفای ئەمڕۆ)، کە ڕێگە سەرەکییەکەی درێژایی باشووری دەشتە بەرزە کوردییەکەی کۆنترۆڵ دەکرد. شوێنی ئەو لە مێژووی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
زاربیەنوس پاشای گۆردیەن (کۆردوێن) بوو و نزیکەی 71/70 پێش زایین لە کاتی هەوڵدان بۆ هاوپەیمانییەکی ڕۆمی لە دژی تیگران مرد. لوکولوس مەراسیمی شاهانەی بەخاکسپاردنی بۆ ساز کرد. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە ئاستیاگ (ئیشتوویگو)، 585–550 پێش زایین، کۆتا پاشای ماد بوو و کوڕوشی مەزن شکستی پێ هێنا. کۆتا بەشی ئەم بنەماڵە فەرمانڕەوایەی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە کیاکسار (هوەخشەترە)، 625–585 پێش زایین، مەزنترین پاشای ماد بوو. لە 612 پێش زایین نەینەوای وێران کرد؛ ڕووداوێک کە نەتەوەپەروەریی کورد وەک سپێدەی ساڵی کوردی یاد دەکاتەوە. چیرۆکە نائاساییەکەی بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە مادیوس (653–625 پێش زایین) پاشای سکیتی بوو کە دوای مردنی فرەوەرتیش زاڵ بوو بەسەر ماددا. ئەم بەشە تایبەتەی چیرۆکی ئیمپراتۆریای ماد و مێژووی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە فڕاوەرتێس (فڕەوەرتیش)، 675–653 پێش زایین، ئیمپراتۆریەتی مادی فراوان کرد و یەکەم هێرشی مەزنی مادیی بۆ سەر ئاشوور دەست پێ کرد. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە دیۆکەس (داییوککو)، نزیکەی 700 پێش زایین، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریەتی ماد و یەکخەری هۆزە مادییەکانی باوباپیرانی کورد و بنیاتنەری ئەکباتانا بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە
شاتوارا دووەم، نزیکەی 1250 پێش زایین، دوا پاشای ناسراوی ئیمپراتۆریەتی میتانی بوو و شەلمانەسەر یەکەم شکستی پێ هێنا. بەشی کۆتاییی ئەم بنەماڵەیەی باوباپیرانی کورد بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە واساشاتا، نزیکەی 1285 پێش زایین، پاشایەکی میتانی بوو کە داوای یارمەتیی هیتییەکانی کرد لە دژی ئاشوور، بەڵام شەلمانەسەر یەکەم شکستی پێ هێنا. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە شاتوارا یەکەم، نزیکەی 1305 پێش زایین، پاشایەکی میتانی بوو کە ملکەچی ئاشوور لە ژێر سەرکردایەتیی ئەدەد-نیراری یەکەمدا بوو، پاشان یاخی بوو. شوێنی ئەو لە مێژووی باوباپیرانی کورددا بناسە.
وتارەکە بخوێنەوە