لە کۆڕی ناودارانی کلاسیکدا
پاشخانی مێژوویی: ژیانێک لە ناو ململانێ و باوەڕدا شێوەی وەرگرت
بۆ تێگەیشتن لە شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی، سەرەتا دەبێت ئەو سەردەمە پڕنائارامییە بناسین کە تێیدا ژیا. کۆتایی سەدەی 16 و سەدەی 17 کاتی ململانێی توندی جیۆپۆلیتیکی و گەشەی کولتووری بوو لەو خاکانەی کوردەکان تێیاندا نیشتەجێ بوون. ئەم سەردەمە بە زۆری لە ژێر کاریگەریی شەڕی عوسمانی–سەفەویی نزیکەی بێوەستاندا بوو؛ پێکدادانێکی زۆر گەورە لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی سوننە و ئیمپراتۆریەتی سەفەویی شیعەدا. ناوچە کوردییەکان، کە زۆرجار ڕاست لەسەر ئەم سنوورە ناسەقامگیرە هەڵکەوتبوون، بوون بە مەیدانی شەڕ و زۆر بنەماڵە و هۆزیان ناچار کرد بە بەردەوامی کۆچ بکەن و خۆیان لەگەڵ بارودۆخەکە بگونجێنن.
لە ناو ئەم پاشخانە ناسەقامگیرەدا ڕێڕەوی فکریی ئەخڵاتی دەستی پێ کرد. ئەو لە ئەخڵات، شارێکی گرنگ لە ڕووی مێژووییەوە لە نزیک بەدلیس و لە تورکیای ئەمڕۆ، لە ساڵی 1588 لەدایک بوو و لە بنەماڵەیەکی ڕۆشنبیری کورد بوو. خاڵە گرنگەکە ئەوەیە کە ئەم بنەماڵەیە پەیڕەوی تەریقەتی نەقشبەندیی تەسەووفی دەکرد؛ تەریقەتێک کە بە جەختکردنەوە لە زیکری بێدەنگ (یادکردنەوەی خودا) و پابەندبوونی توند بە شەریعەت (یاسای ئیسلامی) ناسراوە. ئەم ئاشنابوونە سەرەتاییە بە ژینگەیەکی ڕێکخراو و زانستیی تەسەووف بێگومان بنەمای گەشەسەندنی ڕۆحانی و زانستیی ئەو بوو.
خوێندنی سەرەتایی لە شارەکەی خۆی، ئەخڵات، بەڕێوە چوو. بەڵام نەریتی فێربوون لە جیهانی ئیسلامیدا زۆرجار پێویستی بە گەشتکردن، یان ڕیحلە، هەبوو بۆ دۆزینەوەی باشترین مامۆستایان و ناوەندە جۆراوجۆرەکانی زانست. ئەخڵاتی ئەم نەریتەی پەسەند کرد و بە فراوانی گەشتی کرد تا لەلای مامۆستایانی جیاواز بخوێنێت. ئەم ماوەیەی گەڕانی زانستی، هەرچەند بە تەواوی تۆمار نەکراوە، ڕەنگە ئاشنای کردبێت بە قوتابخانە فکرییە جۆراوجۆرەکان، تێڕوانینی دەوڵەمەند کردبێت و زانیارییەکانی لە خوداناسی، فیقه و، لە هەمووی گرنگتر، تەسەووفدا قووڵتر کردبێتەوە.
کاریگەریی شەڕ و کۆچکردن
بەردەوامبوونی شەڕی عوسمانی–سەفەوی لە کۆتاییدا زێدی ئەوی هێندە مەترسیدار یان نائارام کرد کە بۆ کاری زانستیی ئارام نەگونجا. ئەم ساتە چارەنووسسازە ئەخڵاتی و بنەماڵەکەی ناچار کرد بگوازنەوە. سەرەتا لە نێو هۆزی دۆسکی لە بەشی باکووری ناوچە شاخاوییەکەی ئۆرەمار نیشتەجێ بوو. ئەم گواستنەوەیە تەنها گۆڕانی شوێن نەبوو؛ تێکەڵبوونێکی کولتووری بوو کە ئەوی خستە ناو کۆمەڵگە هۆزەکییەکان، ژینگەیەک کە دواتر بە شێوەیەکی ناسک کاریگەریی لەسەر بەهادانی شیعرەکانی بە ژیانی گوند و سروشت دادەنا.
خاڵێکی گۆڕانی گرنگ لە گەشتە جوگرافی و ڕۆحانییەکەیدا لە دەوروبەری ساڵی 1620 هاتە ئاراوە، کاتێک لەگەڵ براکەی گواستییەوە بۆ ئامێدی لە ناوچەی بەهدینان (کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ). ئامێدی پایتەختێکی ناوچەیی و ناوەندێکی خۆبەڕێوەبردنی کورد بوو و ڕادەیەک سەقامگیری و زیندوویی کولتووری دابین دەکرد کە ناوچە سنوورییەکان زۆرجار لێی بێبەش بوون.
بەرزبوونەوەی ڕۆحانی: لە نەقشبەندییەوە بۆ خەڵوەتی
لە ئامێدی، ناوبانگی شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی وەک کەسێکی خاوەن زانیاریی قووڵی ئایینی و تێڕوانینی ڕۆحانی دەستی کرد بە بڵاوبوونەوە. گواستنەوەی بۆ ئەم شوێنە نوێیە بووە هۆی دیدارێکی گرنگ کە بەشی ماوەی ژیان و میراتەکەی دیاری دەکرد: دیدارەکەی لەگەڵ سیدی خان، فەرمانڕەوای ناوچەکە لە هۆزی ئەرتووشی.
سیدی خان بە خێرایی قووڵایی زانیاری و توانای ڕۆحانیی ئەخڵاتیی ناسی. وەک بەڵگەیەک بۆ ئەو ڕێزەی لەو کۆمەڵگەیەدا لە زانایانی ئایین دەگیرا، سیدی خان بە چالاکی هانی شێخەکەی دا بە هەمیشەیی لە ناوچەکە نیشتەجێ بێت تا باوەڕە ڕۆحانییەکانی بڵاو بکاتەوە. ئەو گوندەی هەڵبژێردرا بریفکانی بوو. بۆ ئاسانکردنی ژیانی نوێ و ئەرکەکەی، فەرمانڕەواکە بە بەخشندەیی حەوت ماڵی بە ئەخڵاتی دا؛ بەخشینێکی نائاسایی کە نیشانەی ئەو ڕێزە بەرزە بوو کە لێی دەگیرا.
دامەزراندنی تەریقەتی خەڵوەتی
ئەخڵاتی لە بریفکانی ناوەندە ڕۆحانییەکەی دامەزراند. هەرچەند لە بنەماڵەیەکی پەیڕەوی نەقشبەندی لەدایک بوو، ئەو تەریقەتەی دواتر پێیەوە پەیوەست بوو و یارمەتیی بڵاوکردنەوەی دا، تەریقەتی خەڵوەتی (یان حەڵڤەتی) بوو. خودی ناوی خەڵوەتی لە وشە عەرەبییەکەی خەڵوە وەرگیراوە، بە واتای گۆشەگیری یان خەڵوەتنشینی؛ کردەوەیەکی سەرەکی لەم ڕێبازەی تەسەووفدا کە جەخت لە تەنهایی ڕۆحانی و ڕاهێنانی توندی خۆ دەکاتەوە بۆ گەیشتن بە یەکێتیی عیرفانی لەگەڵ خودا.
لە دەیەی 1620ەکانەوە تا مردنی لە ساڵی 1674، بریفکانی بوو بە دڵی ڕۆحانیی کۆمەڵگە خەڵوەتییەکەی ئەخڵاتی. ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ فێرکردن، ڕێنماییکردنی پەیڕەوەکانی (کە بە مرید ناسراون) و بڵاوکردنەوەی بنەماکانی ڕێبازەکەی تەسەووف. ژیانی لەم ماوەیەدا بە سادەژیانی ناسراو بوو، کە ئایدیاڵی تەسەووف بۆ دووربوونەوە لە نیگەرانییە مادییەکانی دنیا ڕەنگ دەداتەوە. ئەو لە گوندی بریفکانی مرد، دوای ئەوەی میراتێکی گرنگی ڕۆحانیی دامەزراندبوو و پێنج کوڕی بەجێ هێشت، کە بەردەوامیی ڕەچەڵەکی بنەماڵەکەیان مسۆگەر دەکرد.
میراتی شیعری: دەنگێکی عیرفانیی کرمانجی
هەرچەند ڕۆڵی وەک شێخی تەسەووف و زانای ئایینی لە ناوەندی ژیانیدا بوو، بەشداریی بەردەوامی شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی لە کولتووری کوردیدا لە شیعرەکەیدایە. ئەو تەنها بە کرمانجی دەینووسی، شێوەزاری باکووریی زمانی کوردی؛ شێوەزارێک کە هەروەها زمانی شاعیرە کلاسیکییە گەورەکانی وەک مەلای جزیری بوو.
ئاڵۆزی و وێنەسازی
شیعری ئەخڵاتی بە ئاڵۆزیی خۆی جیا دەکرێتەوە. ڕەخنەگران و زانایان زۆرجار ئاماژە بە بەکارهێنانی دەربڕینە «داخراوەکان» دەکەن، کە شێوازێکی پڕچڕ و ڕەنگە نهێنی دەخاتە ڕوو و بۆ تێگەیشتنی تەواو لێی پێویستی بە زانیاریی بەرچاو لە زاراوەکانی تەسەووف، زانستە ئیسلامییە کلاسیکییەکان و وردە لایەنە کولتوورییە تایبەتەکانی سەردەمەکەی هەیە. ئەمە تایبەتمەندییەکی باوە لای شاعیرە عیرفانییەکان، کە زمان زۆرجار وەک پەردە کار دەکات و قووڵترین ڕاستییەکانی تەنها بۆ ئەوانە دەردەخات کە لە ڕووی ڕۆحانی یان فکرییەوە ئامادەن واتا شاراوەکان بگرن.
بەڵام بابەتە شیعرییەکانی بە ڕوونی دیاریکراون و بە جوانی بە یەکەوە پەیوەستن:
میتافیزیکی تەسەووف: ئەمە دڵی بەرهەمەکەیەتی. ئەخڵاتی لە قووڵترین و ڕووتترین چەمکەکانی تەسەووف دەکۆڵییەوە. شیعرەکانی تێڕامانی غەزەڵئامێزن لە بابەتەکانی وەک وەحدەت ئەلووجود (یەکێتیی بوون)، سروشتی خۆ و خودایی، گەشتی ڕۆح (سولووک) بەرەو خودا، ئازارەکانی جودایی (فیراق) و وەجدی فەنابوون لە مەعشووق (فەنا). ئەو هەوڵی دا بە ئامرازە سنووردارەکانی زمانی مرۆیی ئەو ئەزموونەی عارف دەرببڕێت کە وشە ناتوانێت وەسفی بکات.
ژیانی گوند: شیعری ئەخڵاتی بە ئیلهاموەرگرتن لە ژیانی لە نێو کۆمەڵگە هۆزەکییەکان و نیشتەجێبوونی لە گوندە شاخاوییەکەی بریفکانی، زۆرجار لەسەر ڕاستیی هەستپێکراوی دەوروبەرەکەی بنیات نراوە. تێخستنی ئەم لایەنە ناوخۆیی، ڕۆژانە و سەرەکییانە بە جوانی جیاوازی لەگەڵ سروشتە ڕووتەکەی بابەتە میتافیزیکییەکانی دروست دەکات. خولی وەرزەکان، شاخەکان و دەنگەکانی گوند هەموویان وەک خوازە بۆ گەشتی ڕۆحانی کار دەکەن.
سروشت: بۆ پەیڕەوی تەسەووف، جیهانی سروشتی تەنها پاشخانێک نییە؛ بەرجەستەبوونی جوانی و هێزی خودایە، تابلۆیەکی زیندووی نیشانە خوداییەکان (ئایەت). ئەخڵاتی بە لێهاتوویی وێنەسازیی سروشتی بەکار هێنا؛ باخچە، گوڵی سوور، بولبول و ئاوی ڕەوان، کە نەخشە نەریتییەکانی شیعری عیرفانیی پەرسی و کوردین، بۆ دەربڕینی خۆشەویستیی قووڵی بۆ خودا. پشکوتنی گوڵ دەبێتە هاوشێوەیەک بۆ ئاشکراکردنی ڕاستیی خودایی؛ گەشتی ڕووبار هێمای ڕاکێشانێکی ڕێگریلێنەکراوی ڕۆحە بەرەو سەرچاوەی خۆی.
هەڵسەنگاندنێکی ڕەخنەیی لە ئەدەبی کوردیدا
سەرەڕای ڕێککەوتنی زانایان لەسەر ئاڵۆزیی زمانی شیعریی ئەخڵاتی، پێگەکەی لە ئەدەبی کوردیدا بە گرنگ دادەنرێت. هەرچەند ڕەنگە نەگەیشتبێتە ناوبانگە بەربڵاوەکەی شاعیری مەزنی غەزەڵ، مەلای جزیری، یان چیرۆکگێڕە لێهاتووەکە فەقێ تەیران، بەرهەمەکەی لقێکی گرنگ و جیاوازی نەریتی کلاسیکی نوێنەرایەتی دەکات.
شیعرەکەی سەرچاوەیەکی دەقیی زۆر بەهادارە بۆ:
گەشەسەندنی کرمانجی: بە بەکارهێنانی کۆمەڵە وشەیەکی دەوڵەمەند و ئاڵۆز، بەرهەمەکەی بەشدارییەکی بەرچاو لە فەرهەنگنووسیی مێژوویی و گەشەسەندنی ڕێزمانیی شێوەزاری کرمانجیدا لە ماوەی سەدەی 17دا دەکات.
مێژووی تەسەووف لە کوردستان: شیعرەکانی تەنها بەرهەمی ئەدەبی نین؛ بەڵگەی خوداناسین کە باوەڕ، کردەوە و کەشی ڕۆحانیی تایبەتی تەریقەتی خەڵوەتی ڕوون دەکەنەوە، وەک چۆن لە ناوچەی بەهدینان دامەزرا و بڵاو کرایەوە.
وەڵامی شیعریی کورد بۆ ئیسلام: بەرهەمی ئەخڵاتی دەنگێکی دیکە و جیاواز لە گفتوگۆی شاعیرە کوردەکاندا پێشکەش دەکات، کە هەوڵیان دەدا بیرکردنەوەی ئایینیی ئیسلامی بە دەربڕینی کولتووریی ناوخۆییەوە تێکەڵ بکەن و تێکەڵەیەکی تایبەت بخوڵقێنن کە تایبەتمەندیی سەردەمی زێڕینی شیعری کلاسیکیی کوردییە.
شێوازە «داخراو»ەکەی ڕەنگە هۆی ئەوە بێت کە بە ڕادەی هاوسەردەمە ئاسانترەکانی بۆ تێگەیشتن، بەربڵاو و ناسراو نەبووە. بەڵام هەر ئەم تایبەتمەندییەیە کە دەیکات بە بابەتێکی سەرنجڕاکێش بۆ توێژینەوەی زانستیی پسپۆڕانە؛ شاعیرێک کە داوای خوێندنەوەیەکی قووڵ و بەسەرنجی لە خوێنەرەکەی دەکرد و بەمەش سروشتە نهێنییەکەی ئەو ڕێبازە عیرفانییەی دەپاراست کە هەوڵی وەسفکردنی دەدا.
کۆتایی: گرنگیی بەردەوامی ئەخڵاتی
ژیانی شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی (نزیکەی 1558–1674) بەڵگەیەک بوو بۆ هێزی بەردەوامی باوەڕ و بیر لە بەرامبەر ئاڵۆزییە مێژووییەکاندا. لە بنەماڵەیەکی نەقشبەندیدا لەدایک بوو، بەهۆی شەڕەوە ناچار بە کۆچکردن بوو و لە کۆتاییدا لە ئارامیی ڕێژەیی بریفکانیدا تەریقەتی خەڵوەتیی دامەزراند؛ ڕێڕەوی کەسیی ئەو خەبات و خۆڕاگریی فراوانترەکەی گەلی کورد ڕەنگ دەداتەوە.
ئەو کەسێک بوو کە بە سەرکەوتوویی پردی لە نێوان جیهانە بە ڕواڵەت جیاوازەکانی میتافیزیکی باڵا و ژیانی سادەی گونددا دروست کرد. شیعرەکەی بە کرمانجی گەنجینەیەکی ڕۆحانییە؛ کۆمەڵەیەک دێڕی ئاڵۆز و جوان کە تێگەیشتن لێیان هەوڵ دەوێت و لە پرسیارە بنەڕەتییەکانی بوون، خۆشەویستی و خودا دەکۆڵنەوە. هەرچەند ڕەنگە لە بواری ئەدەبی کوردیدا گۆشەیەکی کەمێک بێدەنگتر لە ناودارترین ئەستێرەکان داگیر بکات، لێکۆڵینەوەی ورد لە بەرهەمەکانی ڕۆڵە گرنگەکەی پشتڕاست دەکاتەوە: وەک سەرکردەیەکی ڕۆحانیی بنەڕەتی، زانایەکی خاوەن زانیاریی قووڵ و شاعیرێک کە دەنگە عیرفانییەکەی بە ئاڵۆزییەکی تایبەت بە ڕەنگدانەوە بەردەوامە.
ئەخڵاتی زیاترە لە تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی؛ پارچەیەکی گرنگی ئەو مۆزاییکە ئاڵۆزەیە کە کولتووری کلاسیکیی کوردییە. زانا و شاعیرێک کە خەڵوەکەی (خەڵوەتنشینی) بووە هۆی ڕووناکییەکی بەردەوام بۆ نەوەکانی داهاتووی عارفان و خۆشەویستانی شیعری کرمانجی. میراتەکەی بیرمان دەخاتەوە کە گرنگیی ڕاستەقینەی ئەدەبی و ڕۆحانی هەمیشە بە ستایشی گشتی ناپێورێت، بەڵکو بە قووڵایی، ئاڵۆزی و ڕاستیی ئەو پەیامە دەپێورێت کە گەیەنراوە.
سەرچاوەکانی شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی
سەرچاوە سەرەکییەکانی وردەکارییە ژیاننامەییەکان، تایبەتمەندییە شیعرییەکان و پێگەی ئەدەبیی شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی زۆرجار بەرهەمە زانستییەکانی توێژینەوەی کوردی، ڕەخنەی ئەدەبی و وەشانەکانی دیوانەکەی (کۆمەڵەی شیعرەکان)ن.
بنەڕەتیترین ئەو سەرچاوانەی بەرهەمە زانستییە پەیوەندیدارەکان بەم کەسایەتییە ئاماژەیان پێ دەکەن، ئەمانەن:
1. سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکان (ئاماژەپێکراو لە تێڕوانینە گشتییە دەرەکییەکاندا)
ئەمانە ئەو بڵاوکراوە زانستییانەن کە وردترین توێژینەوە لەسەر ئەخڵاتی، شیعرەکەی و پێگەی لە ئەدەبی کوردیدا لەخۆ دەگرن.
Bamed, Serdar (2015).
Dîwana Şêx Şemsedînê Exlatî (بە کرمانجی). Nubihar Yayınları.پاشخان: ئەمە وەشانێکی نوێ و ڕەخنەیی کۆمەڵە شیعرەکانی ئەخڵاتییە (دیوانەکەی)، کە بۆ هەر لێکۆڵینەوەیەک لە بەرهەمەکەی پێویستە. شیکردنەوەی ژیاننامەیی و ئەدەبی زۆرجار لە پێشەکیی وەشانی لەم جۆرەوە سەرچاوە دەگرێت.
Birîfkanî, Zahid (2001).
Dîdarê Yar: Dîwana Şêx Şemsedînê Qutbê Exlatî yê Birîfkanî (بە کرمانجی). Weşanên Roja Nû.پاشخان: وەشانێک یان لێکۆڵینەوەیەکی بنەڕەتیی دیکە لە دیوانەکەی، کە بۆ دابینکردنی وردەکارییە ژیاننامەییەکانی نیشتەجێبوونی لە بریفکانی و مردنی گرنگە.
Adak, Abdurrahman (2018).
“Mexles di Edebiyata Kurdî ya Klasîk de”(مەخلەس لە ئەدەبی کلاسیکیی کوردیدا). کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی ماردین ئارتوکلۆ.پاشخان: ئەم وتارە زانستییە ئەخڵاتی دەخاتە ناو نەریتە فراوانترەکەی شاعیرە کلاسیکییە کوردەکان و بە ئەگەری زۆرەوە لە چوارچێوەیەکی ڕەخنەییدا باس لە شێوازە ئاڵۆزەکەی و بابەتەکانی دەکات.
Sezer, Müslih (2016).
“Ji herêma Behdînanê helbestkarekî pirziman: Seyfiyê Şoşî” (شاعیرێکی چەندزمان لە ناوچەی بەهدینان: سەیفیی شۆشی). بەرگی 1.پاشخان: هەرچەند ئەم بەرهەمە سەرنجی لەسەر شاعیرێکی دیکەیە، بە ئەگەری زۆرەوە ئاماژە بە ئەخڵاتی دەکات وەک کەسایەتییەکی پێشوو یان هاوسەردەم لە بواری ئەدەبی و ڕۆحانیی ناوچەی بەهدینان (ئامێدی/دهۆک)، کە وردەکارییە جوگرافی و مێژووییەکان پشتڕاست دەکاتەوە.
2. سەرچاوە گشتییەکان و بەستەرەکانی پاشخان
بۆ تێڕوانینێکی خێرا و ئەو ڕاستییە ئاماژەپێکراوانەی لە داواکارییەکەتدا هاتوون (وەک ڕێکەوتەکانی لەدایکبوون و مردن، تەریقەتەکان و هاوسەردەمەکانی)، ئەو سەرچاوەیەی کەرەستە زانستییەکان کۆ دەکاتەوە و دەستڕاگەیشتن پێی لە هەمووان ئاسانترە، زۆرجار ئەمەیە:
بابەتی ویکیپیدیا: شێخ شەمسەدینی ئەخڵاتی
بەستەر: https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C3%AAx_%C5%9Eemsed%C3%AEn%C3%AA_Exlat%C3%AE
پاشخان: ئینسایکلۆپیدیاکانی سەر ئینتەرنێت، وەک ویکیپیدیا، بە گشتی ڕاستییەکان (ڕێکەوتەکان، شوێن و تایبەتمەندییە ئەدەبییەکان) لە بەرهەمە زانستییە ناوبراوەکانی سەرەوە (Adak، Bamed، Birîfkanî و هی دیکە) کۆ دەکەنەوە و دەبن بە دەستپێکێکی بەسوود، هەرچەند دەقە زانستییەکان هەر سەرچاوە سەرەکییە متمانەپێکراوەکانن.