عەزیز لە 1216 حەڵەبی بە میرات گرت و لە 1236 مرد. مێژووەکەی پێویستی بە جیاکردنەوەی ئەمیری منداڵ، سەرپەرشتیار، لقە خێزانییەکان و پشتیوانی دیاری بیناکان هەیە.

دیواری بەردینی ڕۆژهەڵات و دەرگای قوڵی مەدرەسەی فیردەوس لە حەڵەب، بە گومەز و وایەر و دوو پیادە،2010
فیردەوس لە 2010، وێنەی Dosseman. پشتیوانەکەی دایکی عەزیز، دەیفە خاتوون، بوو. تەلارسازیی دەرباری خێزانەکەیە، نە بنیاتێکی خۆی یان بەڵگەی دۆخی ئەمڕۆ. © Dosseman, 2010 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons. Resized.

پەیوەندیی خێزانیی ڕوون

عەزیز لە 1213 کوڕی زاهیر غازی و دەیفە خاتوون بوو؛ لەلای باوکەوە نەوەی سەلاحەدین و لەلای دایکەوە نەوەی عادڵ بوو. [1] ئەحمەد دەیفە لەنێوان لقە ڕکابەرەکاندا لێکدەکۆڵێتەوە. [2] خزمێتی ئەیوبییەکانی نەکردە حکومەتێکی هەمیشە یەکگرتوو. ڕەچەڵەکی کوردیی بنەماڵە، شەجەرە و دانیشتووانی جۆراوجۆری حەڵەب پرسیاری جیاوازن. ئەم ئەمیرە لە فەرمانڕەوای هاوناوی دیکەش جیاوازە.

ئەمیر و سەرپەرشتیار

کاتێک زاهیر لە 1216 مرد، میراتگرەکە منداڵ بوو. ئەلئەزهەری ئەتابەگ شیهابەدین توغرل بە سەرپەرشتیاری سەرەکی تا 1231 دەناسێنێت. [1] دەستپێکردنی فەرمانڕەوایی لە منداڵیدا واتای بڕیاردانی تاکەکەسی لە هەموو کاروبار نییە. ئەتابەگ لێرە چاودێری و دەسەڵاتی سیاسییە، نە تەنیا مامۆستایەتی. بیر و ترس و فێربوونی تایبەتیی ئەمیر بەڵگەی دیکە دەوێت.

هاوسەرگیری ڕکابەریی نەکوژاندەوە

ئەلئەزهەری پێشوازیی ڕەسمیی دەیفە لە بووکەکەی فاطمە خاتوون، کچی کامیل، لە 1232 تۆمار دەکات. [1] ئەمە پەیوەندیی هاوسەرگیری و ڕووداوە، نە بەرنامەی پەروەردەی هاوبەش. ئەحمەد ململا‌نێی کامیل و پەیوەندیی ئەشرەف دوای مردنی عەزیز لێکدەکۆڵێتەوە. [2] هاوسەرگیری و ڕکابەری دەبێت پێکەوە بخوێندرێنەوە؛ هاوسەرگیری ئاشتیی هەمیشەیی یان هۆکاری هەموو بڕیاری سەربازی ناسەلمێنێت.

پشتیوانی تەلارەکان دیاری بکەین

Getty CONA زاهیر غازی بە دامەزرێنەر و توغرل بە پشتیوانی مەدرەسەی سوڵتانییە دەناسێنێت. [3] Museum With No Frontiers فیردەوس بە دەیفە دەبەستێتەوە. [4] بینایەکی سەردەمی عەزیز خۆکارانە فەرمانی ئەو نییە. تۆمارەکان ناسەلمێنن هاوسەرەکەی هەردوو دامەزراوەکەی بنیاد ناوە. دامەزرێنەر، پشتیوانی دواتر، سەرپەرشتیار و ئەمیر ڕۆڵی جیاوازن؛ پرۆژەکانی قەڵاش هەر یەک بەڵگەی تایبەتی دەوێت.

بەڵگەی فیردەوس

کەتەلۆگ نووسینی دەرەوە بە ناوی دەیفە، سەرپەرشتیار عەبدولموحسین و 633 ک/1235–36، لەگەڵ حەوز و هۆڵی نوێژ و شوێنی سۆفی و وەقف باس دەکات. [4] تەلارسازی بە پەرستش و خوێندن و چاککردنەوە دەبەستێتەوە. وێنەی دەرەوەی نوێ هەموو وردەکاری نیشان نادات. نووسینەکە 200000 دانیشتوو، ژمارەی خوێندکار یان زیادبوونی ئەدەبیات ناسەلمێنێت؛ ئەمانە بەڵگەی دیکەیان دەوێت.

میراتگرێکی منداڵی دیکە

عەزیز لە 1236 مرد و کوڕە بچووکەکەی ناسر یوسف جێگرەوە بوو. ئەلئەزهەری باس دەکات دەیفە بە ئەنجومەنی کەسایەتییەکان جێگرتنەوەکەی پاراست و بڕیاری کۆتایی لای خۆی هێشتەوە. [1] ئەحمەد سەرپەرشتیاریی 1236–42 ی لە ململا‌نێی خێزاندا دەخوێنێتەوە. [2] ئەمە جیاواز بوو لە ئیدارەی توغرل بۆ منداڵیی عەزیز. نازناوی میراتی دەتوانێت بمێنێت کاتێک کەسانی حوکمکردن دەگۆڕێن.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Taef Kamal El-Azhari, Dayfa Khatun, Ayyubid Queen of Aleppo:634–640 AH/1236–1242 AD, Annals of Japan Association for Middle East Studies 15(2000), pp.27–55, especially 30–32. DOI 10.24498/ajames.15.0_27.
  2. Najla Sufyan Ahmed, Dayfa Khatun and Her Policy Toward the Ayyubid Governors, Journal of Babylon Center for Humanities Studies 14/1(2024). Family context and political rivalry; the journal abstract and selected opening discussion consulted.
  3. Getty Cultural Objects Names Authority, Madrasa al-Sultaniyya, record 700078736. Founder al-Zahir Ghazi; patron Shihab al-Din Tughril.
  4. Zena Takieddine and Samer Abd al-Ghafour, Madrasat al-Firdaws, Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers. Patron, inscription and architectural description; use the specific 633 AH inscription rather than the page’s conflicting broad chronology.