پەیماننامە و نامە نهێنییەکان و هەڵبژاردنی ١٩٩٢ و دەستووری ٢٠٠٥ گۆڕانی سیاسی ڕوون دەکەنەوە.

مۆنتاژی مێژوویی ڕەشوسپیی سێ واژۆکەری عوسمانی لە وێنەی هێلکەییدا بە ناوی فەڕەنسی لە خوارەوە
مۆنتاژی واژۆکەرە عوسمانییەکانی سیڤەر، ١٠ی ئابی ١٩٢٠، بەپێی کەتەلۆگ؛ وێنەگر نادیار، کۆپیی موڵکی گشتی لە Wikimedia Commons. Unknown photographer · Wikimedia Commons · Public domain.

پێشنیار و پشتیوانی

سیڤەر لە ١٩٢٠ لە ماددەی ٦٢ خۆبەڕێوەبردنی ناوچە کوردییە دیاریکراوەکانی پێشنیار کرد؛ ماددەی ٦٤ سەربەخۆییی ئەگەری بە داوای زۆرینە و بڕیاری کۆمەڵەی گەلان بەستەوە. [1] داگلاس هیورد لە ١٩٨٣ پشتڕاستی کردەوە پەیماننامەکە هەرگیز نەچووەتە بواری جێبەجێکردن. [2] یادداشتی کیسینجەری ١٩٧٤ یارمەتیی ئەمریکا بۆ بزووتنەوەی مستەفا بارزانی لە تەمووزی ١٩٧٢ تۆمار دەکات و داوای ٨٫٠٦ ملیۆن دۆلاری تر دەکات؛ پشتیوانیی ئێران زۆر زیاتر بوو. [3]

١٩٧٥ و ١٩٩١

هەڵسەنگاندنی ئەمریکیی جەزائیر کۆتاییی پشتیوانیی ئێران بە سازشی عێراق لە شەتولعەرەب پەیوەست دەکات. [4] هێلمز لە ١٩ی ئازاری ١٩٧٥ پارەدانی مانگانەی پەسەندکراو بە ڕێی ساواک ڕاگەیاند؛ لەژێر دەسەڵاتە هەنووکەییەکان ڕەنگە دواهەمین بێت. [5] بڕیاری ٦٨٨ لە ٥ی نیسانی ١٩٩١ سەرکوتی مەدەنییەکانی عێراق لەوانە کوردی ئیدانە کرد و داوای دەستگەیشتنی مرۆیی کرد. [6] ئەمانە میکانیزمی جیاوازن.

دامەزراوە ناوچەییەکان

بەپێی مێژووی پەرلەمان، ڕاپەڕین و پاراستن و کشانەوەی کارگێڕی و گەمارۆ پێویستیی دامەزراوەیان هێنا. یاسای هەڵبژاردن لە ٨ی نیسانی ١٩٩٢ پەسەند کرا؛ هەڵبژاردنی ١٩ی ئایار ئەنجومەن و حکومەتی هەرێمی دروست کرد. [7] حکومەت پێش ٢٠٠٣ هەبوو. ماددەی ١١٧ی دەستووری ٢٠٠٥ کوردستانی بە دەسەڵاتە هەبووەکانیەوە بە هەرێمی فیدراڵی ناساند؛ ماددەی ٤ زمانە فەرمییەکان و ١٢١ دەسەڵاتی ناوچەیی دەگرنەوە. [8] ڕێکخستنی ناوخۆ و بڕیاری دەرەکی کاریگەریان هەبوو.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

  1. Treaty of Sèvres, 10 August 1920, British Treaty Series No.11, Articles 62–64; UK Foreign Office primary treaty scan.
  2. UK Parliament, Hansard, Treaty of Sevres, 18 February 1983; ministerial answer on non-entry into force.
  3. Foreign Relations of the United States, 1969–1976, vol.XXVII, document 254; Kissinger memorandum to Nixon, 24 June 1974, and approval note.
  4. FRUS, vol.XXVII, document 306; Bureau of Intelligence and Research assessment, Iran–Iraq: One Year after Algiers, 21 April 1976.
  5. FRUS, vol.XXVII, document 282; Ambassador Helms backchannel message, 19 March 1975, especially paragraph 5 on the final subsidy.
  6. UN Security Council, Resolution 688, 5 April 1991; repression, humanitarian access, refugees and displaced civilians.
  7. Kurdistan Parliament, History of Parliament; institutional account of the 1991–1992 context, election law and formation of parliament and government.
  8. Constitution of Iraq, 2005, Articles 4, 117 and 121; primary constitutional text in English translation via Constitute.