ئیبن حاجب و فقهی مالیکی: دوو موختەسەری جیاواز

ئیبن حاجب (1175–1249) لە فقهی مالیکی، ئوسوڵی فقه و ڕێزمان نووسی. دوو کورتکراوە یاساییەکەی بابەت و مێژووی شرۆڤەی جیاوازیان هەیە.

لە نێوان میسر و سوریا

ئەبو عەمری عوسمانی کوڕی عومەر لە 1175 لە ئیسنا لەدایک بوو و لە 1249 لە ئەسکەندەریە مرد. لە قاهیرە خوێندی و دوای گەیشتن بە دیمەشق لە 1220 لە بەشی مالیکی مزگەوتی ئەمەوی وانەی گوتەوە. [1] ئەم ناوەندانە کارەکەی بە دامەزراوە فێرکارییەکان دەبەستنەوە. ڕێزمان و کۆکراوەی فقه پرسیاری جیاواز وەڵام دەدەنەوە.

جامع الأمهات: حوکمە فقهییەکان

بە موختەسەر فی الفروعیش ناسراوە و حوکمی مالیکی دەخاتەڕوو. کیلیچ الجواهر الثمينةی ئیبن شاس بە سەرچاوەیەک دەدات و پەیوەندی بە زانستی میسر و مەغریب دیاری دەکات. [1] زەغدود و میهوبی کورتکردنەوە، کۆکردنەوەی بۆچوون و لابردنی دووبارەبوونەوە دەکۆڵنەوە. [3] کورتی جێی مامۆستا یان ڕوونکردنەوەی زاراوە ناگرێتەوە.

موختەسەر المنتەهی: ئوسوڵی فقه

کۆجا چوار بەش دەدات: بنەما، بەڵگە شەرعییەکان، ئیجتیهاد و پێشخستنی بەڵگەکان. قورئان، سوننەت، ئیجماع، قیاس و ئیستیدلال باس دەکرێن. [2] ئەم کتێبە لە هێنانەوەی بەڵگەی فقهی دەکۆڵێتەوە؛ هەمان کۆکراوەی حوکم نییە. ئامیدی کاریگەری هەبوو؛ ئیجی شرۆڤەی نووسی و تەفتازانی و جورجانی حاشیەیان زیاد کرد. ناوی تەواو تێکەڵبوون ڕادەگرێت.

فێربوون بە پرسیار و ناڕەزایی

زەغدود و میهوبی خوێندنەوەی کتێبەکە لەگەڵ المدونة و بەرهەمی تر باس دەکەن. دەستەواژە، ڕیوایەتی جیاواز، ڕاڤە و هەڵبژاردەی نووسەر پشکنراون. گێڕانەوەی وانە پرسیار، ناڕەزایی و وەڵامی تێدایە. [3] لەبەرکردن، ڕوونکردنەوە و جیاوازیی بەبەڵگە پێکەوە دەبوون. شرۆڤە ڕستەی کورتی دەقی بنەڕەتی دەکاتەوە.

وەرگرتن لە مەغریبی ناوەڕاست

زاوی شوێنی کتێبەکە لە سەدەی چواردە تا شازدە دەکۆڵێتەوە. پوختەی بڵاوکراوەی بجایە بە خاڵی گواستنەوە دەدات و ئەڵقەی وانە و شرۆڤە باس دەکات. [4] لێکۆڵینەوەی 2022 بەرزبوونەوەی دواتری موختەسەری خەلیلیش دەخاتەڕوو. [3] نووسینی کتێب، بڵاوبوونەوەی بە مامۆستا و بەکارهێنانی دواتر پڕۆسەی جیاوازن.

فقه و ڕێزمان جیا بکەینەوە

الکافیة نەحوی عەرەبی و الشافیة سەرف باس دەکەن؛ کتێبی حوکمە مالیکییەکان نین. [1] خشتە ناوەکان ڕێک دەخات؛ وتارە بەستراوەکە ڕێزمان و دەستنووسی پەراوێزدار دەکۆڵێتەوە. دەقی بنەڕەتی، کورتکراوە، شرۆڤە و حاشیە دەبێت بە نووسەری خۆیان بناسرێن.

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

1. Hulusi Kılıç, İbnü’l-Hâcib, TDV İslâm Ansiklopedisi (2000), biography and classification of legal and grammatical works.
2. Ferhat Koca, el-Muhtasar, TDV İslâm Ansiklopedisi (2020), legal theory, structure and commentary tradition.
3. Yasin Zaghdoud and Ali Mihoubi, The Effect of Jami al-Ummahat on Maliki Scholarship, al-Shehab 8/1 (2022), pp. 189–214, especially 199–201.
4. Boubaker Zaoui, Jami al-Ummahat in the Central Maghreb, Qirtas 9/1 (2017), pp. 21–30; published abstract.
5. Dick Osseman / Dosseman, Umayyad Mosque courtyard, 7 October 2010; Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.