عەبدولحەکیم ئەرڤاسی کێ بوو؟
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی زانایەکی کوردی تەسەوفی نەقشبەندی بوو کە لە 1865 لە گوندی ئەرڤاس نزیک وان لە کوردستانی عوسمانی لەدایک بوو. لە بنەماڵەیەکی سەید بوو (ئەوانەی بانگەشەی ڕەچەڵەکیان لە پێغەمبەر محەمەدەوە دەکەن) و پێش ئەوەی ببێتە شێخێکی پێشەنگی نەقشبەندی، فێرکردنێکی تێروتەسەلی ئیسلامیی وەرگرت.
چووە ئیستانبوڵ و لەوێ بوو بە ڕێبەرێکی ڕۆحانی بۆ زۆرێک لە شوێنکەوتووان. بە زانستی قووڵی ئیسلامی و بەرەنگاربوونەوەی بەرنامەی سێکولاریزەکردنی کەمالیستی ناسرا کە هاوڕێی دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە 1923 بوو. یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین زانا کوردەکانی ئیسلام لە کۆتایی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای سەردەمی کۆماریدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865-1943) زانایەکی کوردی تەسەوفی نەقشبەندی لە ئەرڤاس نزیک وان بوو.
• سەید بوو؛ بانگەشەی ڕەچەڵەکی لە پێغەمبەرەوە دەکرد و دەسەڵاتدارێکی پێشەنگی ئایینیی ئیسلامی بوو.
• لە ئیستانبوڵ بوو بە یەکێک لە دیارترین نەیارە ئایینییەکانی سێکولاریزمی کەمالیستی.
• چەندین نەوەی موسڵمانانی تورک و کورد وەک ڕێبەرێکی ڕۆحانی ڕێزی لێ دەگرن.
• نوێنەرایەتیی نەریتی زانایەتیی نەقشبەندیی کوردی دەکات کە جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی 19-20ی داڕشت.
زانیارییە خێراکان
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی لە 1865 لە گوندە کوردییەکەی ئەرڤاس نزیک وان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەدایک بوو و لە بنەماڵەیەکی زانایانی ئیسلامی بە ڕەچەڵەکی سەید گەورە بوو. فێرکردنی ئیسلامیی لە نەریتی مەدرەسەی کوردیدا وەرگرت و بۆ نەقشبەندییە وەرگیرا؛ هەمان تەریقەت کە خالیدی شارەزووری لە سەرەتای سەدەی 19دا شێوەیەکی نوێی پێ دابوو.
لە کۆتاییدا لە ئیستانبوڵ نیشتەجێ بوو و لەوێ بوو بە شێخێکی ڕێزلێگیراوی نەقشبەندی و دەسەڵاتدارێکی ئیسلامی و شوێنکەوتووانی لە هەردوو کۆمەڵگەی تورک و کورد ڕاکێشا.
چوارچێوەی مێژوویی
کۆتایی سەردەمی عوسمانی و سەرەتای کۆماری تورکیا سەردەمی ئاستەنگی قووڵ بۆ زانایانی ئیسلامی بوون. چاکسازییە کەمالیستییەکانی دەیەی 1920ەکان خەلافەتیان هەڵوەشاندەوە، مەدرەسەکانیان داخست، تەریقەتەکانی تەسەوفیان قەدەغە کرد و سیستەمێکی یاساییی سێکولاریان هێنایە کایەوە. ئەم هەڵتەکاندنی چوارچێوەی دامەزراوەییی ئیسلامییە زانایانی وەک عەبدولحەکیم ئەرڤاسیی خستە ناکۆکیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ دەسەڵاتی دەوڵەت.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
زانایەتیی نەقشبەندی و سەرکردایەتیی ڕۆحانی
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی نەریتی نەقشبەندیی زانایەتیی ئیسلامی و ڕێنماییی ڕۆحانیی لە ماوەی گواستنەوە پڕئاژاوەکە لە ئیمپراتۆریای عوسمانی بۆ کۆماری تورکیادا پاراست. وانەوتنەوەکەی شوێنکەوتووانێکی دڵسۆزی ڕاکێشا کە دوای مردنی کار و یادەکەیان پاراست.
بەرەنگاربوونەوەی سێکولاریزمی کەمالیستی، کە بە بەردەوامیی فێرکردنی ڕۆحانی درێژەی پێ دا، لەبری نەیاریی چەکداری، ئەوی کرد بە کەسایەتییەکی هێمایی بۆ ئەوانەی هەوڵیان دەدا نەریتی ئیسلامی لە تورکیا نوێیەکەدا بپارێزن.
هێڵی کات و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕ، کێشە ناکۆکەکان و پرسیارە مێژووییەکان
هەردوو نەریتی ئیسلامیی کوردی و تورکی عەبدولحەکیم ئەرڤاسییان بە هی خۆیان داناوە. ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکەکەی لە وانەوە سەلمێنراوە، بەڵام لە بازنە بەرفراوانترە ئیسلامییە تورکییەکانیشدا، بەبێ گوێدان بە نەتەوە، ڕێزی لێ دەگیرێت.
میرات و کاریگەریی کولتووری
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی یەکێکە لە ڕێزلێگیراوترین زانا کوردەکانی ئیسلام لە سەدەی 20؛ کەسایەتییەک کە دەسەڵاتە ڕۆحانییەکەی لە سنوورە نەتەوەییەکانی جیهانی کوردی تێپەڕی و گەیشتە کۆمەڵگە بەرفراوانترە موسڵمانەکەی تورکیا. کۆمەڵگەکانی نەقشبەندی لە سەرتاسەری تورکیا و دەرەوەی ڕێز لە یادەکەی دەگرن.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
خالیدی شارەزووری؛ دامەزرێنەری نەقشبەندییە-خالیدییە کە نەریتی ئەرڤاسیی داڕشت
سەعیدی نوورسی؛ زانایەکی کوردی ئیسلام، نزیک بە هاوچەرخی ئەو
پرسیارە باوەکان
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی کێ بوو؟
عەبدولحەکیم ئەرڤاسی (1865-1943) زانایەکی کوردی تەسەوفی نەقشبەندی لە ئەرڤاس نزیک وان لە کوردستانی عوسمانی بوو کە لە ئیستانبوڵ بوو بە یەکێک لە دیارترین دەسەڵاتدارە ئایینییە ئیسلامییەکان و نەیارێکی گرنگی سێکولاریزمی کەمالیستی.
ئایا عەبدولحەکیم ئەرڤاسی کورد بوو؟
بەڵێ. لە گوندە کوردییەکەی ئەرڤاس نزیک وان لە ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لەدایک بوو و لە نەریتی زانستیدا بە کورد دەناسرێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی Wikipedia. 'Abdulhakim Arvasi.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'List of Kurds.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.