لە سێبەری چیا بەرزەکانی زاگرۆسدا، لەوێی ئیمپراتۆرییەکان لەگەڵ یەکتری دەکەوتنە ململانێ و هۆزەکان چارەنووسی خۆیان دادەڕشت، عەبدوڵڵا پاشا باجەلان، لە ناوەڕاستی سەدەی 18دا، وەک ڕابەرێکی کوردی بەهێز دەردەکەوت. ئەو وەک سێیەمین فەرمانڕەوای میراتیی پاشایەتیی زەهاو و سەرۆکی هۆزی باجەلان، خۆڕاگریی ئەو میرایەتییە کوردییانەی بەرجەستە دەکرد کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی ڕوو لە لاوازی و هێزە پەرسییە دووبارە بەهێزبووەکانی ژێر دەسەڵاتی بنەماڵەی زەنددا گیرابوون. ژیانی ئەو، هەرچەند بەڵگەی کەمی لەسەر ماوەتەوە، لە قۆناغێکی چارەنووسسازدا تێپەڕی؛ قۆناغی پێکدادانە سنوورییەکان، هاوپەیمانییە هۆزەکییەکان و گۆڕانی دەسەڵاتە سەروەرەکان لە ناوەڕاستی ساڵانی 1700دا.
عەبدوڵڵا کە فەرمانڕەوایی ناوچەی ستراتیژیی زەهاوی دەکرد، ناوچەیەک کە ئەمڕۆ بەشێک لە ڕۆژاوای ئێران و ڕۆژهەڵاتی عێراق دەگرێتەوە، لە ناو ئەو ژێئۆپۆلیتیکە مەترسیدارەی سەردەمەکەیدا ڕێگای خۆی دەدۆزییەوە. ئەو بەرگریی لە دەسەڵاتڕەوەکەی بەرامبەر پەلامارە پەرسییەکان دەکرد و لە هەمان کاتدا وەفاداریی خۆی بۆ عوسمانییەکان دەپاراست. چیرۆکەکەی چیرۆکی ئازایەتیی سەربازی، لێهاتوویی کارگێڕی و شکستێکی تراژیدییە؛ چیرۆکێک کە بە ئەرکێکی دیپلۆماسی کۆتایی هات و ئەو ئەرکە لە دووری نیشتمان ژیانی ئەوی کۆتایی پێ هێنا. ئەم وتارە ژیاننامەی عەبدوڵڵا، بارودۆخی مێژوویی کوردستانی سەدەی 18، میراتی بنەماڵەیی، ململانێ سەرەکییەکان، بەشدارییە تەلارسازییەکان و کاریگەریی بەردەوامی لە مێژووی کورددا دەکۆڵێتەوە. بە پشتبەستن بە سەرچاوە کەمەکان کە زانیاریی بەسوودیان تێدایە، کەسایەتییەک دەناسین کە فەرمانڕەواییە کورتییەکەی هەم ناسکی و هەم پتەویی حوکمڕانی لە سنووردا ڕوون کردەوە.
پاشخانی مێژوویی: هۆزی باجەلان و ناوچە سنوورییەکانی عوسمانی و فارس
بۆ تێگەیشتن لە جیهانی عەبدوڵڵا پاشا، پێویستە سەرهەڵدانی هۆزی باجەلان و سنوورە ناجێگیرەکەی نێوان عوسمانی و فارس بناسین. باجەلان، کۆنفیدراسیۆنێکی هۆزە کوردییەکان، گرنگیی خۆیان لە سەدەی 17ەوە وەرگرتبوو. لە ساڵی 1638دا، لە ماوەی شەڕی عوسمانی و سەفەوی، کە لە 1623–1639دا ڕوویدا، عەبدال بەگ، ڕابەری باجەلان، لە تەنیشت سوڵتان مورادی چوارەم شەڕی کرد و بەشداریی لە گرتنی بەغدا کرد. وەک پاداشت، بەپێی پەیماننامەی زەهاوی 1639، عەبدال بەگ نازناوی پاشا و فەرمانڕەوایی میراتیی پاشایەتیی تازەدامەزراوی زەهاوی وەرگرت؛ یەکەیەکی خاوەن خۆبەڕێوەبردنی بەشەکی لە ژێر سەروەریی عوسمانییەکاندا. ئەم پەیماننامەیە سنوورەکانی دووبارە داڕشتەوە، زەهاوی بە عوسمانییەکان سپارد و حوکمڕانیی باجەلان لە ناوچەکە لە ژێر سەروەریی عوسمانیدا پشتڕاست کردەوە؛ بەمەش ڕۆڵی ئەوانی وەک پاسەوانانی سنوور پتەو کرد.
پاشایەتییەکە دەشتە بەپیتەکان و دەربەندە شاخاوییەکانی نزیک قەسری شیرین و خانەقینی دەگرتەوە؛ ناوچەیەکی ستراتیژی بۆ ڕێگاکانی بازرگانی و سەربازی لە نێوان میزۆپۆتامیا و دەشتی بەرزی ئێراندا. باجەلان کە لە لقەهۆزگەلێک وەک جومور پێک دەهاتن و وەفاداری بنەماڵەی پاشا بوون، ئاژەڵداریی کۆچەرایەتییان لەگەڵ کشتوکاڵی نیشتەجێیی تێکەڵ دەکرد؛ لە ناو خاکێکی سەخت و شاخاویدا ئاژەڵیان دەلەوەڕاند و بەرهەمیان دەچاند. ئەوان وەک کوردی سوننە لە ناوچەیەکدا کە شیعە و سوننە پێکەوە تێیدا دەژیان، مامەڵەیان لەگەڵ گرژییە مەزهەبییەکان دەکرد و لە هەمان کاتدا خزمەتی بەرژەوەندییە عوسمانییەکانیان بەرامبەر فارسی سەفەوی و، دواتر، زەند دەکرد.
سەدەی 18 قۆناغێکی ناجێگیری بوو. ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە 1722دا ئاژاوەی بڵاو کردەوە؛ سەرهەڵدانی نادرشا لە 1736–1747دا بۆ ماوەیەکی کورت فارس یەک خست، بەڵام کوشتنی ئەو شەڕی ناوخۆی هەڵگیرساند. بنەماڵەی زەند بە ڕابەرایەتی کەریمخان، کە لە 1751–1779دا فەرمانڕەوایی دەکرد، لە ناو ئەم ئاڵۆزییەدا سەری هەڵدا و هەوڵی دەدا دەسەڵاتی فارس لەسەر سنوورە ڕۆژاواییەکان دووبارە بسەپێنێتەوە. لەو کاتەدا عوسمانییەکان کە چاکسازییە ناوخۆییەکان و فشارە ئەورووپییەکان لاوازیان کردبوون، بۆ بەرگری پشت بە پاشا ناوخۆییەکان، وەک پاشاکانی باجەلان، دەبەستن. لەم سەردەمەدا میرایەتییە کوردییەکانی وەک ئەردەڵان، بابان و سۆران لە نێوان خۆبەڕێوەبردن و ملکەچیی دەسەڵاتی دەرەکی هاتوچۆیان دەکرد و زۆرجار لەگەڵ یەکێک لە دوو ئیمپراتۆرییەکە دژی ئەوی تر هاوپەیمان دەبوون. بۆ باجەلان، پشتیوانیی عوسمانی ڕەوایەتیی دەبەخشی، بەڵام نزیکیی فارس هەڕەشەی بەردەوامی دروست دەکرد و زەمینەی ململانێکانی عەبدوڵڵای ئامادە دەکرد.
سەرەتای ژیان و میراتی بنەماڵەیی: میراتگری بنەماڵەیەکی سنووری
سەرەتای ژیانی عەبدوڵڵا پاشا باجەلان لە تەمومژی نادیاریی مێژووییدا ماوەتەوە؛ بارودۆخێک کە بۆ کەسایەتییە لاوەکییەکانی ئەو سەردەمە باو بوو. ئەو لە ناوەڕاستی سەدەی 18دا، بە ئەگەری زۆر لە زەهاو، واتە ناوچەی قەسری شیرینی ئەمڕۆ، لەدایک بوو و سەر بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای باجەلان بوو، کە لە نەوەکانی عەبدال پاشا بوون. عەبدوڵڵا وەک سێیەمین فەرمانڕەوای میراتی، جێگەی پێشینەکانی، ڕەنگە باوکی یان مامی، لەو زنجیرەی پاشایەتییەدا گرتەوە کە لە 1639دا دامەزرابوو. پاشاکانی باجەلان زەهاویان وەک ناوەندی فەرمانڕەوایی خۆیان دامەزراند و گۆڕییان بۆ ناوەندێکی قەڵابەند لە دامێنی چیاکانی زاگرۆسدا.
عەبدوڵڵای گەنج کە لەم ناوچە سنوورییەدا گەورە بوو، دەبوو لە نەریتە هۆزەکییەکان، وەک ئەسپسواری، ڕاهێنانی شەڕ و ئەرکە کارگێڕییەکاندا پەروەردە کرابێت. پێکهاتەی کۆنفیدراسیۆنیی باجەلان داوای وەفاداریی لقەهۆزەکانی دەکرد و توانای دیپلۆماسی و ڕابەرایەتیی پەروەردە دەکرد. لەبەر ژینگە دووزمانەکەی زەهاو، بە ئەگەری زۆر خوێندنەکەی زانستە ئیسلامییەکان، تورکیی عوسمانی بۆ کارگێڕی و فارسی بۆ مامەڵە ناوچەییەکانی دەگرتەوە. ئەو وەک کوردێکی سوننە، دەبوو بەهۆی فێربوونی زانستە ئایینییەکان لە مەلا ناوخۆییەکانەوە دەسەڵاتەکەی پتەوتر بووبێت و سەرۆکایەتیی هۆزەکی لەگەڵ ڕەوایەتیی ئیسلامی تێکەڵ کردبێت.
لە ڕووی بنەماڵەییەوە، عەبدوڵڵا بەردەوامیی ئەو بنەماڵەیەی نوێنەرایەتی دەکرد کە هاوسەنگیی لە نێوان وەفاداری بۆ عوسمانییەکان و خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆییدا ڕادەگرت. پێشینەکانی، وەک عەبدال بەگ، ئەو نەریتەیان بنیات نابوو کە خزمەتی سەربازی پاداشتی خاک و دەسەڵاتڕەوی بەدوادا دەهێنا. تا ناوەڕاستی ساڵانی 1700، پاشایەتییەکە سەقامگیر بووبوو و عەبدوڵڵا دەسەڵاتڕەوێکی پێکهاتوو لە گوند، لەوەڕگا و ڕێگای بازرگانیی بە میرات بۆ مابووەوە. هەرچەند وردەکاریی دیاریکراوی خزم و کەسوکارەکەی نییە، سەرچاوەکان ئاماژە بە جێنشینییەکی باوکسالارانە دەکەن؛ عەبدوڵڵا وەک سەرۆک فەرمانی بە هەزاران شەڕڤان دەدا و سەرپەرشتیی کۆکردنەوەی باجی وابەستەیی دەکرد. ئەم میراتە ئەوی خستە پێشەوەی ڕکابەرییەکانی عوسمانی و فارس؛ لەوێی ئازایەتیی تاکەکەسی چارەنووسی مانەوەی دیاری دەکرد.
گەیشتن بە دەسەڵات: فەرمانڕەوایی پاشایەتییەکە لە ناو هەڕەشە نزیکبووەوەکاندا
گەیشتنی عەبدوڵڵا بە پلەی پاشا لە دەوروبەری سەرەتای ساڵانی 1750دا ڕوویدا، لە کاتێکدا زەندییەکان دەسەڵاتڕەوی خۆیان فراوان دەکرد. ئەو وەک سەرۆک زەهاوی بە تێکەڵەیەک لە ئەنجومەنی هۆزەکی و چاودێریی عوسمانی بەڕێوە دەبرد، باجی کۆ دەکردەوە، ناکۆکییەکانی یەکلایی دەکردەوە و قەڵا و بارەگاکانی دەپاراست. ئابووریی پاشایەتییەکە بە پشتبەستن بە کشتوکاڵ، واتە گەنم و جۆ و میوە، گەشەی دەکرد و ئاژەڵداریی کۆچەرایەتی و باجی ئەو کاروانانەی بە ڕێگای بەغدا–کرماشاندا تێدەپەڕین، سەرچاوەی داهاتی زیاتریان دابین دەکرد.
فەرمانڕەواییەکەی جەختی لەسەر بەرگری دەکردەوە. نموونەیەکی ئەمە دروستکردنی بنکەیەکی پاسەوانی لە قەڵای سەلزی بوو؛ پێگەیەکی ستراتیژی کە سەر بە دەربەندەکاندا دەڕوانی. ئەم بارەگا قەڵابەندە سنوورە عوسمانییەکانی بەرامبەر هێرشە پەرسییەکان پتەوتر کرد و لە سەردەمێکی سنوورە گۆڕاوەکاندا دووربینیی عەبدوڵڵای نیشان دا. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، باجەلان لە ژێر دەسەڵاتی عەبدوڵڵادا نەریتە سوننییەکانیان دەپاراست و ڕەنگە هاوسەرگیری لەگەڵ هۆزە دراوسێکان، وەک کەڵهوڕ یان گۆران، هاوپەیمانییەکانی پتەوتر کردبێت.
لە ڕووی سیاسییەوە، عەبدوڵڵا لەگەڵ عوسمانییەکان هاوڕێ بوو؛ ئەوان ئەویان وەک بەربەستێک بەرامبەر دووبارە بەهێزبوونەوەی فارس دەبینی. ئەم وەفادارییە نازناوی پاشای بۆ مسۆگەر کرد، کە هێمای پەسەندکردنی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەکە بوو. بەڵام یەکگرتنی زەندییەکان لە ژێر ڕابەرایەتی کەریمخاندا هەڕەشەی لە مانەوەی دەسەڵاتەکەی دەکرد، چونکە فارس دەیویست ئەو خاکانە بگەڕێنێتەوە کە بەهۆی پەیماننامەی زەهاوەوە لەدەستی دابوون. بۆیە سەرەتای فەرمانڕەوایی عەبدوڵڵا پێکدادان و دیپلۆماسیی دەگرتەوە، بە ئامادەبوون بۆ ئەو ڕووبەڕووبوونەوانەی کە ڕێگای لێدەرچوونیان نەبوو.
ململانێ سەرەکییەکان: پێکدادان لەگەڵ بنەماڵەی زەند
میراتی عەبدوڵڵا بە بەرگرییەکەی بەرامبەر پەلامارە زەندییەکان دەناسرێت؛ بەرگرییەک کە بارودۆخە ناسکەکەی باجەلان دەخاتە ڕوو. لە بەهاری 1754دا، کەریمخان زەند کە دەسەڵاتی خۆی لە ڕۆژاوای ئێران پتەو دەکرد، کرماشان داگیر کرد و عەبدوڵڵای ناچار بە کۆکردنەوەی هێزەکانی کرد. ئەو وەک پاشایەکی پشتگیریکراوی عوسمانی، هێزەکانی باجەلانی بەرامبەر داگیرکەران ڕابەرایەتی کرد و لە پێکدادانە سنوورییەکاندا لەگەڵیان ڕووبەڕوو بووەوە. هەرچەند وردەکارییەکان کەمن، ئەم پێکدادانە گرنگیی ستراتیژیی زەهاوی دەردەخست؛ پێشڕەوییە سەرەتاییەکانی ڕاگرت، بەڵام خاڵە لاوازەکانی ئاشکرا کرد.
گرژییەکان تا 1775 بەردەوام بوون؛ لەو ساڵەدا کەریمخان نەزەرعەلی خان زەندی نارد بۆ ئەوەی باڵادەستی لەسەر کوردستان دووبارە بسەپێنێتەوە. نەزەرعەلی زەهاوی کردە ئامانج، چونکە عەبدوڵڵای وەک نوێنەرێکی سەرەکیی بەرژەوەندییە عوسمانییەکان دەبینی. لە کۆتایی 1775دا، لە نزیک خانەقین، هێزەکانی نەزەرعەلی شکستێکی یەکلاکەرەوەیان بە عەبدوڵڵا هێنا، 2,000 شەڕڤانی باجەلانیان کوشت و 120,000 سەری ئاژەڵیان دەست بەسەردا گرت؛ لێدانێکی وێرانکەر لە ئابووری و ورەی هۆزەکە. ئەم شەڕە سەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتی فارس بەسەر باجەلاندا نیشان دا و نفووزی عوسمانیی لە ناوچەکە کەم کردەوە.
شکستەکە عەبدوڵڵای ناچار کرد پەنا بۆ دیپلۆماسی ببات. ماوەیەک دواتر، ئەو بۆ ئەرکێک ڕووی لە کەریمخان لە شیراز کرد؛ ڕەنگە بۆ دانوساندن لەسەر ئاشتی یان باجی وابەستەیی. بەداخەوە، عەبدوڵڵا لە ماوەی ئەم گەشتەدا مرد و، وەک گەڕیدە کلۆدیۆس جەیمز ڕیچ تۆماری کردووە، لە نزیک گۆڕی شاعیر حافظ لە شیراز نێژرا. گێڕانەوەکەی ڕیچ لە 1836دا باس لە شوێنەکە دەکات و پلە و پایەی عەبدوڵڵا تەنانەت دوای مردنیش دەردەخات. ئەم کۆتاییە ناکۆکییە سەیرەکانی سەردەمەکەی بەرجەستە کرد: پاشایەکی کورد لە خاکی فارسدا نێژرا، دوور لە نیشتمانەکەی لە زاگرۆس.
ئەم ململانێیانە بارودۆخێکی فراوانتریان ڕەنگ دەدایەوە. کەمپەینە سەربازییەکانی زەند ئامانجیان یەکخستنی ئێران بوو و پاشایەتییە کوردییەکانیان وەک پێگەی عوسمانی کردبووە ئامانج. بەرگریی عەبدوڵڵا، هەرچەند لە کۆتاییدا سەرکەوتوو نەبوو، بۆ ماوەیەکی کورت خۆبەڕێوەبردنی باجەلانی پاراست و کاریگەریی لە دووبارە ڕێکخستنی هاوپەیمانییە هۆزەکییە دواترەکاندا هەبوو.
بەشدارییە تەلارسازی و کولتوورییەکان: قەڵاکان و میراتی سنوور
عەبدوڵڵا جگە لە شەڕ، بەشداریی لە ژێرخانی زەهاودا کرد. بنکەی پاسەوانیی قەڵای سەلزی کە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی ئەودا دروست کرابوو، وەک پێگەیەکی چاودێری کار دەکرد، ئاسایشی پتەوتر دەکرد و هێمای دەسەڵاتی باجەلان بوو. لە درێژایی سنووردا بارەگا قەڵابەندەکان پەرش و بڵاو بوون؛ هەم بازرگانییان ئاسان دەکرد و هەم بەربەستیان لەبەردەم داگیرکاری دروست دەکرد.
لە ڕووی کولتوورییەوە، عەبدوڵڵا وەک ڕابەرێکی کورد، بە ئەگەری زۆر پشتگیریی نەریتە ناوخۆییەکانی دەکرد؛ فۆلکلۆر، مۆسیقا و زانستە ئیسلامییەکان، کە ناسنامەی هۆزەکییان پتەو دەکرد. باوەڕی سوننیی باجەلان لە ناو فارسی شیعەدا جیاوازیی کولتووریی ئەوانی زیاتر دەردەخست. هەرچەند هیچ بەرهەمێکی ئەدەبیی ڕاستەوخۆ بە ئەوەوە نەبەستراوەتەوە، سەردەمەکەی هاوکات بوو لەگەڵ بووژانەوەی شیعری کوردی، کە ڕەنگە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پشتیوانیی کردبێت.
تاقیکردنەوە تاکەکەسییەکان و مردن: چارەنووسی دیپلۆماتێک
ژیانی عەبدوڵڵا پڕ لە تاقیکردنەوە بوو: شەڕی بەردەوام، بەڕێوەبردنی هۆز و فشاری ئیمپراتۆرییەکان. شکستی 1775 نزمترین خاڵی ژیانی بوو و هێز و ئابوورییەکەی بە توندی لاواز کرد. ئەرکە کۆتاییەکەی بۆ لای کەریمخان، ڕەنگە بۆ بەدەستهێنانی هاوپەیمانی یان بەزەیی، پێش کاتی خۆی کۆتایی هات؛ هۆکاری مردنەکەی نەزانراوە، بەڵام بە ئەگەری زۆر نەخۆشی یان پیلانگێڕی بووە. ئەو لە شیراز نێژرا و گۆڕەکەی لە نزیک حافظ واتایەکی سەیر و شیعری هەڵدەگرێت: پاشایەکی شەڕڤان کە لە خاکی دوژمناندا ڕێزی لێ گیراوە.
میرات: بەشێک لە خۆڕاگریی کورد
میراتی عەبدوڵڵا پاشا باجەلان وەک هێمای سەرسەختیی کورد لە سنووردا بەردەوامە. هەرچەند شکست هێنا، فەرمانڕەواییەکەی ناسنامەی باجەلانی تا لکاندنی ناوچەکە بە ئێران لە 1807–1808دا پاراست. ڕابەرانی دواتر، وەک عەزیزخان شوجاعولمەمالک لە سەدەی 19دا، شوێنەواری کاریگەریی ئەویان بە دروستکردنی قەڵا و پاسەوانیی ناوچە سنوورییەکان بەردەوام کرد.
لە مێژووی فراوانتری کورددا، عەبدوڵڵا نموونەی خەباتی میرایەتییەکان بەرامبەر ناوەندگەراییە. سەرچاوەکانی وەک Encyclopaedia Iranica و گەشتەکانی ڕیچ ناوی ئەویان لە مێژوودا هێشتووەتەوە و زانیاری بۆ گێڕانەوە هاوچەرخەکانی خۆبەڕێوەبردن دابین دەکەن. لە ناو هەوڵە هاوچەرخەکانی کورد بۆ دانپێداناندا، چیرۆکی عەبدوڵڵا بیرمان لە شێلگیریی باپیران دەخاتەوە.
لە کۆتاییدا، فەرمانڕەوایی عەبدوڵڵا پاشا باجەلان لە ناوەڕاستی سەدەی 18دا جوانیی پڕئاژاوەی زاگرۆس بەرجەستە دەکات. لە سەرۆکی هۆزێکەوە تا دیپلۆماتێک کە ژیانی کۆتایی هات، ژیانی ئەو بە مێژووە بەردەوامەکەی کوردستانەوە تێکەڵ دەبێت و وەک چرا بۆ نەوەکانی داهاتوو دەدرەوشێتەوە.
سەرچاوەکان
Wikipedia، «Abdullah Pasha Bajalan» — ئاماژە بە شەڕی 1775 دەکات، کە 2,000 کەس کوژران و 120,000 سەری ئاژەڵ دەست بەسەردا گیرا، هەروەها ڕووبەڕووبوونەوەکەی 1754 لەگەڵ کەریمخان زەند و مردنی ئەو لە شیراز تۆمار دەکات.
Encyclopædia Iranica، «BĀJALĀN» (هۆزێکی کوردی) — سەرچاوە زانستییە سەرەکییەکە لەسەر هۆزی باجەلان، پاشایەتیی زەهاو و فەرمانڕەواکانی.
Kurdistan Memory Programme، History of the Kurds timeline — شەڕی 1775 لە دەرەوەی خانەقین لەگەڵ نەزەرعەلی خان زەند پشتڕاست دەکاتەوە.
Claudius James Rich، Narrative of a Residence in Koordistan، London، 1836 — سەرچاوەی زانیارییەکەی ناشتنی عەبدوڵڵا لە نزیک گۆڕی حافظ لە شیراز.