عەمبە: ترشییە هندییەکە کە بوو بە بەشێکی سەرەکیی خۆراکی شەقامی کوردی
عەمبە تامدەرێکی ترش و توندی مانگۆی ترشییە کە لە هیندستانەوە هاتووە و لە سەدەی 19دا بە ڕێگای بازرگانیی بەسرە ــ بۆمبای گەیشتووەتە عێراق. ئەمڕۆ بەشێکی سەرەکیی خۆراکی شەقامی کوردی و عێراقییە و لەگەڵ شیفتە (کەباب) و فەلافل و کوبە و هێلکە و ماسی پێشکەش دەکرێت. ناوەکە لە وشەی «am»ی زمانی مەراتییەوە هاتووە کە واتای مانگۆ دەدات. عەمبە خۆراکێکی کوردی نییە کە ناکۆکی لەسەر هەبێت یان ناوەکەی گۆڕدرابێت. شتێکی جیاواز و بە هەمان ڕادە گرنگە: نموونەیەکە لەوەی کولتووری خۆراکی کوردی چۆن ئەو پێکهاتانە وەردەگرێت و خۆی لەگەڵیان دەگونجێنێت و دەیانکات بە هی خۆی کە بە ڕێگای بازرگانی و کۆچ دەگەنە ناویدا. مانگۆ لە کوردستان ناڕوێت، بەڵام عەمبە ئێستا بە هەمان ڕادەی هەر تامدەرێکی تر کوردییە لەسەر مێزی خۆراکی شەقامی باشوور.
زانیارییە خێراکان
ناو: عەمبە (عمبة)؛ لە «am»ی مەراتییەوە (مانگۆ)
جۆر: تامدەری مانگۆی ترشی؛ ترش و توند، بە ڕەنگی زەردی زەردەچەوە
ڕەچەڵەک: ترشیی مانگۆی هندی، کە جولەکە بەغدادییەکان بە ڕێگای بازرگانیی بەسرە ــ بۆمبای هێنایانە عێراق (سەدەی 19)
بەکارهێنانی کوردی: تامدەری خۆراکی شەقام لەگەڵ شیفتە و فەلافل و کوبە و ماسی و هێلکە؛ بە تایبەتی لە باشوور
دۆخ: هاوبەشی ناوچەکە؛ لە ڕێگای بازرگانییەوە جێی لە ناو کولتووری خۆراکی کوردیدا گرتووە
ڕێگای بازرگانی: لە بۆمبایەوە بۆ بەسرە و بەغداد و باشوور
بۆ زیاتر لە هەزار ساڵە لە هیندستان ترشیی مانگۆ دروست دەکرێت. لە سەدەی 19دا، بازرگانە جولەکە عێراقییەکان، بە تایبەتی خێزانی بازرگانیی ساسون، لە نێوان بۆمبای و بەسرەدا کاریان دەکرد و بەهارات و قوماش و کاڵایان بە یەکێک لە کۆنترین ڕێگا دەریاییەکانی بازرگانیی جیهان دەگواستەوە. لە نێو ئەو کاڵایانەی دەگەڕانەوە عێراقدا، بەرمیلەکانی مانگۆی ترشیش هەبوون. سەرەتا تامدەرەکە بە گومانەوە پێشوازیی لێ کرا، بەڵام بە خێرایی بوو بە خۆشەویست؛ یەکەم لە بەسرە و پاشان لە بەغداد و لە کۆتاییدا لە سەرانسەری عێراق، لەوانە ناوچە کوردییەکانی باکوور.
عەمبە لە مانگۆی سەوزی نەگەیشتوو دروست دەکرێت کە بە خوێ پارێزراوە، پاشان فلفلی توند و زەردەچەوە و دانەی خەردەل و شەنبەلیلە و سرکەی بۆ زیاد دەکرێت. ئەنجامەکە زۆر ترش و توندە و ڕەنگی زەردی بریسکەدارە. لە چەتنیی شیرینی مانگۆ ترشتر و تیژترە. لە کولتووری خۆراکی شەقامی کوردی و عێراقیدا، عەمبە تامدەرە باوەکەیە؛ بەسەر فەلافلدا دەڕژێنرێت، لەگەڵ شیفتە دەخرێتە ناو نانی ساموون، بە کەوچک لەسەر هێلکەی سوورکراوە دادەنرێت و لە تەنیشت کوبە پێشکەش دەکرێت. مارکەی «Ship»ی عەمبە، کە سەرەتا لە هیندستانەوە هاوردە دەکرا، هێشتا ناسراوترین مارکەیە لە ناو کۆمەڵگە عێراقی و کوردییەکانی سەرانسەری جیهاندا.
بۆچی عەمبە بۆ مێژووی خۆراکی کوردی گرنگە؟
لە ناو خۆراکەکانی ئەم زنجیرەیەدا هەندێکیان هەیە کە باسەکەیان لەسەر سڕینەوە یان گۆڕینی ناو نییە. عەمبە چیرۆکێکی جیاواز دەگێڕێتەوە: ئەوەی کولتووری خۆراکی کوردی کراوەیە، وەردەگرێت و خۆی دەگونجێنێت. کوردستان لە خاڵی یەکگرتنی ئەو ڕێگا بازرگانییانەدایە کە بۆ چەندین هەزار ساڵ هیندستان و ئێران و میزۆپۆتامیا و دەریای ناوەڕاستیان بە یەکەوە بەستووە. پێکهاتەکان دەگەن و چێشتلێنەرە کوردەکان دەیانکەن بە هی خۆیان. عەمبە بە دەستی بازرگانە جولەکەکان لە هیندستانەوە هات، بەڵام ئێستا بۆ ساندویچی فەلافلی کوردی لە هەولێر یان سلێمانی بە هەمان ڕادەی ماست یان ترشی پێویستە. ئەوەی کورد تامدەرێکی لەو دیوی ئۆقیانووسی هیندەوە وەرگرتووە و کردوویەتی بە بەشێک لە خۆراکی شەقامی خۆی کە بێ ئەو ناکرێت، خۆی باسێکە لە ناسنامەی چێشتی کوردی: ڕەگی لە چیاکانە، بەڵام بە جیهانەوە پەیوەستە.
پرسیارە باوەکان
عەمبە چییە؟
تامدەرێکی ترش و توندی مانگۆی ترشییە کە لە مانگۆی سەوز و زەردەچەوە و خەردەل و شەنبەلیلە و فلفلی توند و سرکە دروست دەکرێت. ڕەچەڵەکی لە هیندستانەوەیە و بە ڕێگای بازرگانیی بەسرە ــ بۆمبای گەیشتووەتە عێراق. ئێستا بەشێکی سەرەکیی خۆراکی شەقامی کوردی و عێراقییە.
ئایا عەمبە کوردییە؟
ڕەچەڵەکی لە هیندستانەوەیە و بە دەستی بازرگانە جولەکە عێراقییەکان گەیشتووە. بەڵام ئێستا بە قووڵی جێی لە ناو کولتووری خۆراکی شەقامی کوردیدا گرتووە و لە سەرانسەری باشوور لەگەڵ شیفتە و فەلافل و کوبە پێشکەش دەکرێت. پێکهاتەیەکی وەرگیراوە کە بووە بە شتێک بێ ئەو ناکرێت.
کۆتایی
عەمبە بیرمان دەخاتەوە کە کولتوورەکانی خۆراک سندووقی داخراو نین. سیستەمی زیندوون کە وەردەگرن و خۆیان دەگونجێنن و دەگۆڕن. مانگۆیەک لە هیندستانەوە، کە خێزانێکی جولەکەی بەغدادی کردوویەتی بە ترشی، بەسەر ئۆقیانووسی هینددا گوازراوەتەوە و ئێستا لە ساندویچی فەلافلی کوردی لە هەولێر جیاناکرێتەوە؛ ئەمە چیرۆکێکی خۆراکە کە شایەنی گێڕانەوەیە. هەندێک لەوەی لە چێشتخانەی کوردیدا هەیە، لە چیاکانی کوردستان لەدایک نەبووە. هەندێکی بە کەشتی گەیشتووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
عەجەم میدیا کۆڵێکتیڤ ــ عەمبە: ترشیی مانگۆی عێراقی لە هیندستانەوە