ئاڤا سووسێ: خواردنەوە کوردییەکەی سووس کە ناویان گۆڕی بۆ «کۆلای تورکی»
ئاڤا سووسێ ناوی کوردیی خواردنەوەی ڕەگی سووسە؛ خواردنەوەیەکی سارد، تاریک و کەفدار کە بە تەڕکردن و گوشینی ڕەگی سووس لە ئاودا دروست دەکرێت. یەکێکە لەو خواردنەوانەی کە لە هاویندا زۆرترین بەکارهێنانیان لە کوردستان هەیە. لە ئامەد (دیاربەکر)، پایتەختی کورد، فرۆشیارەکان بۆ چەندین نەوە لە دەفرە ڕازاوەکانی مسی زەرددا لەسەر پشتیان هەڵیان گرتووە و بە شەقامەکانی ناوچەی سووردا گەڕاون. جەمیل باتیبای، فرۆشیارێکی کوردی 69 ساڵە لە ئامەد، لە تەمەنی 20 ساڵەوە ئاڤا سووسێ دەفرۆشێت. هەمان خواردنەوە بە تورکی مەیان شەربەتی ناو دەبرێت، و ئینسایکلۆپیدیا نێودەوڵەتییەکانی خواردن بە «کۆلای تورکی» دووبارە ناساندوویانەتەوە؛ دەیدەنە پاڵ «کولتووری شەربەتی عوسمانی» و وەک بەرهەمێکی «باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا» وەسفی دەکەن. فرۆشیارەکان کوردن. شارەکان کوردین. سووسەکە لە خاکی کوردی دەڕوێت. ناوەکەی لە تۆماری جیهانیدا تورکییە.
خاڵە سەرەکییەکان
• خواردنەوەیەکی ساردی ڕەگی سووسە کە فرۆشیارە شەقامییە کوردەکان لە دەفرە ڕازاوەکانی مسی زەردەوە پێشکەشی دەکەن.
• سەرەکیترین خواردنەوەی هاوینە لە سەرتاسەری کوردستان؛ لە هەموو گۆشەیەکی شەقامی ئامەد (دیاربەکر)، ڕیها (شانلی ئۆرفا) و دیلۆک (غازیعەنتەب) دەبینرێت.
• فرۆشیارە کوردەکان لە دەفرەکانی مسی زەرددا لەسەر پشتیان هەڵی دەگرن و بە شەقامەکاندا دەگەڕێن؛ نەریتێکی زیندووی کولتووری شەقامی کوردی.
• بە «کۆلای تورکی» دووبارە ناسێنراوەتەوە و لە ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتیی خواردندا دەدرێتە پاڵ «کولتووری شەربەتی عوسمانی».
زانیاریی خێرا
ناوی کوردی: ئاڤا سووسێ (ئاوی سووس)
دووبارە ناسێنراوەتەوە بە: مەیان شەربەتی (تورکی)، «کۆلای تورکی» (ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتی)
جۆر: خواردنەوەی ساردی ڕەگی سووس؛ خواردنەوەی فرۆشیارانی شەقام
ناوچە: ئامەد (دیاربەکر)، ڕیها (شانلی ئۆرفا)، دیلۆک (غازیعەنتەب) و سەرتاسەری کوردستان
بارودۆخ: خواردنەوەیەکی شەقامی کوردی کە بە تورکی دووبارە ناسێنراوەتەوە و دەدرێتە پاڵ کولتووری عوسمانی
سەرچاوەکان: ڕەگی سووس لەسەر خاکی کوردی
سووس (Glycyrrhiza glabra) بە کێوی لە سەرتاسەری دۆڵە ڕووبارییەکان و دەشتە نزمەکانی کوردستان دەڕوێت؛ بە تایبەتی لە حەوزی دیجلە کە بە ئامەد، ڕیها و دیلۆکدا تێدەپەڕێت. گیاکە لەم ناوچەیەدا بۆ هەزاران ساڵ، زۆر پێش بوونی هەر دەوڵەتێکی نوێ، بە مەبەستی دەرمانی و وەک شیرینکەر بەکار هاتووە. ئەو خواردنەوەیەی لێی دروست دەکرێت سادەیە: ڕەگی وشککراوەی سووس لە ئاودا تەڕ دەکرێت، دەگوشرێت و شلە تاریک و شیرینەکەی، کە کەمێک تامی دەرمانی هەیە، دەپاڵێورێت و بە ساردی پێشکەش دەکرێت. لە گەرمای توندی هاوینی دەشتە نزمەکانی کوردستاندا، کە پلەی گەرمی بە بەردەوامی لە 40°C زیاتر دەبێت، بەهۆی تایبەتمەندیی ساردکەرەوەی بە نرخ دادەنرێت.
نەریتی فرۆشیارانی شەقام دڵی کولتووریی ئاڤا سووسێیە. لە ناوچەی سووری ئامەد، ئەو شارە کۆنە دیواردارەی کە ناوەندی مێژوویی ژیانی شاریی کوردییە، فرۆشیارەکان خواردنەوەکە لە دەفرە جەڵادراوەکانی مسی زەرددا هەڵدەگرن کە بە پشتیانەوە بەستراون. بە شەقامەکاندا دەڕۆن و بانگ دەکەن، پیاڵەی ئاوی سووسی سارد پێشکەش بە ڕێبواران دەکەن. ئەمە سەرنجڕاکێشێکی تازەی گەشتیاری نییە. جەمیل باتیبای، کە ANF News لە 2018 ناساندوویەتی، بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ ئاڤا سووسێی لە سوور فرۆشتبوو. نەریتەکە لە ئەو کۆنترە.
«کۆلای تورکی»: سڕینەوەی کولتووری شەقامی کوردی
ئینسایکلۆپیدیا نێودەوڵەتییەکانی خواردن ناوی ئاڤا سووسێیان گۆڕیوە بۆ «کۆلای تورکی» و لە چوارچێوەی «کولتووری شەربەتی عوسمانی» داناویانە. فرۆشیارەکان وەک خەڵکێک وەسف دەکرێن کە لە «باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا» کار دەکەن؛ ئەو دەستەواژە کۆدکراوەی ئەم زنجیرەیە چەندین جار بەڵگەداری کردووە. ئەو شارانەی خواردنەوەکە زۆرترین بەکارهێنانی تێدایە، ئامەد و ڕیها و دیلۆک، شارە کوردییەکانن. ئەو فرۆشیارانەی دەفری مسی زەرد بە شەقامەکانی سووردا هەڵدەگرن، پیاوی کوردن. نەریتی بانگکردنی کڕیار، دەفرە ڕازاوەکان و ڕیتمی وەرزیی بازرگانییەکە، هەمووی کولتووری شەقامی کوردییە. دانانی ئەمە بە ناوی «کولتووری شەربەتی عوسمانی»ەوە، وەک ئەوەیە هاگیس بدرێتە پاڵ ئیمپراتۆریای بەریتانیا.
نازناوی «کۆلای تورکی» بە تایبەتی زۆر شت ئاشکرا دەکات. خواردنەوەیەکی کوردی، کۆنتر لە کۆمار و کۆنتر لە ئیمپراتۆریا، وەردەگرێت و بە ناوی دەوڵەتێکی نەتەوەیی نوێ و بەرهەمێکی ئەمریکی دووبارە دەیناسێنێتەوە. ناوە کوردییەکە، ئاڤا سووسێ، ڕوون و وەسفکەرە: ئاوی سووس. ناوە تورکییەکە، مەیان شەربەتی، لانی کەم گیاکە وەسف دەکات. «کۆلای تورکی» هەموو شتێک دەسڕێتەوە؛ زمانی کوردی، فرۆشیارە کوردەکان، شارە کوردییەکان و خودی گیاکە؛ لەبریان ناسنامەیەکی نەتەوەیی و خوازەیەکی بیانی دادەنێت.
پرسیارە باوەکان
ئاڤا سووسێ چییە؟
خواردنەوەیەکی ساردی ڕەگی سووسە و یەکێکە لە بەناوبانگترین خواردنەوەکانی هاوین لە کوردستان. فرۆشیارە شەقامییە کوردەکان لە دەفرە ڕازاوەکانی مسی زەردەوە پێشکەشی دەکەن و بەهۆی تایبەتمەندییە ساردکەرەوە و دەرمانییەکانی بە نرخ دادەنرێت.
بۆچی پێی دەگوترێت «کۆلای تورکی»؟
ڕاگەیاندنی نێودەوڵەتیی خواردن بەهۆی ڕەنگە تاریکەکە و ڕواڵەتە کەفدارەکەی نازناوی «کۆلای تورکی» پێ داوە. ئەم نازناوە ڕەچەڵەکی کوردی، ناوە کوردییەکە (ئاڤا سووسێ) و ئەو فرۆشیارە کوردانە دەسڕێتەوە کە بۆ چەندین نەوە فرۆشتوویانە. لەبری خواردنەوەیەکی کوردی، ناسنامەیەکی نەتەوەیی تورکی و خوازەیەکی ئەمریکی دادەنێت.
ئەنجام
لە شوێنێک لە شەقامە کۆنەکانی سوور، پیاوێکی کورد دەفرێکی مسی زەردی پڕ لە ئاوی سووس لەسەر پشتی هەڵگرتووە و لە گەرمادا بانگی کڕیارەکان دەکات. باوکی هەمان کاری کردووە. پێش ئەویش باپیری. ئەو خواردنەوەیەی دەیفرۆشێت بە ئاڤا سووسێ ناو دەبرێت. هەر لەو ماوەیەوە کە خەڵکی سوور لە بیریانە، ناوی ئاڤا سووسێ بووە. ئینتەرنێت پێی دەڵێت «کۆلای تورکی». دەوڵەتی تورکیا پێی دەڵێت مەیان شەربەتی و لە ژێر کولتووری عوسمانیدا پۆلێنی دەکات. ئەو پیاوەی بە شەقامەکانی ئامەددا دەڕوات، بە هیچ یەکێک لەم دوو ناوە ناوی نابات. بە ناوی خۆی ناوی دەبات: ئاڤا سووسێ. ئاوی سووسی کوردی. ئەو ناوەی کە یەکەمجار هەبووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ANF News — ئاڤا سووسێ: خواردنەوە ناوازەکەی ئامەد (2018)
گرۆکیپیدیا — مەیان شەربەتچیسی (بە «کۆلای تورکی» ناوی دەبات و دەیداتە پاڵ کولتووری شەربەتی عوسمانی)
Kurdish-History.com — قەهوەیا کەزوانێ: قاوەی کوردی (هەمان سڕینەوەی «باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا»)