لە دۆخی سیاسیی نوێدا، تەنها هێنانی ناوی «کوردستان» زۆرجار دەتوانێت گفتوگۆیەکی توند هەڵبگیرسێنێت. بۆ هەندێک کەس نیشتمان و میراتێکی کولتوورییە؛ بۆ ئەوانی تر چەمکێکی سیاسییە کە دەگوترێت پێشینەی مێژووییەکەی زۆر کەمە یان هەر نییە. بانگەشەیەکی باو، بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە بێ بنەما، ئەوەیە کە «کوردستان هەرگیز بوونی نەبووە» وەک پێکهاتەیەکی جوگرافی یان سیاسیی ناسراو.
بەڵام ڕاستیی مێژوویی زۆرجار لە ئەرشیفە تۆزاوییەکانی ئیمپراتۆریەتەکاندا شاردراوەتەوە، لە نامە دیپلۆماسییەکاندا تۆمار کراوە کە کیشوەر و کولتوورەکان بە یەکەوە دەبەستنەوە. لەم حاڵەتەدا، ڕاستییەکە لە بەڵگەنامەیەکی مەزنی ساڵی 1526دا دەدۆزرێتەوە، بە واژۆی یەکێک لە گەورەترین فەرمانڕەوایانی مێژووی جیهان: سولەیمانی مەزن، سوڵتانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.
ئەم تاکە نامە فەرمییە، کە بۆ پاشایەکی نائومێدی فەڕەنسا نێردراوە، لە سەدەی 16ەوە ڕەتکردنەوەیەکی حاشاهەڵنەگری ئەو بانگەشەیە پێشکەش دەکات کە کوردستان داهێنانێکی تەواو نوێیە. پشتڕاست دەکاتەوە کە کوردستان لەگەڵ بوون بە پێکهاتەیەکی بەفەرمی ناسراو، نزیکەی پێنج سەدە لەمەوبەر بەشێکی لە ڕووی ستراتیژییەوە زۆر گرنگی بەهێزترین ئیمپراتۆریەتی جیهانیش بووە.
📜 تەقینەوەی دیپلۆماسی: هاواری یارمەتی و وەڵامی ئیمپراتۆریەت
بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی ئەم نامەیە، سەرەتا دەبێت بارودۆخە پڕڕووداوەکەی بناسین.
ساڵەکە 1525ە. فرانسوای یەکەم، پاشای فەڕەنسا، تازە لە شەڕی پاڤیا لە بەرامبەر سوپاکانی شارڵی پێنجەم، ئیمپراتۆری ڕۆمی پیرۆز، تووشی شکستێکی کارەساتبار بووە. فرانسوا بە دیل گیراوە و زیندانی کراوە. لە بەرامبەر ڕووخانی تەواودا، تاجی فەڕەنسا، دوژمنی نەریتیی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، هەنگاوێکی نائومێدانە و بێ پێشینە دەگرێتەبەر: نێردراوێک بۆ ئەستەمبوڵ دەنێرن و داوای یارمەتیی سەربازی و دارایی لە سوڵتان دەکەن دژی هابسبۆرگە بەهێزەکان.
وەڵامەکە لە سوڵتان سولەیمانی یەکەمەوە هات، کە لە سەرانسەری ئەورووپا بە «مەزن» و لە ناو دەسەڵاتی خۆیدا بە «یاسادانەر» ناسرابوو. وەڵامەکەی بۆ فرانسوای یەکەم، کە بەروارەکەی لە نێوان 15 و 24ی کانوونی دووەمی 1526دایە، بەڵگەنامەیەکی بێ هاوتای لووتبەرزیی سیاسی و دەسەڵاتە.
نامەکە بە سڵاوێکی ئاسایی دەست پێ ناکات، بەڵکو بە توغرا (نیشانی ئیمپراتۆریی سوڵتان) و ڕاگەیاندنێکی درێژ و هەیبەتداری نازناوەکانی دەست پێ دەکات؛ وردەکارییەکی چارەنووسساز بۆ باسەکەمان. ئەم ناونیشانەی سەرەتا ڕازاندنەوەیەکی ئاسایی نەبوو؛ پێناسەیەکی فەرمی و لە ڕووی یاساییەوە پابەندکەر بوو بۆ دەسەڵاتی ڕەهای سوڵتان. بەشێکی دەقەکە بەم شێوەیە بوو:
«من، سوڵتانی سوڵتانان، فەرمانڕەوای فەرمانڕەوایان، بەخشەری تاج بە پاشاکانی زەوی، سێبەری خودا لەسەر زەوی، سوڵتان و پادیشای دەریای سپی و دەریای ڕەش، ڕۆمێلیا و ئەنادۆڵ، قەرەمان و وڵاتەکانی ڕۆم، زولقەدر، دیاربەکر، کوردستان، ئازەربایجان، فارس، دیمەشق، حەلەب، میسر، مەککە، مەدینە، قودس و هەموو عەرەبستان و یەمەن.»
لەوێدا ناوەکە هەیە، لە نێوان ناوچە گرنگەکانی دیاربەکر و ئازەربایجاندا جێی گرتووە: کوردستان.
👑 دەسەڵاتی سوڵتان: بۆچی ناوی کوردستان هێنرا
هێنانی ناوی کوردستان لەم لیستە دەسەڵاتدارەدا ڕاستییەکی مێژووییە کە شایانی سەرنجە.
سولەیمان شاعیرێک نەبوو کە خاکە ئەفسانەییەکان ڕیز بکات؛ ئیمپراتۆرێک بوو کە مافی دەسەڵاتداریی خۆی دەسەلماند. هەر خاکێک کە لە نازناوەکەیدا هاتبوو، لە ڕۆمێلیا لە بەڵقانەوە تا میسر و یەمەن، بەشێکی ڕاستەقینە، بەڕێوەبراو و بەفەرمی ناسراوی دەسەڵاتەکەی بوو. لابردنی خاکێک واتای دەستبەردان لە دەسەڵاتی بەسەردا دەبوو؛ هێنانی ناویش واتای مۆرکردنی بە مۆری نەسڕاوەی سەروەریی عوسمانی بوو.
هێنانی ناوی کوردستان سێ مەبەستی مێژوویی بەهێز جێبەجێ دەکات:
1. بەفەرمی ناسینی جوگرافی و کولتووری
لە سەدەی 16دا، ناوی کوردستان (بە واتای وشە بە وشە، «خاکی کوردەکان») چەمکێکی تیۆری نەبوو. زاراوە مێژووییە باو و پەسەندکراوەکە بوو بۆ ئەو ناوچە شاخاوییەی کە بە زۆری گەلی کورد تێیدا نیشتەجێ بوو و بەسەر سنوورە سەختەکانی نێوان مەودای نفووزی عوسمانی، سەفەوی (فارسی) و مەملووکدا درێژ بووەوە.
کاتێک باڵیۆزەکانی فرانسوای یەکەم ئەم نامەیەیان خوێندەوە، بە تەواوی دەیانزانی کوردستان لە کوێیە. ناوچەیەکی باش بەڵگەدار بوو کە بە زەوییە سەختەکانی، دەروازە ستراتیژییە شاخاوییەکانی و کولتووری ناوخۆیی جیاوازی ناسرابوو. سوڵتان تەنها ڕاستییەکی جوگرافیی ڕادەگەیاند کە دەربارەکان و نەخشەکێشەکانی سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپا دەیانناسی.
2. سەلماندنی داگیرکردنی تازە
هێنانی ناوی خاکەکانی وەک دیاربەکر، کوردستان و ئازەربایجان، ڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ ڕووداوە چارەنووسسازەکەی نەوەی پێشووی عوسمانی: سەرکەوتنی باوکی سولەیمان، سوڵتان سەلیمی یەکەم، بەسەر سەفەوییەکاندا لە شەڕی چاڵدێران لە 1514.
ئەم شەڕە، کە مانۆڕە سەربازی و دیپلۆماسییە خێراکان بەدوایدا هاتن، خاکە فراوان و لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگە کوردنشینەکانی خستە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی. ئەم دەستکەوتانە بۆ مسۆگەرکردنی لای ڕۆژهەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە بەرامبەر فارسدا سەرەکی بوون و زیادەیەکی گرنگ و زۆر جێگەی شانازی بوون بۆ لیستی ئیمپراتۆریەتەکە. بە هێنانی ناوی کوردستان، سولەیمان شانازیی بە مەودای فراوانی کۆنترۆڵی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسەر ئەم سنوورە گرنگەی ڕۆژهەڵاتدا دەکرد کە تازە مسۆگەر کرابوو.
3. ڕاستیی ئیداری: میرنشینە کوردییەکان
لە خاڵێکی چارەنووسسازدا، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە ڕێگەی سیاسەتی ئیداریی خۆی دان بە ناسنامە جیاوازەکەی کوردستاندا نا. سرووشتی شاخاویی ناوچەکە و خەسڵەتی بە توندی سەربەخۆخوازانەی عەشیرەتە کوردییەکان حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ و ناوەندییان سەخت دەکرد.
لەبری ئەوە، عوسمانییەکان زۆرجار سیستەمێکیان بەکار دەهێنا کە تێیدا بنەماڵە میرە ناوخۆییە کوردەکان، کە بە ئەمیر (یان میر) ناسراون، وەک فەرمانڕەوای میراتگری نیوە خۆبەڕێوەبەر پشتڕاست دەکرانەوە. میرنشینەکانی وەک بەدلیس، بۆتان، هەکاری و سۆران سیستەمی ئیداری، دراو و تەنانەت سوپای خۆیانیشیان دەپاراست، لە بەرامبەر وەفاداریی سەربازی بۆ سوڵتان، بەتایبەتی لە پاراستنی سنوور دژی سەفەوییەکاندا.
ئەم سیستەمە واتای ئەوە بوو کە کوردستان تەنها ناوێکی هەڕەمەکی لەسەر نەخشە نەبوو، بەڵکو یەکەیەکی ئیداریی جیاواز یان کۆمەڵێک سەنجەقی (پارێزگای) نیوە خۆبەڕێوەبەر بوو کە حوکمڕانییان دان بە ناسنامەی نەتەوەیی و مێژوویی تایبەتی ناوچەکەدا دەنا.
🌍 بەرەنگاربوونەوەی گێڕانەوەکە: ڕێڕەوی مێژوویی درێژی کوردستان
بەڵگە حاشاهەڵنەگرەکەی نامەی سولەیمان لە 1526، بە تەواوی ئەو بانگەشە نوێیە هەڵدەوەشێنێتەوە کە «کوردستان هەرگیز بوونی نەبووە».
ناوەندی ئەم تێکەڵکردنە زۆرجار لە یەکساندانانی ناوچەیەک یان گەلێکی مێژوویی لەگەڵ دەوڵەتێکی نەتەوەیی نوێدایە.
جیاوازیی نێوان خاک و دەوڵەت
کوردستان وەک خاک و گەل: بە درێژایی چەندین سەدە، کوردستان وەک نیشتمانی جوگرافی و کولتووریی ناسراوی کوردەکان بوونی هەبوو؛ گەلێک کە بە زمانێکی جیاوازی هیندی-ئەورووپی دەدوێت، میراتێکی هاوبەشی هەیە و زۆرجار سیستەمی حوکمڕانیی ناوخۆیی جیاواز پەیڕەو دەکات. دەقە مێژووییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام، چەندین سەدە پێش عوسمانییەکان، بە ئاسایی ئاماژە بە کوردستان وەک پارێزگا یان ناوچەیەکی گەورە دەکەن. زاراوەکە لە ئیمپراتۆریەتی سەلجووقی، بنەماڵەی ئەیووبی (کە سەلاحەدینی کورد دایمەزراند) و بە دڵنیایی لەلایەن عوسمانییەکانەوە بەکار هاتووە.
دەوڵەتی نەتەوەیی نوێ: چەمکی دەوڵەتێکی نەتەوەیی سەروەر، بەڕێوەبراو لە ناوەندەوە و تاکنەتەوەیی، تا ڕادەیەکی زۆر بەرهەمی سەدەکانی 19 و 20ە. ئەو ڕاستییەی کە گەلی کورد هەرگیز لە دەوڵەتێکی نوێی یەکگرتوو و بەفەرمی ناسراوی نێودەوڵەتیدا یەک نەخراوە، بوونی چەندین سەدەی نیشتمانە مێژوویی، کولتووری و جوگرافییەکەی ڕەت ناکاتەوە.
ئەگەر بوونی کوردستان بەهۆی ئەوە ڕەت بکرێتەوە کە عوسمانییەکان یان فارسەکان بەڕێوەیان بردووە، وەک ئەوەیە بگوترێت «باڤاریا» یان «سکۆتلەندا» بوونیان نەبووە، چونکە پێش بەفەرمی ناسینی سیاسیی نوێ بەشێک بوون لە شانشین یان ئیمپراتۆریەتە گەورەترەکان. مێژوو پێچەوانەکەی دەسەلمێنێت.
⛰️ کۆتایی: میراتێک کە لە مێژوودا نەخشاوە
تۆماری مێژوویی ڕوونە. کاتێک سولەیمانی مەزن، ئەو سوڵتانەی چاودێریی لووتکەی دەسەڵاتی عوسمانیی کرد، وەڵامە فەرمییەکەی بۆ پاشای فەڕەنسا نارد، ئەو تاج و خاکانەی ڕیز دەکرد کە ناسنامە و ڕەوایی ئەویان پێ دەناسرا. یەکێک لەوانە، بێ هیچ گومان یان مەرجێک، بریتی بوو لە کوردستان.
ئەم تاکە وشەیە لە بەڵگەنامەیەکی 1526دا ڕاستییەکی مێژوویی مەزنە و بەڵگەیەکی بەهێزە بۆ درێژخایەنیی ناسنامەی کوردی و بوونی خاکەکەی. بەڵگەیەکە کە لە نمایشە سیاسییە نوێیەکان تێدەپەڕێت و تەنها بە زمانی ڕاستیی مێژوویی دەدوێت.
کوردستان لە 1526دا ڕاستییەکی ئیداری و جوگرافیی بەفەرمی ناسراو بوو. ناوچەیەک بوو بە گرنگییەکی ستراتیژیی زۆر، کە فەرمانڕەوا دوژمن و دۆستەکانی سەرانسەری جیهانی ناسراو دەیانناسی.
گێڕانەوەی گەلی کورد چیرۆکێکە لە خۆڕاگری و قووڵاییەکی گەورەی مێژوویی. ئەوان سەرهەڵدان و ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی بێشوماریان بینیوە، بەڵام خاک و ناسنامەکەیان هەر ماونەتەوە.
کوردستان لەگەڵ «بوون»دا، بەردەوامیش بووە و تۆماری مێژوویی پێگەکەی لە تابلۆی مەزنی مێژووی جیهاندا دەسەلمێنێت.
خوێندنەوە و لێکۆڵینەوەی زیاتر
هاوپەیمانیی عوسمانی و فەڕەنسا (سەدەی 16): لە هاوپەیمانیی فەڕەنسا و عوسمانی بکۆڵەوە، کە ڕەنگە یەکەم هاوپەیمانیی سەربازیی نائایدیۆلۆژی بێت لە نێوان دەوڵەتێکی موسڵمان و دەوڵەتێکی مەسیحیی ئەورووپیدا، کە تەنها سیاسەتی هاوسەنگیی دەسەڵات دژی هابسبۆرگەکان جووڵاندبووی.
شەرەفنامە: لە بەرهەمە مێژووییەکەی سەدەی 16، Sharafnameh، بکۆڵەوە کە مێژوونووسە کوردەکە شەرەفخانی بەدلیسی نووسیویەتی. بە وردی مێژووی بنەماڵە و میرنشینە جۆراوجۆرەکانی کورد باس دەکات و تێڕوانینێکی گشتگیری ناوخۆیی دەربارەی کوردستانی ئەم سەردەمە پێشکەش دەکات.
شەڕی چاڵدێران (1514): لەوە تێ بگە کە ئەم سەرکەوتنەی عوسمانی چۆن دابەشبوونی کوردستانی لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکانی عوسمانی و سەفەویدا چەسپاند و ناوچە کوردییە گەورەکانی خستە ناو دەسەڵاتی سولەیمان.
https://www.britannica.com/place/Kurdistan