بیه: بەهیی کوردی و میوەی بەهەشت
لە فارسیی ڕۆژهەڵاتدا، ڕۆژهەڵاتی کوردی و ئەو چوار پارێزگا کوردییەی ئێران؛ کوردستان و کرماشان و ئیلام و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا؛ بەهی ناوی بیهە و بیه واتای چاکە دەدات. لە تورکیی باکووردا ناوی ئایڤایە، و هەم لە چیاکانی کوردستان و هەم لە بناری زاگرۆس یەکێکە لەو میوانەی پاییز کە بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوان دەکرێت: بۆ ئەوەی لێنان چی لێ دەکات، نەک بۆ بە خاو خواردن، هەرچەندە هەندێک کەس بە خوێوە بە خاو دەیخۆن. بە خاو، بەهی ڕەق و گۆسە؛ گۆشتەکەی ئەوەندە توندە کە بە ئاسانی ناچێتە ژێر دەست، و تامەکەی توند و ترشە. بە لێنان، یەکێک لە جوانترین گۆڕانەکانی جیهانی میوە بەسەردا دێت: گۆشتە کاڵە عاجییەکە دەبێتە کەهرەبایی پەمەیی و پاشان پرتەقاڵیی تۆخ، ترشییەکەی هێواش دەبێت و دەگۆڕێت بۆ شیرینیی هەنگوینئاسا، و بۆنێک ئاشپەزخانە پڕ دەکات کە گوڵئاسا و گەرمە و هاوشێوەی هیچ شتێکی تر نییە. ئاشپەزخانەی کوردیی ڕۆژهەڵات لە مێژە ئەم گۆڕانەی ناسیوە و نەریتێکی لە دەوریدا دروست کردووە. ڕەچەڵی بەهی، ئەو مڕەبایەی بە بەهیی بە هێواشی لێنراو لە شیلەی شەکردا دروست دەکرێت، یەکێکە لە بەهاترین پاشەکەوتەکانی خواردنی کوردی: لە شووشەدا کەهرەباییە، لەسەر نان بۆنخۆشە، و ڕەنگی ڕووناکیی پاییزە کە لە پەنجەرەی ئاشپەزخانەوە تێدەپەڕێت. چێشتی بەهی، خۆرێشە بیه، میوەکە لەگەڵ گۆشتی بەرخ و ئەو لیمۆ وشکانە پێکەوە دەخات کە لە سەرانسەری چێشتلێنانی کوردیی ڕۆژهەڵاتدا دەردەکەون، و خاسیەتە گۆڕاوەکەی بەهی بەکاردەهێنێت؛ سەرەتا ترشە و لە کۆتاییدا شیرین؛ بۆ هاوسەنگکردنی قورسیی گۆشتەکە. لە باکووریش مڕەبای بەهی و هەویرەی بەهی لەسەر ڕەفەی پاشەکەوتە پاییزییەکان لەتەنیشت دۆشاوی ترێ و پەستیل و قەیسیی وشک دەردەکەون، وەک دوا بەخشینی باخی تشرینی یەکەم پێش یەکەم سەهۆڵبەندان. ئەمە سەد و سی و شەشەم وتاری زنجیرەکەیە. باخی کوردی هەنار و گوێز و قەیسی و زەیتوون و هەنجیر و توو و ترێی پێ داوین. ئێستا بەهی دەداتێ: ئەو میوەیەی بە خاو ناخورێت، بەڵام بە گەرما و ئارامگرتن دەبێتە بۆنخۆشترین شتی ئاشپەزخانەی پاییز.
خاڵە سەرەکییەکان
• بیه (بەه) بەهیی کوردی و فارسییە؛ ناوەکەی واتای «چاکە» دەدات و بە «میوەی بەهەشت» ناسراوە
• بە گەرما لە ڕەق و ترشەوە دەگۆڕێت بۆ کەهرەبایی زێڕینی بۆنخۆش؛ یەکێکە لە سەرنجڕاکێشترین پێکهاتەکانی ئاشپەزخانەی پاییز
• لە چێشتی بەرخی کوردیی ڕۆژهەڵاتدا، خۆرێشە بیه، لەگەڵ لیمۆ وشک بەکاردەهێنرێت؛ بەهاترین ڕەچەڵی پاییزی لێ دروست دەکرێت
• لە بناری زاگرۆس و لە سەرانسەری چیاکانی کوردستان لە تشرینی یەکەمەوە دەڕوێت؛ دوا میوەی باخە پێش سەهۆڵبەندان
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی و فارسی: بیه / بەه (لە فارسی و سۆرانیدا واتای «چاکە» دەدات)؛ ئایڤا (تورکی و کورمانجی)
وەرز: لە تشرینی یەکەمەوە تا کانوونی دووەم؛ دوا میوەی باخی پاییزی کوردستان
شوێنی ڕواندن: بناری زاگرۆس و ڕۆژهەڵات (پارێزگای کوردستان، ئێران)؛ باخەکانی باکوور؛ لە سەرانسەری ناوچە شاخاوییە کوردییەکە
بەکارهێنان: ڕەچەڵ (مڕەبا)، چێشتی بەرخ (خۆرێشە بیه)، هەویرەی بەهی؛ هەندێک جار بە خاو لەگەڵ خوێ دەخورێت؛ بۆنخۆشی لە چێشتلێنانی پاییزیدا
گەرما چی بە بەهی دەکات؟
ڕەچەڵی بەهی بە پێستگرتن و دەرهێنانی ناوەڕاستی میوەکە و بە هێواشی لێنانی لە شیلەی شەکردا دروست دەکرێت. ئەمە مڕەبایەکی خێرا نییە: بەهی پێویستی بە گەرمای درێژخایەن و هێواش هەیە، و ئەوەی لەژێر ئەو گەرمایەدا ڕوو دەدات، ئەو هەڵوەشانەوەیە نییە کە میوە نەرمترەکان تووشی دەبن، بەڵکو گۆڕانێکی کیمیاییە؛ گۆشتە سپییەکە سەرەتا دەبێتە زەردی کاڵ، پاشان پەمەیی و دواتر کەهرەبایی زێڕین، کاتێک ئەنثۆسیانینە شاراوەکانی ناو خانەکان لەگەڵ شەکر و ئەسیدی شیلەکە کارلێک دەکەن. دوای کاتژمێرێک یان دوو کاتژمێر کوڵاندنی هێمن، ئەو بەهییەی ڕەق و ترش بوو، کەهرەبایی و بۆنخۆش و نەرم بووە، و شیلەکەی دەوروبەری چڕ بووەتەوە و ڕەنگی گرتووە. پاشەکەوتە ئامادەکە یەکێکە لە جوانترین شتەکانی کۆگای خواردنی کوردی: شووشەیەک ڕووناکیی کەهرەبایی، پارچەکانی بەهی شێوەی خۆیان ڕاگرتووە و بۆنی هەنگوین و گوڵ و شتێکی دێرینتر دەدەن کە ناوێکی سادەی نییە. بۆ خۆرێشە بیه، چێشتی بەهیی ڕۆژهەڵات، بەهی دەبڕدرێتە پارچەی کەرتی و زیاد دەکرێت بۆ چێشتێکی بەرخ کە کاتژمێرێکە تامی پەیدا کردووە: گۆشتەکە بە هێواشی لەگەڵ پیاز و زەردەچەوە و دارچین لێ دەندرێت، پاشان بەهی لەگەڵ لیمۆ وشک زیاد دەکرێت؛ هەمان ئەو لیمۆ وشکە ترشانەی لە چێشتە کوردییەکانی سەرانسەری ناوچەکەدا دەردەکەون؛ و هەموو مەنجەڵەکە بە هێواشی دەکوڵێندرێت تا بەهی بە تەواوی نەرم دەبێت و شیرینییەکەی لە ئاوی چێشتەکەدا دەتوێتەوە و هاوسەنگیی ترشیی لیمۆکان ڕادەگرێت. ئەنجامەکە چێشتێکە کە شیرین و ترش و نەشیرین پێکەوە تێیدان، و بۆنی بەهی هەموو مەنجەڵەکە زیندوو دەکاتەوە. لەسەر ڕەفەی پاشەکەوتەکان، هەویرەی بەهی لەتەنیشت ڕەچەڵ و میوەی وشک جێ دەگرێت؛ زیاتر لە مڕەبا لێ دەندرێت تا ئەوەندە سفت دەبێت کە دەکرێت ببڕدرێتە پارچە؛ شیرینییەکی زستانە کە لەگەڵ پەنیری سپی دەخورێت.
دوا میوەی پاییزی کوردستان
ئەم زنجیرەیە باخی کوردی میوە بە میوەی باس کردووە: هەنار لە کۆتایی هاویندا، گوێز لە یەکەم ساردایی پاییزدا، قەیسی کە لە بەرهەمی هاوینەوە وشک کراوەتەوە، هەنجیر کە بە تازەیی لەسەر لقەکە دەخورێت، توو کە ئاوی دەگیرێت و دەکرێتە شیلە، ترێ کە دەکرێتە دۆشاو و لەواشەی میوە. بەهی دوا دانەیانە: لە تشرینی یەکەمدا پێ دەگات، دوای دروێنەی ترێ و لەتکردنی هەنار و شکاندنی توێکڵی گوێز، و تا تشرینی دووەم لەسەر دارەکە دەمێنێتەوە، زۆر دوای نەمانی میوەکانی تر، و کاتێک شەوان ساردتر دەبن پێستە زەردەکەی کەمێک سوور هەڵدەگەڕێت. ئەو میوەیەیە کە چاوەڕێ دەکات. ڕۆژژمێری پاییزیی پاشەکەوتکردنی خواردنی کوردی، کە بە دروێنەی ترێ لە ئەیلوولدا دەست پێ دەکات و بە یەکەم بەفر کۆتایی دێت، بە بەهی دادەخرێت. دوای بەهی، هیچ شتێک نامێنێت بۆ دروێنەکردن. کۆگای خواردن پڕە. باخەکە ڕووتە. مەنجەڵەکە دەخرێتە سەر ئاگر و کارە درێژەکەی زستان دەست پێ دەکات: لێنانی ئەوەی پاییز پاشەکەوتی کرد، خواردنی ئەوەی هاوین ڕواندی، ژیان بەوەی ئەم چیایانە بەخشییان. تێبینییە ڕاستگۆیانەکە: ڕواندن و لێنانی بەهی لە سەرانسەری ناوچەی زاگرۆس و تاورۆسدا هاوبەشە؛ ئاشپەزخانەی فارسی و کوردی و تورکی هەموویان بیه و ئایڤا و بەهی وەک خواردنێکی سەرەکیی پاییز بەکاردەهێنن. چێشتی بەهیی کوردیی ڕۆژهەڵات بەشێکی ڕەسەنە لە نەریتی کوردیی زاگرۆس؛ ڕەچەڵی بەهی لە سەرانسەری باکوور و باشوور دەدۆزرێتەوە. هیچ کامیان تەنها کوردی نین. هەردووکیان بە ڕەسەنی کوردین.
پرسیارە باوەکان
بیه لە چێشتلێنانی کوردیدا چییە؟
بیه، لە وشەی فارسیی بەهەوە کە واتای چاکە دەدات، بەهیی کوردی و فارسییە؛ میوەیەکی ڕەق و بۆنخۆشی پاییزی کە بە گەرما لە ترش و گۆسەوە دەگۆڕێت بۆ کەهرەبایی و هەنگوینئاسا و زۆر بۆنخۆش. لە چێشتلێنانی کوردیی ڕۆژهەڵاتدا بە شێوەی ڕەچەڵ (مڕەبا)، لە چێشتی بەرخدا (خۆرێشە بیه) لەگەڵ لیمۆ وشک، و وەک پاشەکەوتێکی زستانی دەردەکەوێت. لە باکوور ناوی ئایڤایە. لە تشرینی یەکەمەوە تا کانوونی دووەم پێ دەگات، دوا میوەی باخی پاییزی کوردستانە.
بەهی چۆن لە چێشتی کوردیدا بەکاردەهێنرێت؟
لە خۆرێشە بیهدا، چێشتی بەهی، بەهی دەبڕدرێتە پارچەی کەرتی و لەگەڵ لیمۆ وشک زیاد دەکرێت بۆ چێشتێکی بەرخ کە بە هێواشی لێ دەنرێت. بەهی لێ دەندرێت تا بە تەواوی نەرم دەبێت و شیرینییەکەی دەداتە ئاوی چێشتەکە، لە کاتێکدا لیمۆ وشک ترشی دەبەخشێت. تێکەڵەی شیرین (بەهی) و ترش (لیمۆ وشک) و قورس (بەرخ)، ئەو هاوسەنگییەی تامە کە چێشتلێنانی کوردیی ڕۆژهەڵات پێی دەناسرێتەوە.
بۆچی بەهی بە لێنان پەمەیی یان کەهرەبایی دەبێت؟
گۆشتی بەهیی خاو تانین و پرۆسیانیدینی بێڕەنگی تێدایە. کاتێک لە شیلەی شەکر یان چێشتێکدا بەر گەرما و ئەسید دەکەوێت، ئەم پێکهاتانە ئۆکسیدەبوون و پۆلیمەربوونیان بەسەردا دێت و ڕەنگدانەی پەمەیی تا کەهرەبایی پرتەقاڵی دروست دەکەن کە ڕەنگە تایبەتەکەی بەهیی لێنراو دەبەخشن. هەرچەندێک زیاتر لێ بنرێت، ڕەنگەکە تۆختر دەبێت. بۆیە ڕەچەڵی بەهی، کە بۆ کاتژمێران بە هێواشی دەکوڵێندرێت، دەبێتە کەهرەبایی تۆخ؛ میوەکە بە تەواوی لەوەی لەسەر دارەکە بوو گۆڕاوە.
کۆتایی
بیه سەد و سی و شەشەم وتاری زنجیرەکە و دوا میوەی پاییزی کوردستانە. کۆمەڵەی میوەکانی باخی کوردی تەواو دەکات: هەنار و گوێز و قەیسی و زەیتوون و هەنجیر و توو و ترێ و ئێستا بەهی. هەشت میوەی باخ، هەر یەکەیان بە ڕێگای خۆی؛ شێوەی پاشەکەوتکردنی خۆی، ساتی وەرزیی خۆی و ناوی کوردیی خۆی. بەهی دوای هەموویان پێ دەگات و لە هەموویان زیاتر بە سەرسەختی داوا دەکات پێش بەخشینی ئەوەی هەیەتی لێ بنرێت. بەڵام ئەوەی بە گەرما و ئارامگرتن هەیەتی، نائاساییە: ڕەنگە کەهرەباییەکەی ڕووناکیی تشرینی یەکەم، بۆنی شتێک لەنێوان هەنگوین و گوڵ و دارە شیرینە تۆخەکەی دارێکی کۆندا. دوای سەد و سی و شەش وتار، بیه نوێنەرایەتیی دوا وانەی پاییزی کوردستان دەکات: باشترین شتەکان بە ئاسانی خۆیان نادەن. دەبێت لێیان بنێیت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
SAVEUR — خۆرێشە بیه: چێشتی بەهیی زاگرۆس؛ «میوەی بەهەشت» لەگەڵ لیمۆ وشک و بەرخ
Kurdish-History.com — ڕەچەڵ: نەریتی مڕەبای کوردی کە ڕەچەڵی بەهی یەکێکە لە بەهاترینەکانی
Kurdish-History.com — قەیسی: قەیسیی وشک؛ هاوڕێی باخی بەهی لە پاییزی کوردستاندا