قەیسی: زەردەڵووی وشککراوەی کوردی و خورشی بۆنە تایبەتەکان

قەیسی وشەی کوردییە بۆ زەردەڵووی وشککراوە؛ ئەو نیوەمیوە ترشە کەهرەباڕەنگەی لە دیواری هاویندا دەمێنێتەوە تا چرچ و شیرین دەبێت، پاشان دەچێتە کۆگای زستانەوە بۆ تامدان بە خورشی گۆشتی بەرخ و شیرینکردنی برنج و دەوڵەمەندکردنی سۆس بە درێژایی مانگە ساردەکان. زەردەڵووی تازە یەکێکە لە شکۆ مەزنەکانی باخی هاوینەی کوردی؛ پێگەیشتوو و گەرم لەسەر دارەکە دەخورێت، دەکرێتە مڕەبا یان لە خۆری شاخدا لەسەر بانی تەخت و دیواری بەردین وشک دەکرێتەوە تا چڕ دەبێتەوە و دەبێتە ئەو میوە هەڵگیراوە زێڕینییە قاوەییەی چێشتلێنخانە بۆ ماوەی ساڵەکە پشتی پێ دەبەستێت. بەناوبانگترین بەکارهێنانی قەیسی لە چێشتلێنانی کوردیدا خورشێکە کە هێندە خۆشە بۆ بۆنە تایبەتەکان هەڵدەگیرێت؛ گۆشتی بەرخ یان مریشک لەگەڵ قەیسی و کشمش بە هێواشی دەکوڵێنرێت تا میوەکە لە سۆسەکەدا دەتوێتەوە و شیرینییەکی قووڵ و تاڵ و بۆنخۆش بە شۆرباکە دەبەخشێت کە هیچ پێکهاتەیەکی تازە ناتوانێت دروستی بکات. ئەمە قەیسی و کشمشە، خورشی قەیسی و کشمش، خواردنێکی کلاسیکیی کوردیی بۆنەکان کە بۆ جەژن و نەورۆز و هاتنی ئەو میوانانە دروست دەکرێت کە شایستەی تەواوی میوانداریی چێشتلێنخانەی کوردین. شیرین و پڕتام و بە نەرمی ترشە و ڕاستەوخۆ لە خۆشەویستیی کورد بۆ میوە لە چێشتلێنانی گۆشتدا دەدوێت؛ ئەو خۆشەویستییەی زنجیرەکە پێشتر لە سۆسی قەیسیی گۆشتی هەڵگیراوی ئاکرێدا ڕەنگێکی لێ بینیوە. ئەمە سەد و بیست و دووەمین وتاری زنجیرەکەیە. زەردەڵوو، وەک گوێز و هەنار، میوەیەکە کە باوباپیرە کێوییەکانی لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێن، ئەو شاخانەی دڵی کوردستانن. بە هەمان ئەندازەی هی سفرەی کوردی، میوەی ناوچەکەشە و ئەم زنجیرەیە بانگەشە ناکات زەردەڵوو تەنها هی کوردە. بەڵام قەیسی بە ناوی کوردییەوە، لە باخە کوردییەکاندا و لە خورشە کوردییەکاندا، بەشێکە لەو باخەی زنجیرەکە بنیاتی ناوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• قەیسی زەردەڵووی وشککراوەی کوردییە؛ هاوین لە خۆردا وشک دەکرێتەوە و بە درێژایی زستان هەڵدەگیرێت

• قەیسی و کشمش، خورشی زەردەڵووی وشککراوە و کشمش، خواردنێکی کلاسیکیی کوردییە بۆ جەژن و بۆنە تایبەتەکان

• لە سۆسی قەیسیی گۆشتی هەڵگیراو، قەلی، و لە ڕەچەل و خواردنە برنجییەکاندا بەکار دەهێنرێت

• شاخەکانی زاگرۆس نیشتمانێکی کۆنی باوباپیرە کێوییەکانی زەردەڵوون، وەک گوێز و هەنار

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: قەیسی / قایسە (زەردەڵووی وشککراوە؛ زەردەڵووی تازە زەردیک یان قایسە؛ بە تورکی کایسی، بە عەرەبی مشمش)

ڕەچەڵەک: باوباپیرە کێوییەکانی زەردەڵوو لە شاخەکانی زاگرۆس دەڕوێن؛ لە بەدلیس و هەورامان و سەرانسەری کوردستان دەچێنرێت

بەکارهێنانەکان: لە خورشی گۆشتی بەرخ و کشمش، قەیسی و کشمش؛ لە سۆسی قەلی و ڕەچەل و برنج؛ وشک دەکرێتەوە و وەک خواردنی سووک دەخورێت

بۆنە: خورشی قەیسی و کشمش خواردنی بۆنە تایبەتەکان و جەژنەکانە؛ قەیسی بە درێژایی ساڵ بەکار دەهێنرێت

لە باخەوە بۆ کۆگای زستانە

زەردەڵوو کۆتایی بەهار و سەرەتای هاوین بە خێرایی دەگات؛ زوو پێدەگات و هێندە زۆرە کە دەبێت بە خێرایی چارەسەری بکرێت. هەندێکی بە تازەیی دەخورێت، شیرین و بە خۆر گەرمکراوە و گۆشتەکەی لە ژێر پەنجەی گەورەدا نەرم دەبێت، و هەندێکی دەکوڵێنرێت یان دەکرێتە مڕەبا. ئەوانی دیکە لەت دەکرێن و لە خۆری شاخدا بڵاو دەکرێنەوە بۆ وشککردنەوە؛ لەسەر دیواری بەردین و بانی تەخت لە سەرانسەری گوندە کوردییەکان، لە بەدلیسەوە بۆ هەورامان و ناوچەی سۆران، ڕیز دەکرێن تا ئاوەکەیان نامێنێت و ئەوەی دەمێنێتەوە نیوەمیوەیەکی چڕ و زۆر پڕتام و چەرمئاسایە کە بۆ مانگان لە ڕەفەدا دەپارێزرێت. ئەمە قەیسییە، زەردەڵووی وشککراوە، و ئەو شێوەیەیە کە میوەکە زۆربەی کاری خۆی لە چێشتلێنخانەی کوردیدا تێیدا دەکات. بەناوبانگترین بەکارهێنانی قەیسی و کشمشە؛ گۆشتی بەرخ یان مریشک سوور دەکرێتەوە و پاشان بە هێواشی لەگەڵ مشتێکی گەورە قەیسی و کشمش دەکوڵێنرێت، میوەکە لە شۆرباکەدا نەرم دەبێت و بۆنێکی قووڵی شیرین و تاڵ دەردەدات، سۆسەکە چڕ دەبێتەوە و ڕەنگێکی زێڕینیی کەهرەبایی و تامێکی فرەڕەهەند وەردەگرێت. ڕۆژانی ئاهەنگ و لە جەژن و نەورۆز و ئەو کۆبوونەوانەی دەبێت تەواوی میوانداریی کوردیان تێدا دەربکەوێت، لەگەڵ برنج پێشکەش دەکرێت. شێوەیەکی سادەتر و ڕۆژانەی لە قەلیدا دەردەکەوێت، گۆشتە هەڵگیراوەکەی ئاکرێ، کە قەیسی دەکرێتە سۆسێک بۆ پێشکەشکردن لەگەڵ گۆشتی بەرخی بە هێواشی لە چەوریدا کوڵێنراو و برنج، ئەو تامی گەشی شیرین و ترشە تایبەتەی بە خواردنەکە دەبەخشێت. جگە لە خورش، قەیسی تێکەڵی برنج دەکرێت بۆ شیرینکردنی، بە تەنها وەک خواردنی سووک دەخورێت، خەست و ترش و تێرکەر، و دەکرێتە ڕەچەل؛ قەیسیی تەواو لە شیلەدا هەڵدەگیرێت وەک بەشێک لە کۆگای پاییزە. میوەکە بە تەواوی، تەنانەت ناوکەکەشی، بەکار دەهێنرێت؛ ناوکی زەردەڵوو کە لە ناو تۆوە ڕەقەکەدایە، هەندێک جار دەشکێنرێت و دەخورێت یان لە شیرینیدا لەبری بادەم بەکار دەهێنرێت.

باخی کوردی و ڕەچەڵەکی شاخاوی

ئەم زنجیرەیە لە سێ وتاری ئەم دواییەدا باخی کوردی پێکەوە ناوە. هەناری هەڵەبجە و هەورامان. گوێز کە باوباپیرە کێوییەکەی لە دارستانەکانی زاگرۆس دەڕوێت. ئێستا زەردەڵوو، سێیەم ئەندامی باخی شاخاویی کوردی کە بەشێک لە ڕەچەڵەکە کێوییەکەی بۆ هەمان بەرزاییەکان دەگەڕێتەوە. زنجیرەی زاگرۆس، پشتە شاخاوییەکەی کوردستان، یەکێکە لە ناوچەکانی سەرچاوەی زەردەڵوو وەک میوەیەکی چێنراو؛ بەشێک لە کەوانە گەورەکەی بەپیت کە شۆڕشی کشتوکاڵی تێیدا ڕوو دا و هێشتا خزمە کێوییەکانی گرنگترین ڕووەکە خۆراکییەکانی جیهان تێیدا دەڕوێن. ئەو زەردەڵوویەی ئێستا لە باخەکانی کالیفۆرنیاوە تا ژاپۆن دەڕوێت، بەشێک لە ڕەچەڵەکە کێوییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەمان شاخانەی کورد لە ماوەیەکی ئەوەندە دوورەوە کە کەس سەرەتاکەی لە بیر نییە، لەسەر بانی ماڵەکانی خۆی وشکی دەکاتەوە. ئەمە زەردەڵوو ناکات بە کوردی. شاخە کوردییەکان دەکات بە کۆنترین باخی زەردەڵوو. ناوچەی بەدلیس، کە زنجیرەکە پێشتر کەلەدۆش و بوریانی ناوبردووە، هەروەها یەکێکە لە ناوچە مەزنەکانی زەردەڵوو لە باشووری ڕۆژهەڵاتی کوردی؛ میوەکە لە کەشوهەوای شاخاوییەکەیدا باش گەشە دەکات و قەیسیی بەدلیس، لە تەنیشت پەنیرە کۆنکراوەکەی و گۆشتە چاڵ‌برژاوەکەی، بەشێکە لە ناسنامە خۆراکییەکەی. دۆزینەوەی قەیسی لە خورش و کۆگا و خواردنی بۆنەکانی چێشتلێنخانەی کوردیدا، دۆزینەوەی داوێکە کە لە داری کێوی لە لێژی زاگرۆسەوە درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە تەبەقی جەژن. لەگەڵ تەواوی ناوچەکە هاوبەشە، وەک هەنار و گوێز کە هاوبەشن؛ بەڵام بە قووڵترین مانای گونجاو، ڕەسەنی ئەم شاخانەیە.

پرسیارە باوەکان

قەیسی چییە؟

قەیسی وشەی کوردییە بۆ زەردەڵووی وشککراوە. زەردەڵووی تازە لە سەرانسەری کوردستان دەچێنرێت و هەموو هاوینێک لە خۆری شاخدا وشک دەکرێتەوە؛ میوەیەکی هەڵگیراوی ترش و چڕ و کەهرەباڕەنگ دروست دەکات کە بە درێژایی زستان لە خورش و خواردنە برنجییەکان و مڕەبا و وەک خواردنی سووک بەکار دەهێنرێت. وشەکە بە قایسەش دەنووسرێت.

قەیسی و کشمش چییە؟

قەیسی و کشمش خورشێکی کلاسیکیی کوردیی بۆنەکانە؛ گۆشتی بەرخ یان مریشک لەگەڵ زەردەڵووی وشککراوە، قەیسی، و ترێی وشککراوە، کشمش، بە هێواشی دەکوڵێنرێت تا میوەکە لە شۆرباکەدا دەتوێتەوە و سۆسێکی بۆنخۆشی شیرین و تاڵ دروست دەکات کە بەسەر برنجدا پێشکەش دەکرێت. بە جەژن و نەورۆز و بۆنە تایبەتەکانی دیکەوە دەبەسترێتەوە و بە یەکێک لە خواردنە ناسراوەکانی چێشتلێنانی کوردی بۆ ئاهەنگەکان دادەنرێت.

زەردەڵوو میوەیەکی کوردییە؟

زەردەڵوو لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەرەوەی دەچێنرێت و بەکار دەهێنرێت و تەنها تایبەت بە کورد نییە. بەڵام شاخەکانی زاگرۆس، دڵی کوردستان، یەکێکن لەو ناوچانەی باوباپیرە کێوییەکانی زەردەڵوو تێیاندا دەڕوێن؛ بەشێک لە هەمان ناوچەی سەرچاوەی کەوانەی بەپیت کە نیشتمانی باوباپیرەکانی زۆرێک لە بەرهەمە خۆراکییە سەرەکییەکانی جیهانە. باخە کوردییەکانی بەدلیس و هەورامان و ناوچەی سۆران بۆ چەندین سەدە زەردەڵوویان ڕوواندووە. قەیسی لە چێشتلێنخانەی کوردیدا بە قووڵترین مانا ڕەسەنە.

کۆتایی

قەیسی سەد و بیست و دووەمین وتاری ئەم زنجیرەیە و سێیەم میوەی باخی شاخاویی کوردییە، دوای هەنار و گوێز. زەردەڵووی وشککراوەیە؛ هاوینێک کە گیراوە و چڕ کراوەتەوە و هەڵگیراوە، میوە گەرمەکەی باخی شاخ کە بووەتە فرەبەکارهێنانترین پێکهاتەی کۆگای زستانە. دەچێتە خورشی جەژن و سۆسی گۆشتی هەڵگیراوی ئاکرێ و شووشەی مڕەبا و برنج و کاسەی خواردنی سووک. لە خاکی زاگرۆسدا دەڕوێت، لە لێژە کێوییەکاندا کە یەکێکن لەو شوێنانەی زەردەڵوو سەرەتا تێیاندا ڕواوە. لە سەد و بیست و دووەمین وتاردا، قەیسی نوێنەرایەتیی تەواوترین دەربڕینی باخی کوردی دەکات؛ میوەیەک کە لەم شاخانەوە هاتووە و لەسەر بانەکانیان وشک دەکرێتەوە و لەو خورشە شیرین و تاڵەدا دەگاتە باشترین شێوەی خۆی کە خێزانێکی کورد لە کاتی گەڕانەوەی ئازیزێکی بۆ ماڵەوە دروستی دەکات.