دارەخ: مولێتی مرواریی دەریاچەی وان

دەریاچەی وان، گۆلا وانێ، ئەو دەریا سۆدایە پانەی لە دڵی باکووری کوردستاندایە، ئەوەندە خوێدار و قلۆییە کە نزیکەی هیچ شتێک ناتوانێت تێیدا بژی. نزیکەی هیچ. یەک ماسی ئەو شتە مەحاڵەی کردووەتە ماڵی خۆی: مولێتی مرواری، کە بە کوردی ناوی دارەخە، ماسییەکی باریک و زیوین بە درێژایی نزیکەی دەستێک کە لەو شوێنەدا باش دەژی کە هیچ ماسییەکی تر ناتوانێت. بۆ گوندە کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەکە، دارەخ شتێکی نامۆی سەرنجڕاکێش نییە؛ ژەمی خواردنە: لە تاوەدا سوورکراوە، لەسەر خەڵووز برژاوە و، بە شێوازی کۆن، خوێلێدراو و وشککراوە بۆ ئەوەی بۆ ماوەی زستان بمێنێتەوە. ئەو سەرچاوە مەزنەی پرۆتینەیە کە خودی دەریاچەکە دەیبەخشێت، کە لە ئاوێک دەردەهێنرێت کە دەبوو بێگیان بێت. ساڵێک جارێک ماسییەکە پەرجووێک دەکات کە خەڵکی زۆر بۆ جۆگەکان ڕادەکێشێت. لە ئایار و حوزەیراندا دارەخ دەریاچە خوێدارەکە بەجێ دەهێڵێت و بەرەو سەرەوەی ڕووبارەکانی ئاوی شیرین مەلە دەکات بۆ هێلکەدان، خۆی بەرەو سەرەوە دژی ڕەوتی ئاو هەڵدەدات و وەک سالمۆن بەسەر ئاوشارەکاندا باز دەدات، بە بریسکەیەکی زیوین لە هەوادا. زانایانی زانکۆ کوردییەکان وەک سەرسوڕهێنەرێکی خۆگونجاندن لێی دەکۆڵنەوە؛ تاکە ماسیی سەر زەوی کە لەگەڵ ئەم کیمیایە تایبەتەی سۆدادا دەژی، کە بۆ نزیکەی هەشت سەد هەزار ساڵ لە دەریاچەکەدا جیاکەوتووەتەوە. خەڵکی وان هەمیشە بە سادەیی ناسیویانە: زانیویانە کەی کۆچ دەکات، لە کوێ باز دەدات و چۆن لە چەند هەفتەیەکی بەنرخی بەپیتی خواردنی زستانێک بەدەست بهێنن. ئەمە سەد و هەشتەم وتاری زنجیرەکە و یەکەم وتاری دەربارەی ماسییە. دارەخ هی هەر کەسێکە کە لە دەوروبەری گۆلا وانێ ژیاوە؛ ئەرمەنییەکانی بەرزاییەکانیش ناسیویانە و ناویان تارەخی لێ ناوە، و ئەم زنجیرەیە ڕێز لەو ڕابردووە هاوبەشە دەگرێت. بەڵام دەریاچەکە بە کوردی گۆلا وانێیە، پارێزگاکە کوردییە، ماسییەکە ناوێکی کوردیی هەیە و لەو کاتەوەی خەڵک لەبیریانە سفرە کوردییەکانی تێر کردووە.

خاڵە سەرەکییەکان

• دارەخ (مولێتی مرواری، Alburnus tarichi) تاکە ماسییە کە دەتوانێت لە ئاوی سۆدای دەریاچەی وان بژی

• خواردنێکی سەرەکیی گوندە کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەکەیە؛ سوورکراوە، برژاوە یان خوێلێدراو و وشککراوە بۆ زستان

• هەر بەهارێک بەرەو سەرەوەی ڕووبار کۆچ دەکات و وەک سالمۆن بەسەر ئاوشارەکاندا باز دەدات؛ دیمەنێکی بەناوبانگی ناوچەکە

• تەنها لەم ناوچەیەدا هەیە و ئێستا لە پۆلی «نزیک لە هەڕەشە»دایە؛ قەدەغەکردنێکی وەرزیی ماسیگرتن لە کاتی هێلکەداندا دەیپارێزێت

زانیاریی خێرا

ناوی کوردی: دارەخ (بە تورکی: ئینجی کەفالی؛ بە ئەرمەنی: تارەخ)؛ جۆری Alburnus tarichi

ماڵەکەی: گۆلا وانێ (دەریاچەی ڤان)، هاوبەش لەنێوان وان و بەتلیس، باکووری کوردستان

شێوازی خواردن: لە تاوەدا سوورکراوە یان برژاوە؛ بە نەریت خوێی لێ دەدرێت و وشک دەکرێتەوە بۆ پاراستن

وەرز: کۆچی هێلکەدان لە ئایار–حوزەیراندا؛ قەدەغەی ماسیگرتن کۆچەکە دەپارێزێت (لە ناوەڕاستی نیسان تا ناوەڕاستی تەمموز)

لەسەر سفرە

دارەخ ماسییەکی سادەیە کە بە سادەیی ئامادە دەکرێت. دوای پاککردنەوە و کەمێک خوێلێدان، زۆرجار بە ئارددا دەخرێت و لە تاوەدا سوور دەکرێتەوە تا پێستەکە ترد دەبێت، یان لەسەر خەڵووز دادەنرێت و دەبرژێت، ئیزگارا، و لەگەڵ نان، پیاز و کەمێک ئاوی شتێکی ترش دەخورێت. گۆشتەکەی نەرمە و ئێسکەکانی باریکن، بۆیە لێنانی خێرا بە گەرمای بەرز ئەنجامێکی باش دەدات. بەڵام نەریتە قوڵترەکە پاراستنە و لە خودی ناوی ماسییەکەدا نووسراوە: ناوی جۆرەکە Alburnus tarichiیە، کە لە وشەی یۆنانیی ماسیی خوێلێدراو یان پارێزراو وەرگیراوە، چونکە بۆ سەدان ساڵ بەرهەمی ماسیگرتنی دەریاچەی وان خوێی لێ دراوە و وشک کراوەتەوە بۆ ئەوەی لە ماوەی زستاندا هەڵبگیرێت و بۆ بازاڕە دوور لە کەناراوەکە بگوازرێتەوە. ئەو ماسییە زۆرانەی لە چەند هەفتەی کۆچی بەهاریدا دەگیران، بە خوێلێدان، دەیانتوانی خێزانێک بۆ مانگان تێر بکەن؛ هەمان لۆژیک کە میوەی پاییز دەکاتە ڕەچەڵ و شیری هاوین دەکاتە پەنیری نێژراو، لێرە بۆ دروێنە زیوینەکەی دەریاچەکە بەکارهاتووە. تازە لە بەهاردا، خوێلێدراو بۆ سەرما: دارەخ کۆگای تەواوی خواردنی دەریاچەیەکە لە یەک ماسیی بچووکدا.

ڕازاوەکەی گۆلا وانێ

دارەخ هەندێک جار بە ڕازاوەی دەریاچەی وان ناودەبرێت، و شایەنی ئەو ناوەیە. دەریاچەی وان گەورەترین دەریاچەی سۆدای سەر زەوییە و ئاوەکەی ئەوەندە قلۆییە، بە pHێکی زیاتر لە نۆ، کە بۆ نزیکەی هەموو ژیانێک نەگونجاوە؛ بە چالاکیی گڕکانیی کۆن سەدان هەزار ساڵ پێش ئێستا جیاکەوتووەتەوە، و مولێتی مرواری خۆی گونجاندووە بۆ ژیان لەوێ و ئێستا لە هیچ شوێنێکی تری جیهان ناژی. هەر بۆیە کۆچی بەهاری ئەوەندە گرنگە: چونکە ناتوانێت لە ئاوی خوێدا زاوزێ بکات، ماسییەکە دەبێت بەرەو سەرەوەی جۆگەکانی ئاوی شیرین بڕوات بۆ هێلکەدان، و هەر ئەوکاتەیە، لە کاتی بازدان بەسەر ئاوی خێرادا، کە هەمیشە گیراوە. ئەمە دارەخ دەکاتە هێمایەکی تەواوی ئەو ژینگە فراوانترەی ئەم زنجیرەیە لە دەوروبەری ئەم شاخانەدا شوێنی کەوتووە؛ هەمان وان کە گوندەکانی گیای کێوی بە پەستان تێکەڵی پەنیر دەکەن و لێژاییەکانی خواردنی هەنگ بۆ هەنگوین دابین دەکەن، هەروەها لە دەریاچە شینە نامۆکەیدا ماسییەکی هەیە کە لە هیچ ئاوێکی تری هەسارەکە نابینرێت. خواردنە، بەڵام هەروەها پێوەرێکە: ماسیگرتنی زۆر لە ڕادەبەدەر و پیسبوون دارەخیان خستووەتە لیستی «نزیک لە هەڕەشە»، و ئەو قەدەغە ساڵانەیەی لە کاتی کۆچی هێلکەداندا ماسیگرتن ڕادەگرێت ئێستا بۆ مانەوەی پێویستە. مێژوویەکی ڕاستگۆیانە و هاوبەشیش لێرە هەیە. دەریاچەکە لە خاکێکدایە کە کورد و، لە ڕابردوودا، ئەرمەنی هەردووکیان تێیدا ژیاون و هەردووکیان ناوی ماسییەکەیان ناوە؛ ئەم زنجیرەیە وانیشان نادات کە وا نییە. بەڵام دەریاچەکە گۆلا وانێیە، ماسییەکە دارەخە و ئەو کۆمەڵگایانەی هەر بەهارێک لە جۆگەکان بە تۆڕ دەیگرن و بۆ زستان خوێی لێ دەدەن، ئەمڕۆ بە زۆری کوردن. ناسینی ئەم ماسییە ناسینی ڕاستییەکە دەربارەی وان کە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی نەخشە پێتی ناڵێت.

پرسیارە باوەکان

دارەخ چییە؟

دارەخ ناوی کوردیی مولێتی مرواری (Alburnus tarichi)یە، ماسییەکی بچووک و زیوین کە تەنها لە دەریاچەی وان (دەریاچەی ڤان)دا هەیە. تاکە ماسییە کە دەتوانێت لە ئاوی خوێدار و قلۆیی سۆدای دەریاچەکەدا بژی، و خواردنێکی سەرەکیی کۆمەڵگا کوردییەکانی دەوروبەری دەریاچەکەیە، بە سوورکراوە یان برژاوە دەخورێت و بە نەریت بۆ زستان خوێی لێ دەدرێت و وشک دەکرێتەوە. بە تورکی ناوی ئینجی کەفالییە.

بۆچی تەنها لە دەریاچەی وان دەژی؟

دەریاچەی وان گەورەترین دەریاچەی سۆدای جیهانە، بە ئاوێک کە ئەوەندە قلۆییە نزیکەی هیچ ماسییەک ناتوانێت تێیدا بژی. دارەخ بەهۆی چالاکیی گڕکانیی سەدان هەزار ساڵ پێش ئێستا لەوێ جیاکەوتووەتەوە و بە هێواشی خۆی لەگەڵ کیمیای دژوارەکە گونجاندووە، و بووەتە تاکە ماسییەک کە لە دەریاچەکە باش دەژی. چونکە ناتوانێت لە ئاوی خوێدا زاوزێ بکات، هەر بەهارێک بۆ جۆگەکانی ئاوی شیرین کۆچ دەکات بۆ هێلکەدان و وەک سالمۆن بەرەو سەرەوە باز دەدات.

دارەخ چۆن دەخورێت؟

زۆرجار ئاردی لێ دەدرێت و لە تاوەدا سوور دەکرێتەوە تا ترد دەبێت، یان لەسەر خەڵووز دەبرژێت (ئیزگارا) و لەگەڵ نان و پیاز پێشکەش دەکرێت. لە ڕابردوودا، و وەک لە ناوە زانستییەکەیدا ڕەنگی داوەتەوە، خوێی زۆری لێ دەدرا و وشک دەکرایەوە بۆ ئەوەی لە ماوەی زستاندا هەڵبگیرێت و بازرگانیی پێ بکرێت؛ هەمان حەزی سروشتیی پاراستن کە کورد بۆ میوە، گیا و پەنیر بەکاری دەهێنن. هێشتا خواردنێکی وەرزیی خۆشەویستە لە ناوچەی وان و بەتلیسدا.

ئەنجام

دارەخ سەد و هەشتەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و یەکەمە کە لە کێڵگە، لەوەڕگە یان باخەوە نایەت، بەڵکو لە ئاوەوە دێت. ماسییەکە کە دەبوو بوونی نەبێت؛ گیانلەبەرێک کە لە دەریاچەیەکدا باش دەژی کە نزیکەی هەموو شتێکی تر دەکوژێت، و گوندە کوردییەکانی گۆلا وانێ چێشتلێنانێکی بچووک و وەرزییان لە دەوروبەری بەپیتییە مەحاڵەکەی بنیات ناوە: بە تازەیی سوورکردنەوەی لە بەهاردا، خوێلێدانی بۆ زستان، و کۆبوونەوەی ساڵانە بۆ سەیرکردنی بازدانی بەسەر ئاوی خێرادا. لەمەدا دارەخ هەموو لۆژیکی خواردنی کوردییە بە قەبارەیەکی بچووک: ئەوە وەربگرە کە خاکێکی دژوار بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دەیبەخشێت، ئێستا بە سوپاسەوە بیخۆ و ئەوەی دەمێنێتەوە بۆ سەرما هەڵبگرە. دوای سەد و هەشت وتار، مولێتی مرواریی دەریاچەی وان نوێنەرایەتیی ئەو ڕاستییە دەکات کە تەنانەت نامۆترین و خوێدارترین گۆشەی کوردستان هێشتا سفرەیەک ڕادەخات؛ و ڕازاوەکەی ئەم دەریاچەیە، لەنێوان هەموو ناوەکانی، ناوێکی کوردیشی هەیە.