داوەتی کوردی: خوانی زەماوەندی کوردی و ژنان لە دەوری مەنجەڵە مسییەکە
زەماوەندی کوردی چەند ڕۆژێک دەخایەنێت. ئەمە دەربڕینێکی خوازەیی نییە؛ زەماوەندی کوردی بۆنەیەکی چەند ڕۆژەیە، کۆبوونەوەیەکی کۆمەڵگە کە بە مۆسیقا و هەڵپەڕکێ دەست پێ دەکات و کۆتایی نایەت تا هەر میوانێک بە باشی تێر بووبێت و دوایین گۆرانی وترابێت. خواردن پەراوێزی ئاهەنگەکە نییە؛ خودی ئاهەنگەکەیە. لە بەیانیی زەماوەنددا مانگا یان بەرخ بە تازەیی سەر دەبڕدرێت و گۆشتەکە دەستبەجێ دەخرێتە مەنجەڵە مسییە گەورەکان کە ژنانی گەڕەک لە حەوشە یان لە شەقامی دەرەوە دایان ناون. تا پاشنیوەڕۆ خوانەکە ئامادەیە؛ قۆزی، گۆشتی برژاوی زەماوەندی کوردی کە لەو مەنجەڵە بەیانییانەدا بە هێواشی لێ دراوە تا نەرم بووە، دەهێنرێتە دەرەوە لەگەڵ دۆڵمەی پڕکراو بە برنج و گۆشت و چوار جۆر خواردنی برنج و سیخی کەبابی برژاو و کوزە درێژەکانی شەربەت و ئایران بۆ خواردنەوە. هیچ کامیان لە قاپی ڕازاوەدا پێشکەش ناکرێت. ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵەکانەوە دێن، وەک خواردنی باش هەمیشە دەیکات. خوانی زەماوەندی کوردی، داوەتی کوردی، تەواوترین دەربڕینی ئەو بنەما کوردییەیە کە ئەم زنجیرەیە لە یەکەم وتارەوە تۆماری کردووە؛ خواردن وزەدەر نییە، بەڵکو هاوپشتییە؛ تەنها بژێوی نییە، بەڵکو میواندارییە؛ تێرکردنی تایبەتیی تاک نییە، بەڵکو کرداری کۆکردنەوەی هەموو کۆمەڵگە و خواردنپێدانیەتی تا تێر دەبێت. زەماوەند ئەو کاتەیە کە ئەم بنەمایە لە گەورەترین ئاستی خۆیدا کار دەکات. ئەو ژنانەی سەرکردایەتیی چێشتلێنان دەکەن، تەنها خواردن ئامادە ناکەن؛ چاودێریی کۆمەڵگە بۆ خۆی و پێشوازیی گەڕەک لە دوو ژیانی تازەی پێکەوە بەستراو دەخەنە ڕوو. مەنجەڵە مسییەکەی حەوشە ئامێرێکی چێشتخانە نییە؛ دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتییە. ئەمە سەد و سییەم وتاری زنجیرەکەیە. ئەم زنجیرەیە خواردنی شینی کوردی (هەڵاوی) و جەژنی کوردی (کولێچە) و نەورۆزی کوردی (زەردە و سەیران) و بەیانیی کوردی (ڤان کەهڤەڵتی)ی باس کردووە. ئێستا دەگاتە زەماوەندی کوردی؛ دوایین بۆنە مەزنەکەی خولی ژیانی خوانی کوردی.
خاڵە سەرەکییەکان
• قۆزی گۆشتی برژاوی زەماوەندی کوردییە؛ مانگا یان بەرخ کە بەیانیی زەماوەند سەر دەبڕدرێت و لە مەنجەڵە مسییەکاندا لێ دەندرێت
• چێشتلێنان هەوڵێکی بەکۆمەڵە بە سەرکردایەتیی ژنان؛ دراوسێکان لە حەوشەدا بە مەنجەڵی مسی و کاری هاوبەش کۆ دەبنەوە
• خوانی زەماوەند دۆڵمە و بریانی و کەباب و چوار جۆر برنج و شەربەت و ئایران لەخۆ دەگرێت؛ ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵەکانەوە پێشکەش دەکرێن
• زەماوەندە کوردییەکان بۆنەی چەند ڕۆژەن؛ خوانەکە پەراوێزی ئاهەنگەکە نییە، بەڵکو ناوەندەکەیەتی
زانیارییە خێراکان
ناوی کوردی: داوەتی کوردی (زەماوەندی کوردی)؛ قۆزی (گۆشتی برژاوی زەماوەند، لە مانگا یان بەرخ)
گۆشتی برژاوی زەماوەند: گۆشتی مانگا یان بەرخ کە بەیانیی زەماوەند سەر دەبڕدرێت و لە مەنجەڵە مسییە گەورەکاندا لێ دەندرێت
خوانی زەماوەند: قۆزی، یاپراخ / دۆڵمە، بریانی و چەندین خواردنی برنج، کەباب، شەربەت و ئایران؛ لە مەنجەڵی لێنانەوە پێشکەش دەکرێن
تایبەتمەندیی بەکۆمەڵ: بە سەرکردایەتیی ژنانی گەڕەک؛ ئاهەنگێکی چەند ڕۆژە؛ خواردنپێدانی هەمووان، لە خێزانەوە تا کەسانی نەناسراو
بەیانیی زەماوەند
خوانی زەماوەندی کوردی پێش بەیانی دەست پێ دەکات، کاتێک ئاژەڵەکان سەر دەبڕدرێن. گۆشتەکە تازەیە؛ ئامادەکاریی پێشوەختە و ساردکردنەوە و مەرەقی ڕۆژی پێشوو نییە. ئەمە بنەمای بنەڕەتیی قۆزییە؛ ئاژەڵەکە بەیانیی خوانەکە سەر دەبڕدرێت و هەمان ڕۆژ لێ دەندرێت، و ئەوەی میوانەکان دەیخۆن تازەییی ئەو بەیانییەیە لە کاسەیەکدا. مەنجەڵە مسییە گەورەکان لە حەوشە یان شەقامی بەردەم ماڵی خێزانەکە دادەنرێن و ژنانی گەڕەک کارەکە وەردەگرن. ئەمە ئەرکی دابینکەرانی خواردنی بۆنەکان یان چێشتلێنەری بەکرێگیراو نییە؛ کارێکی بەکۆمەڵە، دیاریی شەقامەکەیە بۆ ئەو خێزانەی کە منداڵەکەی هاوسەرگیری دەکات. ژنان بە درێژایی بەیانی پێکەوە کار دەکەن، چاودێریی ئاگر و مەنجەڵەکان دەکەن و تامدار دەکەن و کەف لادەبەن و تێک دەدەن، لە کاتێکدا هەڵپەڕکێ و مۆسیقا لە شوێنێکی دیکەی ماڵەکە دەست پێ دەکەن. کاتێک میوانەکان پێویستیان بە خواردنە، گۆشتی برژاوی زەماوەند ئامادەیە؛ نەرم و بۆنخۆش و تا ئێسک لە چەوری و مەرەقی خۆیدا لێ دراوە. بە هەمان دەفرەی تێیدا لێ دراوە دەهێنرێتە دەرەوە و بە کەمچە دەخرێتە کاسە یان بە نان هەڵدەگیرێت. لەگەڵیدا باقی خوانی زەماوەند دێت؛ دۆڵمەی پڕکراو بە برنج و گۆشت و گیا؛ بریانی و چەندین جۆری پلاوی برنج؛ سیخی کەبابی بەرخ کە لەسەر خەڵووز لێ دراوە؛ ئایران، خواردنەوەی سارد و خوێناوی ماست کە دەوڵەمەندیی گۆشت هاوسەنگ دەکات؛ و شەربەتی شیرین و بۆنگوڵ، کە دەڕژێندرێتە پەرداخ بۆ ئەو میوانانەی لە بەیانییەوە هەڵدەپەڕن. خواردنەکە لە مەنجەڵەوە پێشکەش دەکرێت و لە قاپدا ڕێک ناخڕێت. هیچ ڕازاندنەوەیەکی خواردن یان ڕێوڕەسمێکی دەوروبەری پێشکەشکردنەکە نییە. ڕێوڕەسمەکە خودی خواردنەکەیە.
خولی ژیانی خوانی کوردی
ئەم زنجیرەیە ئێستا خوانی کوردی لە هەر وێستگەیەکی مەزنی ژیاندا باس کردووە. خوانی نەورۆز (سەیران و زەردە) لە سەرەتای ساڵدا؛ سەیرانی شاخ و شیرینیی زەعفەران و ئاگرە تازەکە و وەرزە تازەکە. خوانی ڕۆژانەی بەیانی (ڤان کەهڤەڵتی)؛ ڕاخستنی هێواشی پەنیر و هەنگوین و هێلکە، کە سڵاوی کوردییە بۆ هەر ڕۆژێک. خوانی شین (هەڵاوی)؛ شیرینیی ئارد و کەرە کە بۆ ڕۆژی سێیەم و حەوتەم و چلەم ئامادە دەکرێت و دراوسێکان دەیبەن بۆ خێزانەکە؛ ئەوانەی ناتوانن ئەوەی ڕووی داوە چاک بکەنەوە، بەڵام دەتوانن دڵنیا بن کە هیچ کەسێک بێ خواردن نامێنێتەوە. خوانی جەژن (کولێچە)؛ شیرینیی پڕکراو بە گوێز کە شەوی پێشوو نان دەکرێت و دەدرێتە منداڵان و بەساڵاچووان و هەر کەسێک دێتە بەردەرگا. ئێستاش خوانی زەماوەند؛ مەنجەڵە مسییەکەی حەوشە و قۆزیی هەڵمدەری ناو هەوای بەیانی و ئەو ژنانەی سەرکردایەتیی چێشتلێنان دەکەن و ئەو میوانانەی لە مەنجەڵەوە دەخۆن. ئەمانە چیرۆکی جیا نین. هەمان چیرۆکن کە لە کاتی جیاوازی ساڵ و ساتی جیاوازی ژیاندا دەگێڕدرێنەوە؛ ئەوەی کۆمەڵگەی کوردی بە کرداری خواردنپێدان خۆی دەردەبڕێت. کاتێک کەسێک لەدایک دەبێت، خواردن دەهێنرێت. کاتێک کەسێک دەمرێت، خواردن دەهێنرێت. کاتێک ساڵ دەست پێ دەکات، خواردن لەسەر شاخ هاوبەش دەکرێت. کاتێک دوو کەس هاوسەرگیری دەکەن، هەموو شەقامەکە چێشت لێ دەنێت و هەموو گەڕەکەکە دەخوات. خوانی کوردی شوێنێک نییە خێزانە تایبەتەکان تێیدا بخۆن؛ ئەو شوێنەیە کە کۆمەڵگە تێیدا دەبێتە خۆی.
پرسیارە باوەکان
قۆزی چییە؟
قۆزی گۆشتی برژاوی زەماوەندی کوردییە؛ مانگا یان بەرخ کە بە تازەیی بەیانیی زەماوەند سەر دەبڕدرێت و ژنانی گەڕەک لە مەنجەڵە مسییە گەورەکاندا لێی دەنێن. ناوەندی خوانی زەماوەندی کوردییە و ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵی لێنانەوە پێشکەش دەکرێت بۆ میوانانێک کە ڕەنگە ژمارەیان سەدان کەس بێت. تازەییی گۆشتەکە، کە هەمان بەیانی سەر دەبڕدرێت و لێ دەندرێت، بنەڕەتییە بۆ تایبەتمەندییەکەی.
لە زەماوەندێکی کوردیدا چی خواردنێک پێشکەش دەکرێت؟
خوانی ناسراوی زەماوەندی کوردی قۆزی (گۆشتی برژاوی زەماوەند) و یاپراخ / دۆڵمە (گەڵای مێو و سەوزەی پڕکراو بە برنج و گۆشت) و بریانی و چەندین جۆری پلاوی برنج و کەبابی بەرخی برژاو و ئایران (خواردنەوەی سارد و خوێناوی ماست) و شەربەت لەخۆ دەگرێت. خواردنەکە ڕاستەوخۆ لە مەنجەڵەکانی لێنانەوە پێشکەش دەکرێت، بەبێ ڕێکخستن لە قاپدا یان ڕازاندنەوە؛ نەریتێک کە تایبەتمەندیی دیموکراسی و بەکۆمەڵی خوانی کوردی دەگەیەنێت.
بۆچی ژنان لە زەماوەندە کوردییەکاندا سەرکردایەتیی چێشتلێنان دەکەن؟
چێشتلێنانی زەماوەندی کوردی کردارێکی بەکۆمەڵە کە ژنانی گەڕەک بە هاوبەشی بەرپرسیاریی خواردنپێدانی میوانەکان وەردەگرن. ئەمە دابینکردنی خواردنی بەکرێگیراو نییە، بەڵکو دیاریی شەقامەکەیە بۆ خێزانەکە؛ کاری ئامادەکردنی خواردن شێوازی گەڕەکەکەیە بۆ بەشداری و پیرۆزبایی لە ئاهەنگەکە. کەلتووری خواردنی کوردی کرداری چێشتلێنانی بەکۆمەڵی ژنان لە ناوەندی هەموو بۆنە مەزنەکانی ژیان دادەنێت، لە زەماوەند و شین و جەژنە ئایینییەکاندا، وەک ڕاستەوخۆترین دەربڕینی هاوپشتی و چاودێری.
کۆتایی
داوەتی کوردی سەد و سییەم وتاری زنجیرەکەیە و ئەوەیە کە خولی ژیانی کوردی تەواو دەکات. ئەم زنجیرەیە بە قاوەی ڕۆژانەی کوردی دەستی پێ کرد و سەد و سی وتار دواتر گەیشتووەتە ئەو خوانەی نیشانەی پێکەوە بەستنی دوو ژیانە. لە ڕێگادا شیرینیی شین و کولێچەی جەژن و شیرینیی نەورۆز و خوانی بەیانیی ڤان و گۆشتی برژاوی زەماوەندی مەنجەڵە مسییەکەی باس کردووە. لە هەر ساتێکی ژیانی کوردیدا، لەدایکبوون و مردن، جەژن و بەیانییەکی ئاسایی، خەم و خۆشی، کۆمەڵگە کۆ دەبێتەوە و چێشت لێ دەنێت و خواردن بە یەکتر دەدات. لە دوای سەد و سی وتار، خوانی کوردی بە تەواوی ڕاخراوە؛ لە یەکەم پەرداخی قاوەوە تا دوایین کاسەی گۆشتی برژاوی زەماوەند، لە هەنگوینی شاخی بەهارەوە تا قەیسیی وشککراوی زستان. خوانەکە ڕاخراوە و هەمووان بەخێر دێن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Kurdish-History.com ــ هەڵاوی: شیرینیی شینی کوردی؛ سەری دیکەی خولی ژیان بە بەراورد بە خوانی زەماوەند