پێشەکی
دەنگبێژەکان چیرۆکبێژە گۆرانیبێژەکانی کوردن: گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژانێک کە بۆ نەوەی بێژمار، حەماسە، لاواندنەوە، گۆرانیی عەشق و مێژووی گەلەکەیان بە دەنگی زیندوو گواستووەتەوە. لە سەرووی کەسانی خۆشڕابەوەرەوە، پارێزەرانی یادەوەریی بەکۆمەڵی کوردن؛ کتێبخانە مرۆییەکەی کولتوورێک کە ماوەیەکی درێژ بە زارەکی پارێزراوە، لەبری پەڕەی نووسراو.
ئەوە دەنگبێژەکانن کە حەماسە گەورەکانیان گوتووە، لە مەم و زینەوە تا دوا بەرگری لە دمدم، و کاتێک هیچ کتێبێک نەیدەتوانی شادی و خەمەکانی گەلی کورد هەڵبگرێت، ئەوان لە یادیاندا هەڵیانگرتوون. تێگەیشتن لە دەنگبێژەکان واتە تێگەیشتن لەوەی کورد چۆن چیرۆکەکانی و خودی خۆی زیندوو ڕاگرتووە.
ناوەڕۆک
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
دەنگبێژ چییە؟
دەنگبێژ (کۆ: دەنگبێژان) گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژێکی نەریتیی کوردییە، هەڵگری نەریتی زارەکی. وشەکە «دەنگ» بە «بێژ»، واتە گوتن یان گۆرانیگوتن، دەبەستێتەوە: دەنگبێژ واتە «ئەوەی دەنگ دەڵێت». زۆرجار بێ ئامێری مۆسیقا دەڵێت و حەماسە، لاواندنەوە و گۆرانی پێشکەش دەکات کە ئەفسانە، یادەوەری و مێژووی گەلی کورد لە خۆ دەگرن و بە نەریتێکی درێژی مامۆستا و شاگرد فێر دەبن و دەگوازرێنەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
دەنگبێژەکان چیرۆکبێژە گۆرانیبێژە نەریتییەکانی کوردن.
وشەکە نزیکەی واتای «گوتەری دەنگ» دەگەیەنێت، لە «دەنگ» و «بێژ» (گوتن) پێکهاتووە.
حەماسە، لاواندنەوە و یادەوەریی بەکۆمەڵی گەلی کورد دەگوازنەوە، زۆرجار بێ ئامێری مۆسیقا.
مێژوو و زمانی کوردییان بە درێژایی سەردەمە درێژەکانی سەرکوتکردن پاراستووە.
نەریتەکە ئەمڕۆ لە ڕێگەی ماڵەکانی دەنگبێژان (مالا دەنگبێژان)ەوە بەردەوامە.
زانیارییە کورتەکان
ناو: دەنگبێژ (کۆ: دەنگبێژان)؛ چیرۆکبێژە گۆرانیبێژە کوردەکان
مانا: لە «دەنگ» و «بێژ» (گوتن/گۆرانیگوتن): «گوتەری دەنگ»
ڕۆڵ: هەڵگرانی نەریتی زارەکی و یادەوەریی بەکۆمەڵی کورد
شێوەکان: کیلەم (گێڕانەوە، زۆرجار بەبێ ئامادەکاری)، ستران (گۆرانیی ئاوازدار و لاواندنەوە)، دەستان (حەماسە)
پێشکەشکردن: زۆرجار بێ یاوەریی ئامێری مۆسیقا دەگوترێت
گواستنەوە: مامۆستا و شاگرد؛ پێش دانانی گۆرانیی نوێ، گۆرانییە کۆنەکان فێر دەبن
کۆمەڵە بەرهەم: حەماسە، چیرۆکی عەشق، لاواندنەوە، شەڕ، مێژوو و ئەفسانە
لە سەردەمی قەدەغەکاندا: یادەوەریی کوردییان پاراست کاتێک زمانەکە سەرکوت دەکرا؛ ڕادیۆی ئێریڤان گواستییەوە
بووژانەوە: ماڵەکانی دەنگبێژان (مالا دەنگبێژان) لە وان (بە نووسینی Wan) و دیاربەکر (ئامەد)
بەڵگەی بوون: دامەزراوەیەکی ناوەندی و زیندووی کولتووری کوردی
ئەو دەنگەی دەگێڕێتەوە
ناوی دەنگبێژ هونەرەکە بە وردی دەگرێتەوە. «دەنگ» واتە دەنگ و «بێژ» لە کرداری گوتن یان گۆرانیگوتنەوە هاتووە: دەنگبێژ کەسێکە دەنگ دەبەخشێت و بە گۆرانی دەگێڕێتەوە. بە پێچەوانەی ئەو مۆسیقاژەنانەی پشت بە ئامێر دەبەستن، دەنگبێژەکان زۆرجار بە تەنها و بێ یاوەری دەڵێن و تەنها دەنگی مرۆڤ هەموو قورساییی چیرۆکەکە هەڵدەگرێت.
دەنگبێژبوون هەم بە بەهرە و هەم بە ڕاهێنانێکی ڕێکوپێک دادەنرێت. بەپێی نەریت، دەنگ و یادەوەرییە سەرسوڕهێنەرەکە بە بەخششەکانی خودا دادەنرێن، بەڵام دەبێت ساڵانێک هەوڵی دڵسۆزانەیان لەگەڵ بێت. دەنگبێژ هەزاران دێڕ لەبەر دەکات و لە نێو کوردەکاندا بە جوانیی وەسفەکان و قووڵیی ئەو هەستەی گۆرانییەکە دەیگوازێتەوە ڕێزی لێ دەگیرێت.
کیلەم، ستران و گۆرانییەکان
دەنگبێژەکان بە چەند شێوەیەک کار دەکەن. کیلەم، کە هەندێک جار کلام پێی دەوترێت، ئەو گێڕانەوە ئاوازدارەیە کە لە ناوەڕاستی هونەرەکەدایە؛ زۆرجار خۆبەخۆ و بێ ئامادەکاری دەڕژێت و لەسەر خەم، عەشق، شەڕ یان ڕووداوی لەیادماو دەوەستێت. ستران ئاوازدارتر و ڕیتمدارترە، شێوەی زۆرێک لە گۆرانییەکانی عەشق و هاوسەرگیرییە، لە کاتێکدا حەماسە درێژترەکان وەک دەستان دەگوترێن.
لە هەموو ئەم شێوانەدا، دەنگبێژەکان بە وێنەسازییەکانیان ناسراون. گۆرانییەک ڕەنگە بە خوازەیەکی سەرسوڕهێنەر و پڕمانا جوانیی گەنجە ژنێک یان ئازایەتیی پاڵەوانێکی کوژراو وەسف بکات و لاواندنەوەیەک دەتوانێت هەموو بەشداربووانی کۆبوونەوەیەک بخاتە گریان. دانان و گوتنی بێ ئامادەکاری ناوەندییە: دەنگبێژەکان ئەوە دەگێڕنەوە کە دەیزانن، دەیبیستن و هەستی پێ دەکەن و لە هەر پێشکەشکردنێکدا بابەتە بۆماوەکە بە نوێ دەداڕێژنەوە.
پارێزەرانی یادەوەریی کوردی
لە سەرووی هەموو شتێکەوە، دەنگبێژەکان یادەوەریی گەلی کوردن. ئەوانن کە حەماسە گەورەکانیان بە درێژایی سەدەکان گواستووەتەوە، لە عەشقی مەم و زین و تراژیدیای شاخی سیابەند و خەجێەوە تا دوا بەرگریی پاڵەوانانەی بەیتی دمدم. هەر دەنگبێژێک لە ڕاستیدا مێژوونووسێکی زارەکییە؛ پێش زیادکردنی گۆرانیی خۆی و گواستنەوەیان، گۆرانییەکانی مامۆستایان فێر دەبێت.
ئەم ڕۆڵە لەو سەردەمانەدا هێشتا گرنگتر بوو کە زمانی کوردی قەدەغە کرا و مێژووی کورد بێ نووسین مایەوە. کاتێک کورد نەیدەتوانی ئەزموونەکەی بە چاپ تۆمار بکات، گۆرانییەکانی دەنگبێژەکان بوونە ئامرازی یادەوەریی بەکۆمەڵ و ئەو ڕووداو، لاواندنەوە و گێڕانەوە شایەتانەیان پاراست کە مێژووە فەرمییەکان پشتگوێیان دەخست. بۆ چەندین دەیە، کاتێک پەخشی کوردی قەدەغە بوو، ڕادیۆی ئێریڤان لە ئەرمەنیای سۆڤیەت دەنگی دەنگبێژانی بەسەر سنوورەکاندا بۆ گوێگران لە دیاربەکر، ورمێ، دهۆک و شوێنە دوورترەکان دەگواستەوە.
دەنگبێژەکان لە ئەمڕۆدا
نەریتی دەنگبێژی لە سەدەی بیستەمدا زۆر زیانی پێ گەیشت، چونکە قەدەغەکانی زمانی کوردی و بڵاوبوونەوەی مۆسیقای تۆمارکراو هونەرە کۆنەکەیان بەرەو پەراوێز پاڵ نا. بۆ ماوەیەک وادیار بوو ڕەنگە کاڵ ببێتەوە، لە کاتێکدا ژمارەیەکی ڕوو لە کەمبوونەوەی مامۆستا بەتەمەنەکان زیندوویان ڕادەگرت.
لە دەیەکانی دواییدا بووژاوەتەوە. یەکەم مالا دەنگبێژان، یان ماڵی دەنگبێژان، لە وان کرایەوە و پاشان ماڵێکی بەناوبانگی دیکە لە دیاربەکر هاتە ئاراوە؛ دەنگبێژەکان لەوێ بۆ پێشکەشکردن کۆدەبنەوە و هەزاران گۆرانی لەوێ تۆمار و ئەرشیف کراون. ژنانیش هەمیشە جێگەی خۆیان لە نەریتەکەدا هەبووە و ڕێزگرتن لە ژنە دەنگبێژە بەناوبانگەکان، وەک ئەوانەی جارێک لە ڕادیۆی ئێریڤان دەبیستران، ڕوو لە زیادبوونە. عەڤدالێ زەینیکێی سەدەی نۆزدەیەم، ئەفسانەییترین کەس لە نێو هەموو دەنگبێژەکاندا، هێشتا خودی نموونەی هونەری دەنگبێژییە.
هێماکان
دەنگبێژەکان ئەو بیرۆکەیە بەرجەستە دەکەن کە گەلێک دەتوانێت لە دەنگی خۆیدا بژی. لە کولتوورێکدا کە هێندە شت نەدەکرا بنووسرێت، چیرۆکبێژە گۆرانیبێژەکان بوونە هەڵگری ناسنامە و تەنها بە هەناسە و یادەوەری زمان، مێژوو و هەستیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەی دیکە گواستەوە. بە مانایەکی ڕاستەقینە، ئەوان داڕێژەرانی نەریتی کوردین.
گۆرانییەکانیان هەروەها شکۆیەکی تایبەت لە خۆ دەگرن: ڕەتکردنەوەی سڕینەوەی یادەوەری. گوتنی کیلەمێک دەربارەی عەشقێکی لەدەستچوو، پاڵەوانێکی کوژراو یان سەختییەک کە بەسەر بردراوە، واتە سووربوون لەسەر ئەوەی لە یاددا بمێنێتەوە. لە دەنگی دەنگبێژەکاندا، ڕابردووی کوردی قسە دەکات و بەردەوام دەبێت لە قسەکردن.
مشتومڕەکان و تێگەیشتنە هەڵەکان
ئایا دەنگبێژەکان تەنها گۆرانیبێژن؟ ڕاستترە بە مێژوونووس و شاعیری زارەکی ناویان ببەین. هونەرەکەیان مۆسیقاییە، بەڵام ڕۆڵە قووڵترەکەیان بەیادهێنانەوە و گواستنەوەیە: حەماسە، ڕەچەڵەک، ڕووداو و لاواندنەوە. لە کۆمەڵگەی کوردیدا زیاتر وەک پارێزەرانی یادەوەری ڕێزیان لێ گیراوە تا خۆشڕابەوەر، و تەنانەت وەک داڕێژەرانی مێژوویەکی نەنووسراو.
ئایا نەریتەکە تەنها بۆ پیاوانە؟ نەخێر. هەرچەندە زۆرێک لە دەنگبێژە بەناوبانگەکان پیاو بوون، ژنان هەمیشە گوتوویانە و ژنە دەنگبێژان لە نێو خۆشەویستترین ئەو دەنگانەدا بوون کە ڕادیۆی ئێریڤان دەیگواستنەوە. باشترە ئەو بانگەشەیەی هەندێک جار دەکرێت کە هونەرەکە هەزاران ساڵ تەمەنی هەیە، وەک پێوەرێکی قووڵیی کولتوورییەکەی وەربگرین تا بەروارێکی ورد؛ ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە زۆر کۆنە و لە ژیانی کوردیدا ناوەندییە.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەم و زین: حەماسە گەورەکەی عەشق کە دەنگبێژەکان دەیگوازنەوە
سیابەند و خەجێ: تراژیدیای شاخ کە چیرۆکبێژە گۆرانیبێژەکان دەیڵێن
بەیتی دمدم: حەماسەی بەرگری کە بە گۆرانی پارێزراوە
زەمبیلفرۆش: چیرۆکی زەمبیلفرۆشەکە، هەم گوتراو و هەم نووسراو
مەمێ ئالان: حەماسە کۆنترەکەی مەم
فەقێ تەیران: ئەو شاعیرەی شیعرەکەی چووە نێو گۆرانیی گەلی
پرسیارە باوەکان
دەنگبێژ چییە؟
دەنگبێژ چیرۆکبێژە گۆرانیبێژێکی نەریتیی کوردییە، گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژێک کە حەماسە، لاواندنەوە و یادەوەریی گەلی کورد بە گۆرانی دەگوازێتەوە، زۆرجار بێ ئامێری مۆسیقا.
وشەی دەنگبێژ واتای چییە؟
لە «دەنگ» و «بێژ»، واتە گوتن یان گۆرانیگوتن، پێکهاتووە. دەنگبێژ «ئەوەیە کە دەنگ دەڵێت»، گێڕەرەوەی چیرۆکە بە گۆرانی.
دەنگبێژەکان چی دەڵێن؟
کیلەم (گێڕانەوەی ئاوازدار، زۆرجار بەبێ ئامادەکاری)، ستران (گۆرانیی ئاوازدار، لەوانە لاواندنەوە و گۆرانیی عەشق) و دەستان (حەماسە) دەڵێن، کە عەشق، شەڕ، مێژوو، ئەفسانە و خەم دەگرنەوە.
بۆچی دەنگبێژەکان گرنگن؟
چونکە پارێزەرانی نەریتی زارەکی و یادەوەریی بەکۆمەڵی کوردن و حەماسە و مێژووی کورد دەپارێزن، بە تایبەتی لەو سەردەمانەدا کە زمانی کوردی قەدەغە کراوە و نەنووسراوە.
ئایا نەریتی دەنگبێژی هێشتا هەیە؟
بەڵێ. لە سەدەی بیستەمدا پاشەکشەی کرد، بەڵام بووژاوەتەوە، بە تایبەتی لە ڕێگەی ماڵەکانی دەنگبێژان (مالا دەنگبێژان) لە وان و دیاربەکرەوە، کە گۆرانییەکان لەوێ پێشکەش و ئەرشیف دەکرێن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
The Dengbej: Keepers of Kurdish Memory and History - Kurdish Center for Studies
Dengbej Culture in Kurdish Music - Daily Sabah
The Kurdish Storytellers - Osservatorio Balcani Caucaso
Dengbej: The Musical Preservation of Kurdish Myths, Testimonies and History - Medya News