پێشەکی
مەمێ ئالان («مەمی هۆزی ئالان») ئەو حەماسە زارەکییە کۆنەیە کە لە پشت چیرۆکە بەناوبانگە کوردییەکەی خۆشەویستی، مەمو زین، هەیە. چەندین سەدە پێش ئەوەی هەرگیز بنووسرێتەوە، دەنگبێژان، گۆرانیبێژە حەماسەگێڕە گەڕۆکەکانی کوردستان، ئەم چیرۆکەی دوو دڵداری چارەڕەشیان بە وەشانی بێژمار لە سەرانسەری خاکە کوردییەکان بە گۆرانی و گێڕانەوە پێشکەش کردووە.
کاتێک شاعیر ئەحمەدی خانی لە ساڵی 1692دا شاهکارە ئەدەبییەکەی، مەمو زینی، نووسی، ئەم چیرۆکە گەلییە کۆنترەی خۆشەویستیی دووبارە دادەڕشتەوە. مەمێ ئالان ڕەگە زیندووە زارەکییەکەی ئەو دارەیە؛ لە سیحر و سەرکێشی دەوڵەمەندترە، لە گێڕانەوەدا ئازادترە و بۆ تێگەیشتن لەوەی حەماسەی کوردی بەڕاستی چۆن کاری دەکرد بنەڕەتییە.
ناوەڕۆک
مەمێ ئالان چۆن لە مەمو زین جیاوازە؟
مەمێ ئالان لە نەریتی دەنگبێژیی ئەمڕۆدا
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەمێ ئالان چییە؟
مەمێ ئالان حەماسەیەکی زارەکیی گەلیی کوردییە کە دەنگبێژان بە تێکەڵەیەک لە پەخشانێکی زارەکی و شیعری بە گۆرانی گوتراو پێشکەشی دەکەن. لە دڵی چیرۆکەکەدا خۆشەویستیی چارەڕەشی مەم، جێنشینی «شاری ڕۆژئاوا»، و زین، کچی فەرمانڕەوای جەزیرەی بۆتان، هەیە. دەنگبێژان لە دەوری ئەو ناوەڕۆکەدا موجیزە و گەشت و کردەوەی بوێرانەیان تێکەڵ دەکرد، بە جۆرێک هیچ دوو گێڕانەوەیەک هەرگیز بە تەواوی وەک یەک نەبوون. ئەمە ئەو نەریتە گەلییەیە کە مەمو زینی نووسراو لێوەی گەشە کردووە.
خاڵە سەرەکییەکان
مەمێ ئالان ئەو حەماسە زارەکییە کوردییەیە کە لە پشت مەمو زینی نووسراو هەیە.
دەنگبێژان، گۆرانیبێژە حەماسەگێڕەکانی کوردستان، چەندین سەدە بە پەخشانێکی تێکەڵ بە شیعری بە گۆرانی گوتراو پێشکەشیان کردووە.
لەم وەشانەدا پەرییەکان، کاتێک مەم و زین نوستوون، بە سیحر پێکەوەیان دەهێنن.
مەم منداڵێکی بە موجیزە لەدایکبووە و ئەسپێکی سیحراویی هەیە بە ناوی بۆزێ ڕەوان، و باکۆ خراپەکارە پیلانگێڕەکەیە.
ئەحمەدی خانی ئەم چیرۆکە گەلییەی خۆشەویستیی دووبارە داڕشتەوە و کردی بە حەماسە ئەدەبییەکەی ساڵی 1692، مەمو زین.
زانیارییە خێراکان
ناو: مەمێ ئالان (مەمی هۆزی ئالان)
جۆر: حەماسەی زارەکیی گەلی / چیرۆکی خۆشەویستی (چیرۆک و شیعری تێکەڵ؛ پەخشان و شیعری بە گۆرانی گوتراو)
نەریت: ئەدەبی زارەکیی کوردی، بە تایبەتی کورمانجی؛ دەنگبێژان پێشکەشی دەکەن
سەرچاوە: پێدەچێت سەدەکانی 14-15 بێت؛ بە جەزیرەی بۆتان (جیزرە)وە بەستراوەتەوە
کەسایەتییە سەرەکییەکان: مەم (جێنشینی شاری ڕۆژئاوا)، زین (کچی فەرمانڕەوای بۆتان)، قەرەتاجدین، چەکۆ، باکۆ (خراپەکارەکە)
توخمە سیحراوییەکان: لەدایکبوونی مەم بە موجیزە لە ڕێگەی پێغەمبەر خدرەوە؛ ئەسپە سیحراوییەکەی بۆر / بۆزێ ڕەوان؛ پەرییەکان کە دڵدارەکان یەک دەخەن
پەیوەندیی بە مەمو زینەوە: ئەو سەرچاوە زارەکییەی ئەحمەدی خانی لە ساڵی 1692دا دووبارەی داڕشتەوە و کردی بە مەمو زینی ئەدەبی
تۆمارکردنێکی بەرچاو: ڕۆژە لێسکۆ، ڕۆژهەڵاتناسی فەرەنسی، لە ساڵانی 1930دا لەگەڵ دەنگبێژانی سووریا تۆماری کردووە
وەشانەکانی دیکە: وەشانی ناوچەییی زۆر، لەگەڵ وەشانە ئارامییە نوێکان و ئەرمەنییەکان
بەڵگەی تۆماربوون: زارەکی، کە دواتر نووسراوەتەوە و کراوەتە دەق (لە زارەکییەوە بۆ نووسراو)
چیرۆکی مەمێ ئالان
لە نەریتە زارەکییەکەدا مەم ئەو جێنشینەی شاری ڕۆژئاوایە کە چاوەڕوانییەکی درێژی کراوە؛ تەنها دوای ئەوە لەدایک دەبێت کە پێغەمبەر خدر منداڵێک دەبەخشێت بە یەکێک لە سێ برای بێمنداڵ. لە منداڵیدا ئەسپێکی پێ دەبەخشرێت کە توانای موجیزەئاسای هەیە و بە بۆر یان بۆزێ ڕەوان ناسراوە. لە دوورەوە، لە جەزیرەی بۆتان، زین، کچە جوانەکەی فەرمانڕەوای ناوچەکە، دەژیت.
هەردووکیان هەرگیز یەکتریان نەبینیوە و بە هەموو پێوەرێکی عەقڵی هەرگیزیش نەیاندەتوانی، چونکە ماڵەکانیان ئەوپەڕی لە یەکتری دوورن. بەڵام شەوێک پەرییەکان، کە سەرسام دەبن بۆچی دوو جوانترین بوونەوەری سەر زەوی دەبێت لە یەکتری دابڕابن، سیحری خۆیان بەکار دەهێنن و زینی نوستوو دەگوازنەوە بۆ تەنیشت جێگەی مەم، بە جۆرێک دڵدارەکان لە تەنیشت یەکتری بەئاگا دێنەوە. تا ئەو کاتەی پەرییەکان زین دەگەڕێننەوە بۆ بۆتان، هەردووکیان بە خۆشەویستییەکەوە بەستراون کە ئارامییان لێ دەبڕێت.
مەم بە ئەسپە سیحراوییەکەی ڕێی بۆتانی دوور دەگرێتە بەر تا زین بدۆزێتەوە. کاتێک دەگات، نەریت ناچاری دەکات میوانداریی چەکۆ، ئەو پیاوەی بەڵێنی پێ دراوە زین هاوسەری ببێت، و براکانی قبووڵ بکات؛ لە نێویاندا قەرەتاجدینی بوێر و ڕەوشتبەرز هەیە کە دەبێتە پارێزەری وەفاداری مەم.
باکۆ، کەسایەتییەکی بەدخواز کە هەندێک جار بە جادووگەر وەسف دەکرێت، دژایەتیی خۆشەویستییەکەیان دەکات و لەگەڵ میر پیلان لە دژیان دەگێڕێت. بەهۆی پیلانەکانییەوە مەم دەخرێتە زیندان و لەوێ وردەوردە دەپووکێتەوە. کاتێک دەمرێت، خەمی زین ئەوەندە گەورەیە کە لەسەر گۆڕەکەی دەمرێت.
قەرەتاجدین بە کوشتنی باکۆ تۆڵەی دڵدارەکان دەکاتەوە. لە گێڕانەوە زارەکییەکاندا، هەروەک لە حەماسە نووسراوەکەدا، ئەو دڵدارانەی لە ژیاندا نەیانتوانی یەک بگرن پێکەوە دەنێژرێن و تراژیدییەکەیان دەبێتە خۆشەویستترین چیرۆکی هەموو فۆلکلۆری کوردی.
سەرچاوەکان و مێژوو
دەنگبێژان و نەریتی زارەکی
مەمێ ئالان سەر بە جیهانی دەنگبێژانە؛ گۆرانیبێژە چیرۆکگێڕەکانی کورد کە مێژوو و ڕەچەڵەک و حەماسەیان لە بیرەوەرییاندا هەڵدەگرت. چیرۆکەکەی خۆشەویستییان بە شێوەی چیرۆک و شیعری تێکەڵ پێشکەش دەکرد؛ گێڕانەوەی زارەکی و شیعری بە گۆرانی گوتراویان بە نۆرە دەگۆڕی، زۆرجار بۆ ماوەی چەندین کاتژمێر، و بەپێی هەر کۆمەڵە گوێگرێک دایاندەڕشت. چونکە هەر دەنگبێژێک شتی زیاد دەکرد و دەیگونجاند، حەماسەکە بە وەشانی ناوچەییی زۆر ماوەتەوە، بەجێی یەک دەقی نەگۆڕ.
لە مەمێ ئالانەوە بۆ مەمو زین
هەر ئەم چیرۆکە زارەکییەی خۆشەویستی بوو کە زانا و شاعیر ئەحمەدی خانی نزیکەی ساڵی 1692 گۆڕی بۆ حەماسە نووسراوەکەی مەمو زین. خانی ناوەڕۆکە تراژیدییەکەی پاراست، بەڵام فۆڕمی ئەدەبی و ڕەهەندێکی عیرفانی و ڕازاوەییی شیعری کلاسیکی پێ بەخشی؛ و وەشانەکەی بوو بە بەناوبانگترین بەرهەمی ئەدەبی کوردی. مەمێ ئالان ئەو نەریتە گەلییە کۆنترەیە کە ئەو شاهکارە لێوەی گەشە کردووە.
تۆمارکردنی حەماسە زارەکییەکە
توێژەرانی ئەورووپی لە ناوەڕاستی سەدەی 19ەوە دەستیان بە کۆکردنەوەی وەشانەکانی چیرۆکەکە کرد. ناسراوترین دەقە زارەکییەکە لە ساڵانی 1930دا لە لایەن ڕۆژە لێسکۆی ڕۆژهەڵاتناسی فەرەنسییەوە تۆمار کرا، کە لەگەڵ دەنگبێژە کوردەکانی سووریا کاری دەکرد. وەشانەکان تەنها بە کوردیی کورمانجی نین، بەڵکو بە ئارامیی نوێ و ئەرمەنییش هەن؛ نیشانەیەکی ئەوەی چیرۆکەکە چەند بە فراوانی لە نێوان گەلەکانی ناوچەکەدا گەڕاوە.
مەمێ ئالان چۆن لە مەمو زین جیاوازە؟
مەمێ ئالانی زارەکی و مەمو زینی نووسراوی خانی هەمان تراژیدی دەگێڕنەوە، بەڵام بە چەند شێوەیەکی گرنگ جیاوازن:
چۆنیەتیی یەکتر بینینی دڵدارەکان: لە مەمێ ئالاندا پەرییەکان لە خەودا پێکەوەیان دەهێنن؛ لە مەمو زیندا، لە ئاهەنگی نەورۆز بە گۆڕینی ڕووکار یەکتری دەبینن.
فۆڕم: دەنگبێژان مەمێ ئالان بە گۆرانی و قسە پێشکەش دەکەن و لەگەڵ هەر پێشکەشکردنێکدا دەگۆڕێت؛ مەمو زین شیعرێکی ئەدەبیی نەگۆڕی نزیکەی 2,655 بەیتە.
سیحر و سەرکێشی: وەشانە زارەکییەکە پڕە لە موجیزە و ئەسپە سیحراوییەکە بۆزێ ڕەوان و بەشە پاڵەوانییەکان؛ وەشانەکەی خانی زیاتر سەرنجی کۆکراوەتەوە و عیرفانیترە.
ناوەکان: پارێزەرە وەفادارەکە قەرەتاجدینە (لە شیعرەکەی خانیدا تاجدین)؛ میواندارە ڕکابەرەکە چەکۆیە؛ خراپەکارەکە باکۆیە (بەکۆ).
واتا: مەمو زین بوو بە هێمایەکی نەتەوەیی و ئەدەبی، لە کاتێکدا مەمێ ئالان وەک نەریتە گەلییە زیندووەکەی پشت ئەو دەمێنێتەوە.
هێماکان
مەمێ ئالان، هەروەک حەماسە نووسراوەکە، سەبارەت بە خۆشەویستی و چارەنووس و دڕندەییی دابڕانە. بەڵام فۆڕمە زارەکییەکەی واتاکانی خۆی هەڵدەگرێت؛ پەرییەکان و ئەسپە سیحراوییەکە دڵدارەکان لە جیهانێکدا دادەنێن کە چارەنووس و هێزە سەرووسروشتییەکان ژیانی مرۆڤ داڕێژن، و کۆمەڵە یاسا فراوانەکەی میوانداری و شەرەف کە مەم دەبێت بەپێی بڕوات، ڕەنگدانەوەی بەهاکانی ئەو کۆمەڵگەیە کە چیرۆکەکەی بە گۆرانی دەگوت.
لە سەرووی هەموو شتێکەوە، مەمێ ئالان یادگارێکە بۆ بیرەوەریی زارەکی. ئەوەی چیرۆکێکی ئەوەندە درێژ و ئاڵۆز بتوانێت چەندین سەدە لە مێشکی دەنگبێژاندا بژی، بێ کتێبێک، پیشان دەدات چۆن کولتووری کوردی میراتەکەی لە ڕێگەی پێشکەشکردنەوە پاراستووە، بەجێی چاپ.
مەمێ ئالان لە نەریتی دەنگبێژیی ئەمڕۆدا
هەرچەندە مەمو زین بوو بە بەرهەمە کلاسیکییە نووسراوە بەناوبانگەکە، نەریتی زارەکیی مەمێ ئالان هەرگیز لەناو نەچوو. دەنگبێژان هێشتا وەشانەکانی چیرۆکەکە پێشکەش دەکەن، تۆمارەکان بە کاسێت و چاپ پارێزراون و کۆمەڵە شانۆییەکان بەردەوامن لە پێشکەشکردنی، کە زۆرجار ڕاستەوخۆ پشت بە گێڕانەوەی دەنگبێژان دەبەستن، بەجێی تەنها دەقی خانی.
بەم شێوەیە کۆنترین و نوێترین فۆڕمەکانی چیرۆکەکە شانبەشانی یەکتری دەژین؛ چیرۆکە کۆنەکەی خۆشەویستی کە بە گۆرانی دەگوترێت و گونجاندنە نوێکانی، کە مەمێ ئالان بۆ نەوە نوێیەکان زیندوو ڕادەگرن.
مشتومڕ و تێگەیشتنە هەڵەکان
مەمێ ئالان و مەمو زین هەمان چیرۆکن؟ بەڵێ و نەخێر. هەمان ناوەڕۆکی تراژیدییان هەیە، بەڵام مەمێ ئالان حەماسە زارەکییە گەلییە کۆنترەکەیە کە وەشانی زۆری هەیە، لە کاتێکدا مەمو زین یەک داڕشتنەوەی ئەدەبیی ئەحمەدی خانییە لەو چیرۆکە. خەڵک زۆرجار ناونیشانی مەمو زین بۆ هەردووکیان بەکار دەهێنن و ئەمە جیاوازییەکە ناڕوون دەکات.
چیرۆکەکە مێژوویییە؟ بە نەریت بە ڕووداوەکانی جەزیرەی بۆتان لە نزیکەی سەدەی 14 یان 15ەوە بەستراوەتەوە، بەڵام حەماسەکە فۆلکلۆرە، مێژووی بە بەڵگە تۆمارکراو نییە. ڕاستییەکەی کولتووری و هەستەکییە، زیاتر لەوەی ڕاستیی ڕووداوەکان بێت.
ئەفسانە و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مەمو زین: حەماسە ئەدەبییەکەی ئەحمەدی خانی کە لەسەر مەمێ ئالان دامەزراوە
نەورۆز: ئەو ئاهەنگەی دڵدارەکان لە وەشانەکەی خانیدا تێیدا یەکتری دەبینن
سیابەند و خەجێ: ئەفسانەیەکی تراژیدیی دیکەی خۆشەویستیی کوردی لە نەریتی دەنگبێژاندا
فەقیێ تەیران: شاعیری کلاسیکی کوردی هەمان نەریت
دەنگبێژان: ئەو گۆرانیبێژە حەماسەگێڕانەی حەماسەی زارەکیی کوردییان پاراست
پەری: پەری و ڕۆحەکانی فۆلکلۆری کوردی
پرسیارە باوەکان
مەمێ ئالان چییە؟
مەمێ ئالان حەماسە زارەکییە گەلییە کوردییەکەی پشت مەمو زینی نووسراوە. چیرۆکە تراژیدییەکەی خۆشەویستیی مەم و زین دەگێڕێتەوە و دەنگبێژان، گۆرانیبێژە حەماسەگێڕەکانی کوردستان، چەندین سەدە پێشکەشیان کردووە.
جیاوازیی نێوان مەمێ ئالان و مەمو زین چییە؟
مەمێ ئالان وەشانە زارەکییە کۆنترەکەیە کە دەنگبێژان بە وەشانی زۆر بە گۆرانی دەیڵێن؛ مەمو زین شیعرە ئەدەبییە نەگۆڕەکەیە کە ئەحمەدی خانی لە ساڵی 1692دا لەوەوە نووسیویەتی. هەمان ناوەڕۆکی چیرۆکیان هەیە.
مەم و زین لە مەمێ ئالاندا چۆن یەکتری دەبینن؟
لە وەشانە زارەکییەکەدا پەرییەکان سەرسام دەبن کە دوو جوانترین مرۆڤی سەر زەوی لە یەکتری دابڕاون و سیحر بەکار دەهێنن تا زینی نوستوو بهێننە لای مەم، بە جۆرێک دڵدارەکان شانبەشانی یەکتری بەئاگا دێنەوە. لە وەشانەکەی خانیدا لەبری ئەوە بە گۆڕینی ڕووکار لە نەورۆزدا یەکتری دەبینن.
کێ حەماسەی مەمێ ئالانی پاراست؟
دەنگبێژان، گۆرانیبێژە چیرۆکگێڕەکانی کورد، بە پێشکەشکردن زیندوویان ڕاگرت. ناسراوترین وەشانە تۆمارکراوەکە لە ساڵانی 1930دا لە لایەن ڕۆژە لێسکۆی ڕۆژهەڵاتناسی فەرەنسییەوە لەگەڵ گۆرانیبێژە کوردەکانی سووریا کۆ کرایەوە.
ئایا ئەمڕۆش مەمێ ئالان پێشکەش دەکرێت؟
بەڵێ. دەنگبێژان هێشتا وەشانەکانی دەگێڕنەوە، تۆمارەکان ماونەتەوە و کۆمەڵە شانۆییەکان بەردەوامن لە گونجاندنی بۆ سەکۆی شانۆ؛ بەمە نەریتە زارەکییەکە شانبەشانی حەماسە نووسراوەکە زیندوو ڕادەگرن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
مەمێ ئالان ــ ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا
پرۆفیسۆر کرەیەنبرووک: چیرۆکە کوردییەکەی خۆشەویستی، مەمێ ئالان ــ کاوە فەڕۆخ
مەمو زین، حەماسە کوردییەکە ــ NYKCC