لە ناوەندە شاخاوییە سەختەکانی کوردستان، لەو شوێنەی مەدرەسە کۆنەکان دەنگدانەوەی خوێندنەوەی زانایانیان تێدا دەبیسترا و با چیرۆکی میراتی زمانیی دەگواستەوە، عەلی تەرەماخی کەسایەتییەکی بنەڕەتیی پەرەسەندنی نەریتی فکریی کوردییە. ئەم زمانەوان، نووسەر و مامۆستا کوردە، کە لە کۆتایی سەدەی 17 یان سەرەتای سەدەی 18دا چالاک بووە و مشتومڕ لەسەر سەردەمی وردی ژیانی هەیە، ئەو بەرهەمەی نووسی کە بە شێوەیەکی فراوان بە یەکەم ڕێزمانی گشتگیری زمانی کوردی دادەنرێت. بەرهەمەکەی، کە بە «سەرفا کرمانجی» یان «تەسریفا کوردی» ناسراوە، نیشانەی گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانە بوو بەرەو گەیاندنی فێربوونی ئیسلامی بە زمانی خەڵک و چەمکە ئاڵۆزە ڕێزمانییەکانی بە زمانی دایکیی گەلەکەی بەردەست کرد.
هەوڵەکانی تەرەماخی لە وانەوتنەوەی سادە تێپەڕین؛ ئەوان جەختکردنەوەیەکی بوێرانە بوون لە ناسنامەی کولتووریی کوردی لە ناو تانوپۆی فرەزمانیی ئیمپراتۆریاکانی عوسمانی و فارسدا. لە کاتێکدا ئیمپراتۆریاکان بۆ کۆنترۆڵکردنی سنوورەکانی کوردستان ڕکابەرییان دەکرد، مەدرەسەکەی تەرەماخی لە گوندە دوورەکەیدا بوو بە چرایەک بۆ پاراستن و بەرزکردنەوەی زاراوەی کرمانجی. ئەم وتارە لە ژیانە پڕ لە ڕازەکەی، لە سەرچاوەکانی لە مکس (ناوچەی باخچەسەرای لە پارێزگای وان) تا میراتە زانستییە بەردەوامەکەی، دەکۆڵێتەوە و بە وردی بارودۆخی مێژوویی گەیاندنی زانیاری بە زمانی خەڵکی کورد، سەفەرە خوێندنییەکانی، بەرهەمە نوێخوازەکان، داهێنانە بابەتییەکان و ئەو مشتومڕە زانستییانە باس دەکات کە هێشتا دەوروبەری ئەویان گرتووە. لە سەردەمێکدا کە عەرەبی و فارسی زاڵ بوون بەسەر گفتوگۆی زانستیدا، بەشدارییەکانی تەرەماخی پێشەنگی سەرهەڵدانی پەخشان و زمانەوانیی کوردی بوون و کاریگەرییان لەسەر چەندین نەوەی زانا و زمانەوان دانا.
بارودۆخی مێژوویی: کوردستان لە سێبەری ئیمپراتۆریاکاندا
سەردەمی عەلی تەرەماخی سەردەمی گۆڕانێکی قووڵ بوو لە کوردستان؛ ئەو ناوچەیەی بەسەر پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی و خاکە لاوازبووەکانی سەفەوییەکانی فارسدا دابەش ببوو. سەدەی 17 پتەوبوونی سنوورەکانی دوای پەیمانی زوهابی 1639ی بینی، کە خاکە کوردییەکانی لە نێوان ئەم دەسەڵاتانەدا دابەش کرد و تێکەڵەیەک لە میرنشینە نیوە خۆبەڕێوەبەرەکانی وەک سۆران، بەهدینان و بۆتانی پەرە پێ دا. کورد، کە لە باکوور بە زۆری سوننی بوون و لە باشووریش شوێنکەوتەی مەزهەبی جۆراوجۆر بوون، لە جیهانێکی فرەزمانیدا دەژیان؛ عەرەبی بۆ زانستی ئایینی بەکار دەهات، فارسی زاڵ بوو بەسەر ئەدەبی کۆشکدا و تورکیی عوسمانی زمانی کارگێڕی بوو. بەڵام زاراوە کوردییەکان، بە تایبەتی کرمانجی لە باکوور و گۆرانی لە باشوور، لە نەریتە زارەکییەکان، شیعر و حەماسە گەلییەکاندا گەشەیان دەکرد.
ئەم سەردەمە «سەردەمی زێڕینی» ئەدەبی کوردی بوو (سەدەکانی 16–17)، کە شاعیرانی وەک مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی بە مەسنەوی و غەزەلی پڕ لە عیرفانی سۆفی کرمانجییان گەیاندە لووتکە ئەدەبییەکان. بەڵام پەخشان هێشتا دەگمەن بوو و بۆ کارە زانستییەکان بە فارسی یان عەرەبی سنووردار بوو. پرۆسەی گەیاندنی زانیاری بە زمانی خەڵک، واتە گواستنەوەی دەقە زانستییەکان بۆ زمانە ناوخۆییەکان، لە سەدەی 17دا دەستی بە خێرابوونەوە کرد، بە کاریگەریی چاکسازییە عوسمانییەکان و لاوازبوونی بەناوەندکردنی دەسەڵاتی سەفەوی. بەرهەمی تەرەماخی لەم ژینگەیەدا سەری هەڵدا و بە داوای بەکارهێنانی کوردی لە خوێندنی مەدرەسەدا زاڵبوونی زمانە کلاسیکییەکانی خستە بەردەم تاقیکردنەوە.
سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی، لەوانە مکس کە تەرەماخی تێیدا لەدایک بوو، ناوەندی ئاڵوگۆڕی کولتووری و ململانێ بوون. مەدرەسەکان بە ناوچەکەدا بڵاو بوون و مەلایان لە زانستە ئیسلامییەکاندا پەروەردە دەکرد، بەڵام خوێندکاران زۆرجار لەگەڵ دەقە عەرەبییەکاندا کێشەیان هەبوو. تەرەماخی ئەم بۆشاییەی چارەسەر کرد و ئەو «شۆڕشەی زمانی خەڵک»ی بەرجەستە کرد کە میخیل لێزەنبێرگ وەک مەرجێک بۆ پێکهاتنی زمانی نەتەوەیی وەسفی دەکات. هاوسەردەمەکانی وەک مەلا یونس بە هەمان شێوە تاقیکردنەوەیان بە پەخشانی کوردی دەکرد و ئەمە نیشانەی بیداربوونەوەیەکی فکریی فراوانتر بوو لە ناو داکشانی ئیمپراتۆریدا.
سەرەتای ژیان: لە گردەکانی مکسەوە بۆ ئاواتە زانستییەکان
بەرواری لەدایکبوونی عەلی تەرەماخی هێشتا جێی مشتومڕە و ئەو دژوارییانە دەردەخات کە لە بەڵگەدارکردنی کەسایەتییە کوردییەکانی پێش سەردەمی نوێدا هەن. زانای ناوەڕاستی سەدەی 19، مەحموودی بایەزیدی، لەدایکبوونی ئەوی لە دەوروبەری 1591 لە ناوچەی مکس داناوە (باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئێستا) و مردنەکەشی لە 1653. بەڵام زانایانی نوێی وەک میخیل لێزەنبێرگ، لەسەر بنەمای شیکردنەوەی زمانی و مێژوویی، بەرگری لە سەردەمێکی دواتر دەکەن، لە کۆتایی سەدەی 17 تا سەرەتای سەدەی 18. ئەم مشتومڕە لە بەرواردانانەکەی بایەزیدییەوە سەرچاوە دەگرێت کە لەوانەیە نادروست بێت؛ ڕەنگە ئەو تەرەماخیی بە شاعیرانی پێشتر تێکەڵ کردبێت.
تەرەماخی لە گوندی تەرەماخ لەدایک بوو (یایلاکۆناکی ئێستای ناوچەی باخچەسەرای لە پارێزگای وان) و لە ژینگەیەکی گوندیی کوردی لە چیاکانی ئەو شوێنەدا گەورە بوو کە ئەمڕۆ پارێزگای وانە.
مکس، کە بەشێک بوو لە ناوچە شاخاوییە فراوانترەکەی هەکاری، بێشکەی ژیانی هۆزایەتیی کورد بوو؛ ئاژەڵدارە کۆچەرەکان و جوتیارە نیشتەجێکان لە ژێر دەسەڵاتی میرە ناوخۆییەکاندا پێکەوە دەژیان. عەلیی گەنج، کە کرمانجی زمانی دایکی بوو، ڕەنگە لە لای مەلا گوندییەکانەوە فۆلکلۆری زارەکی، سروودە سۆفییەکان و فێرکارییە ئیسلامییەکانی وەرگرتبێت. پاشخانی خێزانیی ئەو نادیارە، بەڵام هەوڵە زانستییەکانی خێزانێکی سادە، بەڵام ئارەزوومەندی زانیاری، دەخەنە بەرچاو؛ لەوانەیە لە خوێندنی ئایینیدا بەشدار بووبێت.
منداڵی لەم گوندە شاخاوییەدا ئەوی لەگەڵ جووڵەی کولتووریی ناوچەکە ئاشنا کرد: جەژنەکانی نەورۆز، خوێندنەوە حەماسییەکانی مەمو زین و مشتومڕەکانی مەدرەسە.
نزیکیی ناوچەکە لە سنوورە فارسییەکان فرەزمانیی ئاسان دەکرد؛ عەرەبی بۆ خوێندنی قورئان و فارسی بۆ شیعر بەکار دەهات. بە ئەگەری زۆر بەهرەی سەرەتایی تەرەماخی بۆ زمان لێرەدا سەری هەڵداوە، لە کاتێکدا لەگەڵ دژوارییەکانی فێربوونی ڕێزمانی عەرەبیدا ڕووبەڕوو بووەوە؛ ئەو کۆسپە باوەی بۆ خوێندکارە ناعەرەبەکان هەبوو. ئەم تاقیکردنەوە کەسییە دواتر ئیلهامی شاهکارەکەی پێ دەبەخشی.
لە هەرزەکاریدا تەرەماخی دەستی بە سەفەرێکی زانستی کرد؛ نەریتێکی گواستنەوە بۆ ئەو کەسانەی ئاواتی مەلابوونیان هەبوو. پێش ئەوەی ڕوو لە بەغدا و مووسڵ بکات، لە مەدرەسە ناوخۆییە کوردییەکاندا خوێندی؛ ئەو دوو ناوەندە فکرییە عوسمانییەی بە کتێبخانە و عولەماکانیان ناودار بوون. هەندێک گێڕانەوە سەفەرەکانی تا میسر درێژ دەکەنەوە، کە ئەوی لە فیقهی پێشکەوتووی ئیسلامی، فەلسەفە و زمانەوانیدا قووڵ کردەوە. خوێندنی زیاتر لە میرنشینەکانی سۆران و بەهدینان، ناوەندە سەرەکییەکانی زانیاریی کوردی، شارەزاییی ئەوی لە زاراوەکانی کرمانجی و جیاوازییە ناوچەییەکاندا پێگەیاند.
ئەم سەفەرانە سەخت بوون و بە سنوورە شەڕلێدراوەکاندا تێپەڕین لە ناو پێکدادانەکانی عوسمانی و سەفەویدا. بەڵام تێڕوانینی تەرەماخییان بۆ جیهان دەوڵەمەند کرد و ئەویان لەگەڵ نەریتە ڕێزمانییە جۆراوجۆرەکان ئاشنا کرد. دوای گەڕانەوە بۆ تەرەماخ مزگەوت و مەدرەسەیەکی دامەزراند و وەک مامۆستایەکی پابەند بە خوێندن بە زمانی خەڵک پێگەی خۆی جێگیر کرد. بەم شێوەیە، ژیانی ڕەگ و ڕیشە گوندییەکانی بە زانیاریی جیهانییەوە بەستەوە و ژینگەی بۆ داهێنانە زمانییەکانی ئامادە کرد.
پێگەیشتنی فکری: شارەزابوون لە زمانەکان لە مەدرەسەدا
خوێندنی تەرەماخی نموونەی سیستەمی مەدرەسە بوو، کە خوێندکاران تێیدا لە لەبەرکردنی سەرەتایی قورئانەوە بەرەو زانستە پێشکەوتووەکانی وەک فیقه (یاسازانیی ئایینی) و نەحو (ڕستەسازی) پێش دەکەوتن. لە بەغدا و مووسڵ لەگەڵ دەقە عەرەبییەکانی وەک «سەعدینی»ی تەفتازانی کار دەکرد؛ بەردی بناغەیەکی وشەسازی کە ئەو دواتر ئاماژەی پێ دەدا. ئەم شارانە، کە پڕ بوون لە زانایانی سەرانسەری جیهانی ئیسلامی، ئەویان لەگەڵ ڕیسالە ڕێزمانییە فارسییەکان ئاشنا کرد و ڕێبازە بەراوردکارییەکەیان پەرە پێ دا.
لە سۆران و بەهدینان، لە ژێر دەسەڵاتی میرە کوردەکاندا، تەرەماخی لەگەڵ نەریتێکی ڕوو لە گەشەی بەکارهێنانی زمانی خەڵک ئاشنا بوو. شاعیرانی وەک یوسف یاسکە کاریگەرییان لەسەر شێوازە فێرکارییەکەی دانا و جەختیان لە فێربوونی بەردەست دەکردەوە. ئەو لە کرمانجی، عەرەبی و فارسیدا شارەزا بوو و هاوشێوەییی پێکهاتەییی نێوان کوردی و فارسیی بینی؛ هەردووکیان زمانە هیندۆئێرانییەکانن و لە عەرەبیی سامی جیاوازن.
دوای گەڕانەوە بۆ تەرەماخ، مەدرەسەکەی بوو بە ناوەندێک بۆ خوێندکارە ناوخۆییەکان، کە زۆریان لەگەڵ عەرەبیدا کێشەیان هەبوو. داهێنانی تەرەماخی لە وەرگێڕانی زاراوە تەکنیکییەکان بۆ کوردیدا بوو و بەمە زانیاریی بۆ هەمووان بەردەست کرد. ئەم سەردەمە ڕۆڵی ئەوی وەک پێشەنگی «گەیاندنی زانیاری بە زمانی خەڵک» پتەو کرد و دەستەبژێرخوازیی زمانە کلاسیکییەکانی خستە بەردەم تاقیکردنەوە.
ڕێڕەوی کار و بەرهەمەکان: داڕشتنی یەکەم ڕێزمانی کوردی
ڕێڕەوی کاری تەرەماخی لە دەوری وانەوتنەوە و نووسیندا بوو و مەدرەسەکەی وەک تاقیگەیەک بۆ تاقیکردنەوەی زمانی کار دەکرد. بەرهەمە سەرەکییە ماوەکەی، «سەرفا کرمانجی»، بە دابینکردنی ڕێبەرێکی وشەسازیی کوردی بۆشاییی فێرکاریی چارەسەر کرد. بەرهەمەکە بەسەر دوو بەشدا دابەش کراوە؛ یەکەم بەش ڕێزمانی عەرەبی و فارسی دەناسێنێت، زاراوەکان وەردەگێڕێت و وتەی پسپۆڕانی وەک تەفتازانی دەگوازێتەوە. بەشی دووەم پێکهاتە کوردییەکان بەراورد دەکات و ئاماژە بە گەردانکردنی کردارەکان، گۆڕانە ڕێزمانییەکانی ناو و وردەکارییەکانی ڕستەسازی دەدات.
ئەو تایبەتمەندییە ئاڵۆزەکانی وەک پێکهاتەی ئێرگاتیڤی پشتگوێ خست و جەختی لە بنەما پێویستەکانی دەستپێکەران دەکردەوە. پارچەیەکی پڕ لە سۆز ئەرکەکەی دەردەخات: «ئەی خوێنەر، بزانە کە بۆ گەلی کوردیش پێویستە... زانستی سەرف بە زمانی کوردی بزانن.» ئەم تێڕوانینە یەکسانیخوازە کوردیی بە هاوتای عەرەبی و فارسی دادەنا؛ هەڵوێستێکی ڕیشەیی.
بەرهەمەکانی دیکە کە دەدرێنە پاڵ ئەو، بە پێی هەندێک سەرچاوە، «قەولێ یەکانە» (چیرۆکی ناوازە)، «مۆریا یاقوت» (دەنکەی یاقوت)، «کورێد وەتەن» (کوڕانی نیشتمان) و «ژیینا حەقیقەت و خەون» (ژیانی ڕاستەقینە و خەو) دەگرنەوە؛ چیرۆکی فێرکاری بۆ خوێندکاران. بەڵام تەنها ڕێزمانەکە ماوەتەوە، کە لە ڕێگەی دەستنووسەوە لە مەدرەسەکانی باکووری کوردستاندا بڵاو بووەتەوە.
بەرهەمی تەرەماخی پێش ڕێزمانە ئەورووپییەکانی وەک بەرهەمە ئیتاڵی و کوردییەکەی گارزۆنی لە 1787 دەکەوێت و ئەمە ئەوی کرد بە زمانەوانێکی بنەڕەتی. ڕێڕەوی کاری ئەو، هەرچەندە لە ناوخۆدا بوو، کاریگەریی لەسەر ڕەوتەکانی بەکارهێنانی زمانی خەڵک لە سەدەی 18دا دانا، وەک لە بەرهەمەکانی مەلا یونسدا دەبینرێت.
بابەتەکانی نووسینەکانی تەرەماخی: یەکسانی، فێرکاری و شانازی بە زمانی خەڵک
بابەتەکانی تەرەماخی لە دەوری یەکسانیی زمانی و چاکسازیی خوێندندا دەخولانەوە. ئەو ڕێزمانی بە «بناغەی هەموو زانستەکان» دەبینی، کە پێویستە کورد بە زمانی خۆیان لێی شارەزا بن. بە بەراوردکردنی کوردی لەگەڵ فارسی و عەرەبی بەبێ پلەبەندی، جەختی لە یەکسانیی کولتووری دەکردەوە و بەرەنگاریی زاڵبوونی زمانە کلاسیکییەکانی دەکرد.
لە ڕووی فێرکارییەوە، بەرهەمەکەی چەمکەکانی بۆ ئەو کەسانە سادە دەکردەوە کە عەرەبی زمانی دایکییان نەبوو و بۆ ڕوونکردنەوەی یاساکان نموونەی کوردیی بەکار دەهێنا. ئەم ڕێبازە پێشەنگی فێرکردنی نوێی زمان بوو و جەختی لە سوودی کردەیی دەکردەوە زیاتر لە لەبەرکردنی بێ تێگەیشتن.
شانازی بە زمانی خەڵک لە سەرتاسەری دەقەکەیدا هەیە و داوای بەکارهێنانی کوردی لە بەرنامەکانی خوێندنی مەدرەسەدا دەکات؛ شێوەیەک لە «بیدعە» لە بەرامبەر نەریتە فارسی و عەرەبییەکاندا، وەک لێزەنبێرگ ئاماژەی پێ دەدات. بابەتەکانی یەکگرتووییی نێوان زاراوەکان بە نەرمەنی سەر دەهەڵدەن و بناغەی زمانەوانیی نەتەوەپەروەرانەی دواتر دادەنێن.
تاقیکردنەوە کەسییەکان: گۆشەگیری و شێلگیریی فکری
ژیانی تەرەماخی بە گۆشەگیریی گوندی دیار بوو، دوور لە ناوەندە ئیمپراتۆرییەکان. کێشەکان کەمیی سەرچاوە بۆ بەرهەمهێنانی دەستنووس و بەرگریی ئەگەرداری نەریتخوازەکان کە عەرەبییان پێش دەخست لەخۆ دەگرت. مەدرەسەکەی، هەرچەندە کاریگەر بوو، لە ناوچەیەکی نائارامدا کاری دەکرد کە ئەگەری ململانێی هۆزایەتی تێیدا زۆر بوو.
ئەو لە تەرەماخ کۆچی دوایی کرد، بە ئەگەری زۆر لە سەرەتای سەدەی 18دا، و میراتێکی بەجێ هێشت کە بە گواستنەوەی زارەکی و نوسخەکان پارێزرا.
میرات: بناغەی زمانەوانیی کوردی
کاریگەریی عەلی تەرەماخی وەک بنیاتنەری ڕێزمانی کوردی بەردەوامە و کاریگەریی لەسەر زانایانی سەدەی 19 وەک بایەزیدی دانا، کە پێداچوونەوەی بە بەرهەمەکەیدا کرد. هەوڵەکانی بۆ گەیاندنی زانیاری بە زمانی خەڵک ڕێگایان بۆ گەشەی پەخشان خۆش کرد، کە بۆ کوردناسیی نوێ بنەڕەتییە.
لە کوردستانی هاوچەرخدا، لە ناو زیندووکردنەوەی زماندا، تەرەماخی هێمای بەرگریی زانیاریی ڕەسەنە. بڵاوکراوەکانی وەک چاپە تورکییەکەی 2018 وای دەکەن کە دەنگی ئەو هێشتا دەنگ بداتەوە.
لە کۆتاییدا، ژیان و بەرهەمی عەلی تەرەماخی ڕۆحی بیداربوونەوەی فکریی کوردی بەرجەستە دەکەن. لە ناو مشتومڕەکانی بەرواردا، ڕێزمانەکەی هێشتا بەردی بناغەیەکە و جەخت لە هێزی زمانی خەڵک لە پاراستنی کەلەپووردا دەکاتەوە.
سەرچاوەکان
Wikipedia, “Elî Teremaxî” — پشت بە لێزەنبێرگ (2014) و حەسەنپوور (1992) دەبەستێت.
Michiel Leezenberg, “Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan,” Iranian Studies 47:5 (2014), pp. 713–728 — لێکۆڵینەوە زانستییە پێشەنگەکەی تەرەماخی و سەرفا کرمانجی.
M. Khaznadar (ed.), Destura erebî bi zimanê kurdî, Baghdad, 1971 — یەکەم چاپی بڵاوکراوەی سەرفا کرمانجی.
Amir Hassanpour, Nationalism and Language in Kurdistan, 1918–1985, San Francisco: Mellen Research University Press, 1992 — تەرەماخی لە چوارچێوەی مێژووی پەرەسەندنی زمانی کوردیدا جێ دەکاتەوە.