مەحموودی بایەزیدی: پێشەنگی زانستی کوردی لە سەدەی 19دا

مەحموودی بایەزیدی (1797–1859)، کە بە کوردی بە مەحموودێ بازیدی ناسراوە، لە سەردەمێکی گۆڕانکاریی سیاسیی قووڵ لە ئیمپراتۆریای عوسمانیدا، کەسایەتییەکی بنەڕەتی بوو لە پاراستن و بەڵگەدارکردنی زمانی کوردی، مێژوو و کولتووری کورد. ئەو لە شارۆچکەی بایەزیدی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا لەدایک بوو (دۆغوبایەزیدی ئێستای تورکیا) و زانایەکی چەندبوارە بوو کە بەرهەمەکانی فێربوونی نەریتیی ئیسلامییان بە حەزە نوێ سەرهەڵداوەکانی ئێتنوگرافیا و فیلۆلۆژیاوە دەبەستەوە. هاوکاریی ئەو لەگەڵ زانا ڕووسەکان، بە تایبەتی کونسوڵ ئۆگوست ژابا، بوو بە هۆی کۆکردنەوە و گواستنەوەی دەستنووسی کوردیی بەنرخ بۆ سانت پیتەرسبورگ و پاراستنیان بۆ نەوەکانی داهاتوو.

لە کاتێکدا ئیمپراتۆریای عوسمانی دەسەڵاتی ناوەندی بەهێز دەکرد و میرنشینە کوردییە نیوە خۆبەڕێوەبەرەکانی هەڵدەوەشاندەوە، نووسینەکانی بایەزیدی دابونەریت، زاراوە و گێڕانەوە مێژووییەکانی کوردیان تۆمار دەکرد و تێڕوانینێکی دەگمەنی کەسێکی ناو کۆمەڵگەکەیان پێشکەش دەکرد. هەرچەندە بەشێکی زۆری بەرهەمەکانی لە ژیانی خۆیدا چاپ نەکران، بەشدارییەکانی بناغەی کوردناسیی نوێیان دانا. ئەم وتارە ژیان، خوێندن، هاوکارییە سەرەکییەکان، بەرهەمە دیارەکان، بەشدارییە بابەتییەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە. پشت بە سەرچاوە مێژووییەکان دەبەستێت تا زانایەک بناسێنێت کە هەوڵەکانی لە سنوورەکانی سەردەمەکەی تێپەڕین.

بارودۆخی مێژوویی: کوردستان لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا

سەدەی 19 بۆ کورد، کە گەلێکی بڵاوبوو لە ناو ئیمپراتۆریاکانی عوسمانی، فارس و ڕووسیا بوو، سەردەمێکی گۆڕانکاری بوو. کوردستان ناوچەیەک بوو کە سنوورەکانی بە وردی دیاری نەکرابوون و بەشێکی تورکیا، ئێران، عێراق و سووریای ئێستای لەخۆ دەگرت. هاوپەیمانیی هۆزەکان و میرنشینە نیوە سەربەخۆکانی وەک بایەزید، بۆتان و سۆران تایبەتمەندییەکانی بوون. ئەم میرنشینانە لە ژێر سەروەریی عوسمانیدا خۆبەڕێوەبردنێکی ڕێژەییان هەبوو، بەڵام چاکسازییەکانی تەنزیمات (1839–1876)، کە ئامانجیان بەناوەندکردنی دەسەڵات بوو، دەسەڵاتی ناوخۆیان لاواز کرد و بوون بە هۆی ڕاپەڕین و هەڵوەشاندنەوەی میرنشینەکان. شەڕەکانی ڕووسیا و عوسمانی (1828–1829 و 1853–1856، کە دووەمیان بە شەڕی کریمە ناسراوە) ناوچەکەیان نائارامتر کرد. فراوانبوونی ڕووسیا بەرەو قەفقاز و ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا کاریگەریی نوێی لەگەڵ خۆی هێنا.

لە ناو ئەم گۆڕانانەدا ڕۆژهەڵاتناسانی ئەورووپی حەزیان بە ڕەعیەتە ناتورکەکانی عوسمانی، لەوانە کورد، پەیدا کرد. زانا ڕووسەکان، بە سوودوەرگرتن لە نزیکیی جوگرافی و ئامانجە ئیمپراتۆرییەکانیان، بەدوای زانیاریبەخشی ناوخۆدا دەگەڕان تا زمان و کولتوورەکان بەڵگەدار بکەن. بایەزیدی لەم بارودۆخەدا سەری هەڵدا؛ ئەو زانایەکی چالاک و ڕەگداکوتاو لە نەریتە ئیسلامییەکاندا بوو، نەک سەرچاوەیەکی بێجووڵە. کاری ئەو هاوکات بوو لەگەڵ لاوازبوونی شیعری کلاسیکیی کوردی بە گۆرانی و هەڵکشانی پەخشان بە کرمانجی؛ ئەو زاراوەی باکوور کە بە پلەی یەکەم بەکاری دەهێنا. ڕێبازەکەی بایەزیدی، بە پێچەوانەی نووسەرە نەتەوەپەروەرەکانی دواتر، ئێتنوگرافی و پارێزەرانە بوو و تێکەڵەیەکی زانیاریی ناوخۆ و پشتگیریی دەرەکیی دەردەخست.

کەوتنی میرنشینی بایەزید لە دەیەی 1840دا، لە کاتی هەوڵەکانی عوسمانی بۆ دامرکاندنەوەی نائارامیی هۆزەکان، زۆر ڕۆشنبیری وەک بایەزیدیی ناچار بە گواستنەوە کرد. ئەرزەڕووم، شارێکی ستراتیژیی عوسمانی لە نزیک سنووری ڕووسیا، بوو بە ناوەندێک بۆ ئەم کەسایەتییانە و کونسوڵخانە دیپلۆماسییەکان تێیدا ئاڵوگۆڕی نێوان کولتوورەکانیان ئاسان دەکرد. لێرەدا ڕێگای بایەزیدی و ئۆگوست ژابا یەکیان گرتەوە و ئەمە گۆڕانێکی چارەنووسسازی لە ڕێڕەوی ئەودا هێنا.

سەرەتای ژیان و خوێندن: بناغەکان لە شارۆچکەیەکی سنووریدا

مەحموودی بایەزیدی لە 1797 لە بایەزید لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەکی قەڵادار لە خاڵی یەکگرتنەوەی کاریگەرییەکانی عوسمانی، فارس و ڕووسیا. بایەزید لە نزیک چیای ئارارات بوو و ناوەندی ژیانی هۆزایەتیی کورد بوو، بە دانیشتووانێکی تێکەڵ لە کورد، ئەرمەنی و تورک. پاشخانی خێزانیی ئەو هێشتا نادیارە، بەڵام نازناوی «مەلا» خوێندنی ئایینی دەخاتە بەرچاو کە لە ناو ڕۆشنبیرە کوردەکاندا باو بوو. بایەزیدی لە منداڵیدا خوێندنی بە قورئان دەست پێ کرد، کە دەستپێکی باوی فێربوونی زانستی ئیسلامی بوو. ئەو سەرەتا لە عەرەبی، زمانی دەقە ئایینییەکان، شارەزا بوو و پاشان فێربوونی بۆ فارسی، زمانی هاوبەشی ئەدەبیی ناوچەکە، و تورکیی عوسمانی، زمانی کارگێڕیی ئیمپراتۆریاکە، فراوان کرد.

کوردی، زمانی دایکیی ئەو، بە شێوەی فەرمی وانەی پێ نەدەگوترایەوە، بەڵکو لە ڕێگەی نەریتە زارەکییەکان و مەدرەسە ناوخۆییەکانەوە فێری دەبوو. شارەزاییی بایەزیدی لە کرمانجی، ئەو زاراوەیەی لە باکووری کوردستان قسەی پێ دەکرێت، دواتر تایبەتمەندیی بەشدارییەکانی دیاری دەکرد. بۆ بەدەستهێنانی زانیاریی پێشکەوتووتر، سەفەری بۆ تەورێزی باکووری ڕۆژئاوای ئێران کرد؛ ناوەندێکی فکریی پڕجووڵە لە ژێر دەسەڵاتی قاجارەکاندا. بە ئەگەری زۆر لەوێ لە لای زانا فارسەکان خوێندوویەتی و لە مێژوو، فەلسەفە و زمانەوانیدا قووڵ بووەتەوە. تەورێز ئەوی لەگەڵ کاریگەریی جۆراوجۆر ئاشنا کرد، لەوانە تەریقەتە سۆفییەکانی وەک نەقشبەندی، کە لە ناو کورددا دیار بوون و جەختیان لە فێربوونی ڕۆحی و ئەخلاقی دەکردەوە.

بایەزیدی دوای گەڕانەوەی بۆ بایەزید وەک مامۆستا کاری کرد، لە مەدرەسەکاندا زانیاریی دەگواستەوە و لەوانەیە خزمەتی فەرمانڕەوا ناوخۆییەکانی وەک بەهلوول پاشای کردبێت. ئەم سەردەمە توانای ئەوی لە لەبەرگرتنەوەی دەستنووس و شەرحداندا پێگەیاند؛ ئەو توانایانەی لە سەردەمی پێش چاپدا پێویست بوون. بەڵام سەرکوتکردنی میرنشینە کوردییەکان لە لایەن عوسمانییەکانەوە لە دەیەی 1840دا ئەم جێگیرییەی تێک دا. میرنشینی بایەزید کەوت و ئەمە بوو بە هۆی گواستنەوەی ئەو بۆ ئەرزەڕووم لە دەوروبەری 1850دا. لە ئەرزەڕووم مامەڵەی لەگەڵ شارێکی پڕ لە پەنابەر، دیپلۆمات و سیخوڕ دەکرد و ئەمە ژینگەی بۆ هاوکاریی ئەو لەگەڵ بەرژەوەندییە ڕووسییەکان ئامادە کرد.

ڕێڕەوی کار و هاوکارییەکان: پردێک لە نێوان ئیمپراتۆریاکاندا

ڕێڕەوی زانستیی بایەزیدی کاتێک خێراییی وەرگرت کە ئۆگوست ژابا، کونسوڵی ڕووسیا لە ئەرزەڕووم، وەک پسپۆڕی زمان، مێژوو و کولتووری کوردی بەکاری هێنا. ئەم هاوکارییە سوودی هەردوو لایەنی لەخۆ دەگرت: ژابا پشتگیری و دەستگەیشتنی بە سەرچاوەکان دابین دەکرد، بایەزیدیش شارەزاییی لە زمان، مێژوو و کولتووری کوردی پێشکەش دەکرد. لە چەند ساڵی دواتردا ئەوان کەرەستەیان کۆ کردەوە و ناردیان بۆ ئەکادیمیای زانستەکانی ڕووسیا لە سانت پیتەرسبورگ.

هاوکاریی ئەوان لە بارودۆخی شەڕی کریمە (1853–1856) ڕووی دا، کە حەزی ڕووسیای بۆ کەمینەکانی عوسمانی زیاتر کرد. ڕۆڵی بایەزیدی لە وەرگێڕان تێپەڕی؛ ئەو بە چالاکی زیاتر لە 50 بەرگی دەستنووسی بەرهەمە کلاسیکییە کوردییەکانی کۆ کردەوە، لەوانە حەماسەکانی فەقیێ تەیران، مەلای باتەیی، مەلای جزیری و مەمو زینی ئەحمەدی خانی. ئەمانە بۆ کتێبخانەی سانت پیتەرسبورگ نێردران و ئەو دەقانەیان پاراست کە دەکرا لە ناو ئاڵۆزییەکانی ناوچەکەدا ون ببن. مارگاریتا ڕودێنکۆ دواتر لە 1961 وردەکاریی ئەم کۆمەڵەیەی بە ناوی دەربارەی دەقە کوردییە دەستنووسەکانی لێنینگراد بڵاو کردەوە.

کاری بایەزیدی لەگەڵ ژابا دەستکاریکردنی ڕێزمانە مێژووییەکانیشی لەخۆ دەگرت. لە 1858–1859دا ڕێزمانە کوردی و عەرەبی و فارسییەکەی عەلی تەرەماخیی سەدەکانی 15–16ی پێداچوونەوە بۆ کرد و بۆ بەکارهێنانی هاوچەرخ گونجاندی. ئەم هەوڵە حەزی ئەوی بۆ گەیاندنی زانیاریی کوردی بە زمانی خەڵکی دەردەخست، بە جۆرێک لە دەرەوەی بازنەی دەستەبژێرەکانیش بەردەست بێت. پڕۆژە هاوبەشەکانیان فەرهەنگێکی کوردی و فەرەنسیی لەخۆ دەگرت کە دوای مردنی ئەو لە 1879 چاپ کرا. ئەمە یەکەم فەرهەنگی لەم جۆرە بوو و یارمەتیی زانا ئەورووپییەکانی لە لێکۆڵینەوەی زاراوە کوردییەکاندا دەدا.

بایەزیدی، سەرەڕای بەرهەمدارییەکەی، ڕووبەڕووی کێشە دەبووەوە. نووسینەکانی بە داوا و بۆ خوێنەرانی بیانی ئامادە دەکران، نەک بۆ خوێنەرانی کورد، و ئەمە کاریگەریی دەستبەجێیانی سنووردار دەکرد. هەستیارییە سیاسییەکان، بەهۆی کارکردن لەگەڵ ڕووسەکان لە سەردەمی گرژیی عوسمانی و ڕووسیا، لەوانەیە ئەوی گۆشەگیر کردبێت. ئەو لە 1859 لە ئەرزەڕووم لە تەمەنی 62 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد؛ لەوانەیە بەهۆی نەخۆشی بووبێت. چەندین دەستنووسی چاپنەکراوی بەجێ هێشت.

بەرهەمە دیارەکان: ئێتنوگرافیا، مێژوو و زمانەوانی

بەرهەمەکانی بایەزیدی ئێتنوگرافیا، مێژوونووسی، زمانەوانی و فۆلکلۆر دەگرنەوە و جەخت لە پاراستنی ناسنامەی کوردی لە ڕێگەی پەخشانەوە دەکەن. دیارترین بەرهەمی ئێتنوگرافیی ئەو عادات و ڕسووماتنامەی ئەکرادییە (دابونەریتەکانی کورد)ە؛ باسێکی ورد لە ژیانی کوردی سەدەی 19. بە کرمانجی نووسراوە و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان، شەڕی هۆزەکان، ڕێوڕەسمی هاوسەرگیری، یاری، بەخێوکردنی ئەسپ و پەیوەندیی نێوان ڕەگەزەکان دەگرێتەوە. بایەزیدی ڕەفتارە کوردییەکانی بە ڕەفتاری فەرەنسی بەراورد دەکرد و ئاماژەی بە ئازادیی ڕێژەیی ژنان لە هەندێک شێوەی ستەمدیدەیی دەدا. ئەم بەرهەمە، کە ڕودێنکۆ لە 1963 لەگەڵ وەرگێڕانێکی ڕووسیدا بڵاوی کردەوە، وەک خۆئێتنوگرافیا کار دەکات و تێبینیی کەسێکی ناو کۆمەڵگەکە لەگەڵ ڕەخنەی هەڵسەنگێنەر تێکەڵ دەکات کە ڕەگی لە ئەخلاقی ئیسلامیدا هەیە.

لە بواری زمانەوانیدا، دەستنووسی توحفەتولخولانی بایەزیدی لە 1856دا (دیاری بۆ بەخشندەکان) ڕێزمانی کوردیی بۆ ژابا شیکردەوە. ئەم بەرهەمە، کە کاریگەریی نموونە عەرەبییەکانی لەسەر بوو، دەنگناسی، وشەسازی، ڕستەسازی و وشەناسیی تاوتوێ دەکرد و توخمەکانی کرمانجی و سۆرانیی تێکەڵ دەکرد. ئەو بۆ چەمکە زمانەوانییەکان زاراوەی داهێنا و هاوواتاکان و جیاوازیی زاراوەکانی دەردەخست. ئەم بەرهەمە، کە تا لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییانە چاپ نەکرابوو، یەکەم ڕێزمانی گشتگیری کوردییە و زیاتر لە سەدەیەک پێش کوردناسیی نوێ دەکەوێت.

لە ڕووی مێژوونووسییەوە، بایەزیدی شەرەفنامەی شەرەفەدین خانی بەدلیسی (1597)، مێژووێکی بنەڕەتیی بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکان، لە فارسییەوە بۆ کرمانجی وەرگێڕا. بە سادەکردنەوەی شێوازە ڕازاوەکەی، بۆ کوردیقسەکەران بەردەستی کرد. ئەم کتێبە لە 1986 لەسەر بنەمای دەستنووسەکەی سانت پیتەرسبورگ چاپ کرا و بە یەکەم کتێبی مێژوویی نوێی کوردی دادەنرێت. درێژەکەی، کتێبا تەواریخێ جەدیدێ کوردستان (مێژووی نوێی کوردستان، 1785–1858)، ڕووداوە نزیکەکانی میرنشینەکانی وەک ڕەواندز و بۆتانی تۆمار کرد. بەداخەوە ون بووە و تەنها پێشەکییەکی وەرگێڕدراوی فەرەنسیی ماوەتەوە؛ ئەم بەرهەمە زاراوە کوردییەکانی جیا دەکردەوە و لە هەمان کاتدا جەختی لە یەکگرتوویی دەکردەوە.

بەرهەمەکانی دیکە کتێبێکی 3,000 دەربڕینی کوردی دەگرنەوە کە ژیانی ڕۆژانە ڕوون دەکاتەوە (وەرگێڕانی فەرەنسی: 1880)، پوختەیەکی پەخشانی مەمو زین (بڵاوکراوە لە 1989) و جامعەیا ڕیسالەیان و حکایەتان (کۆمەڵەی ڕیسالە و چیرۆک)، کە 40 چیرۆک لەسەر هۆزەکان، شاعیران و ڕووداوە سیاسییەکان پێشکەش دەکات. ئەم چیرۆکانە، کە زۆرجار خەیاڵی نەبوون، شەڕەکانی عوسمانی و فارس و ناکۆکیی هۆزەکانیان باس دەکرد و وەک تۆماری مێژوویی کاریان دەکرد.

بابەتەکانی نووسینەکانی بایەزیدی: فێربوونی ئیسلامی و نەریتی ناوخۆ پێکەوە دەگەن

بەرهەمەکانی بایەزیدی بە زانستی ئیسلامی داڕێژراون و داکشانی کولتووری وەک نیشانەیەکی کۆتاییی سەردەم دەبینن، نەک بانگەوازێک بۆ بووژانەوەی نەتەوەیی. ئەو ڕەخنەی لە نەزانیی مەلاکان (جاهیلییە) و داڕمانی سۆفییەکان دەگرت و ئەمانی بە کۆتاییی زەمانەوە دەبەستەوە. لە ئێتنوگرافیادا کوردی بە شێوەیەکی گشتگیر وەسف دەکرد کە سوننە، ئێزیدی و گرووپە نیشتەجێکانیش دەگرێتەوە، بەبێ پلەبەندیی ڕەگەزی یان زمانی. ڕەنگی ئیسلامی بە نەریتەکانی وەک نەورۆز دەبەخشرا و ڕەفتارەکانی وەک پیرۆزدانانی نان بە لادانی نەزانانە لە باوەڕی دانپێدانراو دادەنران.

مێژووەکانی ئەو جەختیان لە ساڵی 1000ی کۆچی (1591–1592ی زایینی) وەک خاڵی وەرچەرخانی نەریتە نووسراوە کوردییەکان دەکردەوە و ئەمەیان بە کەسایەتییەکانی وەک شەرەف خان و ئەحمەدی خانییەوە دەبەستەوە. بەڵام بەروارەکانی هەندێک جار نادروست بوون و نەریتە زارەکییەکانیان دەردەخست. بایەزیدی پشتگیریی چاکسازییە عوسمانییەکانی دەکرد بۆ کەمکردنەوەی ستەمی هۆزایەتی (زوڵم) و بەناوەندکردنی دەسەڵاتی بە گەشبینی وێنا دەکرد، سەرەڕای ڕاستییەکانی زیادبوونی نائارامی.

لە ڕووی زمانەوانییەوە، ئەو کوردیی بە زمانێکی تێکەڵی عەرەبی و فارسی دەبینی و بانگەشەی ڕەچەڵەکی عەرەبی بۆ کورد دەکرد، بەبێ بانگەشەی پاکیی ڕەگەزی. لە بەرهەمەکەیدا نەتەوەپەروەریی ڕۆمانسی یان فیلۆلۆژیای ڕۆژئاوایی نییە؛ پۆلەکانی وەک «ئەدەب» بە شیعر (شیعر) و چیرۆک (حیکایە) سنووردار بوون، نەک بە ئەدەبی خەیاڵی. خۆئێتنوگرافیاکەی، کە بە داوا و بۆ خەڵکی دەرەوە ئامادە کرا، لێبوردەیی بەرامبەر مەسیحی و ئێزیدیی تۆمار دەکرد، بەڵام گرووپەکانی وەک ڕۆمای لە دەرەوە جێ دەهێشت.

کێشە کەسییەکان و ساڵەکانی کۆتایی

ژیانی بایەزیدی بە ئاوارەبوون و پشتبەستن بە پشتگیریی کەسانی دیکە دیار بوو. لەدەستدانی فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان ئەوی بێپشت و لاواز کرد و پەیوەندییە ڕووسییەکانی مەترسیی گومانی عوسمانییەکانی لەگەڵ خۆیان هەبوو. لەوانەیە کێشە تەندروستییەکان بەشدارییان لە مردنی ئەو لە 1859دا کردبێت. زۆر بەرهەم بە دەستنووس مانەوە و لە مەترسیی ونبووندا بوون، وەک ئەوەی بە مێژووە نوێیەکەی هات.

میرات: بەردی بناغەیەکی کوردناسی

میراتی بایەزیدی لە پاراستنی کەلەپووری کوردیدایە لە ناو سڕینەوە ئیمپراتۆرییەکەدا. کۆمەڵە دەستنووسەکانی لە سانت پیتەرسبورگ بڵاوکردنەوەکانی سەردەمی سۆڤیەتیان ئاسان کرد و کاریگەرییان لەسەر زانایانی وەک ڕودێنکۆ دانا. هەرچەندە لە ڕۆژهەڵاتناسیی ڕووسیدا وەک «زانیاریبەخشێکی ناوخۆیی» خراوەتە پەراوێز، بەشدارییەکانی بچووک کراونەتەوە و هەڵەکانی بەرچاو خراون، ئەو دەستپێشخەریی ناوخۆیی لە بەڵگەدارکردنی گەلێکدا بەرجەستە دەکرد.

لە مێژوونووسیی کوردیدا ئەو پردێکە لە نێوان سەردەمی کلاسیک و نوێدا و بەبێ نەتەوەپەروەری، زانیاری بە زمانی خەڵک دەگەیەنێت. لێکۆڵینەوەکانی ئەم دواییانە ڕۆڵی ئەوی لە گەشەی پەخشان و ڕێزماندا دووبارە دەدۆزنەوە. لە کاتێکدا کورد ئەمڕۆ مامەڵە لەگەڵ ناسنامە دەکات، بایەزیدی هێمای خۆڕاگرییە و بەرهەمەکانی بەڵگەی بەردەوامیی کولتوورین.

لە کۆتاییدا، هەوڵە زانستییەکانی مەحموودی بایەزیدی، کە لە گرژییە سنوورییەکاندا پێگەیشتن، تێگەیشتنی جیهانییان لە کورد دەوڵەمەند کرد. تێکەڵەی نەریت و داهێنانەکەی پێگەی ئەو وەک پێشەنگێک جێگیر دەکات کە دەنگی لە دەقە پارێزراوەکاندا دەنگ دەداتەوە.

سەرچاوەکان

Wikipedia, “Mahmud Bayazidi” — پشت بە مارگاریتا ڕودێنکۆ و نامەئاڵوگۆڕەکانی ئەی. دی. ژابا لەگەڵ سانت پیتەرسبورگ دەبەستێت.

Margarita Rudenko (ed.), ‘Adat u Rusumatname-ye Akradiye [دابونەریتەکانی کورد], Moscow: USSR Academy of Sciences, 1963 — بڵاوکردنەوەی ڕەسەنی بەرهەمە ئێتنوگرافییەکەی بایەزیدی.

A.D. Jaba & F. Justi (eds.), Dictionnaire Kurde–Français, Saint Petersburg: Imperial Academy of Sciences, 1879 — یەکەم فەرهەنگی کوردی و فەرەنسی، کە لەگەڵ بایەزیدی ئامادە کرا.

Claus Schaefer, “Between Islamic Learning and Philological Nationalism: Mullah Mahmûdê Bayazîdî’s Auto-ethnography of the Kurds,” Die Welt des Islams, vol. 60, 2020, pp. 433–475 — لێکۆڵینەوەی زانستیی نوێی پێشەنگ لەسەر ئەو.

Margarita Rudenko, Opisanie Kurdskikh Rukopisei Leningradskikh Sobranii [دەربارەی دەقە کوردییە دەستنووسەکانی لێنینگراد], Moscow, 1961 — پێڕستی کۆمەڵە دەستنووسەکانی بایەزیدی و ژابا.