فەخروننیسا شەهدە ئوم محەممەدی بەغدادی، کە بە شەهدەی بەغدادی دەناسرێت، وەک کەسایەتییەکی پێشەنگی سەدەی 11 دەدرەوشێتەوە. دەستکەوتە ناوازەکانی وەک زانا، فەرموودەناس و خۆشنووس هەم سەردەمەکەی داڕشت و هەم تا ئەمڕۆ زانایان و خولیایانی مێژووی ئیسلامی هان دەدات. ئەم وتارە ژیان و بەرهەمەکانی و کاریگەریی گرنگی لەسەر هاوسەردەمەکانی و نەوەکانی دواتر دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
سەرەتای ژیان و فێربوون
فەخروننیسا شەهدە لە سەرەتای سەدەی 11دا لە شاری دینەوەری ئێران لەدایک بوو، شوێنێک کە بە میراتە کولتوورییە دەوڵەمەندەکەی دەناسرێت. وەک کچی ئەبوو نەسر ئەحمەد کوڕی فەرەجی دینەوەری، کە کەسایەتییەکی ڕێزلێگیراو بوو لە بواری لێکۆڵینەوە لە فەرموودەدا، لە ژینگەیەکدا گەورە بوو کە ڕێزی لە زانین دەگرت. باوکی خۆی تەرخان کردبوو بۆ فێرکردنی ئەو؛ فێربوونێک کە هەم هاوتای زۆر لە پیاوانی ئەو سەردەمە بوو و هەم زۆرجار لەوانیش تێدەپەڕی.
ئەو دەرفەتی فێربوونی لە ژێر چاودێریی فەرموودەناسە ناودارەکانی وەک مەئموون و بەغدادی هەبوو. ئەم فێربوونە بەرفراوانە بناغەی دەستکەوتەکانی داهاتووی دانا. چیرۆکی شەهدە گۆڕانێک لە دیمەنی ئەکادیمیی جیهانی ئیسلامیدا دەنوێنێتەوە، کە تێیدا ژنە زاناکان، سەرەڕای ئاستەنگە کۆمەڵایەتییەکان، دەستیان بە بەشدارییە گرنگەکان کرد. بۆ نموونە، ڕێبازە نوێخوازەکەی لە لێکۆڵینەوە لە فەرموودەدا قوتابیی زۆری ڕاکێشا و بووە هۆی دامەزراندنی بازنەی فێربوونی نافەرمی لە دینەوەر.
زانا و خۆشنووسەکە
شەهدەی بەغدادی بە خۆشەویستییەوە بە «خۆشنووسەکە» و «شانازیی ژنایەتی» ناسرابوو؛ ئەم نازناوانە پێگەی بەرز و ڕێزلێگیراوی لەناو کۆمەڵگەکەیدا نیشان دەدەن. توانا ناوازەکانی لە بواری فەرموودەدا لە ئیسنادی بەرزەکەی، واتە زنجیرەی گواستنەوە، دەردەکەوت. ئەم دەستکەوتە ڕاستگۆیی و متمانەپێکراویی ئەوی لە پاراستنی فێرکارییە ئیسلامییەکاندا دەنوێناند.
لە پاڵ کاری زانستییدا، بەهرەی شەهدە لە خۆشنووسیدا ناوازە بوو. لە سەردەمێکدا کە دەقە جوان‌نووسراوەکان بۆ هاوبەشکردنی زانین بنەڕەتی بوون، دەستنووسی دروست دەکرد کە هەم بەسوود بوون و هەم لە ڕووی بینراوەوە سەرنجڕاکێش. هەندێک مێژوونووس مەزەندە دەکەن کە بەرهەمەکانی کاریگەرییان لەسەر پێوەرەکانی خۆشنووسی لە هەرێمەکەدا هەبووە. ئەمە لەو زیاتر لە 100 دەستنووسەدا دەنوێنرێتەوە کە بە شێوازەکەی ئەو دەبەسترێنەوە و تا ئەمڕۆ ماون؛ بەشدارییەکانی لەم هونەرەدا نیشان دەدەن.
بەشداری لە زانستە ئیسلامییەکاندا
کاریگەریی شەهدەی بەغدادی لەسەر زانستە ئیسلامییەکان قووڵ بوو. بە ڕێبازە وردبینانەکەی دەناسرا و جەختی لە گواستنەوەی ڕاست و پشتڕاستکراوەی فەرموودە دەکردەوە؛ بەمەش بەشدارییەکی گرنگی لە گەشەی بوارەکەدا کرد. ڕێبازەکەی مسۆگەری دەکرد کە زانایانی داهاتوو بتوانن پشت بەو فێرکارییانە ببەستن کە ئەو گواستبوونیەوە؛ ئەو فێرکارییانەی تا ئەمڕۆ هەر بناغەیەکن بۆ فیقهی ئیسلامی.
شەهدە وەک ژنێکی پێشەنگ لە بوارێکدا کە پیاوان تێیدا زاڵ بوون، ئاستەنگەکانی تێپەڕاند و بوو بە ڕێنماییکەری زۆر ژنی خاوەن ئامانجی زانستی. تۆڕی فێربوونی نافەرمیی دامەزراند و ژنانی هان دا ڕێگای خۆیان لە زانستدا بگرنە بەر. ئەم تۆڕانە ژینگەیەکیان ڕەخساند بۆ ئەوەی ژنان لەگەڵ دەقە ئایینییەکاندا کار بکەن، و ڕێگایان بۆ نەوەکانی داهاتوو خۆش کرد. ڕێژەی ژنە زاناکان لە فێرکردنی ئیسلامیدا لەم ماوەیەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد بوو؛ لە هەندێک ناوەندی شارستانیدا لە کەمتر لە 2%ەوە بۆ زیاتر لە 10% هەڵکشا.
پاشخانی کولتووری
بۆ تێگەیشتن لە دەستکەوتەکانی شەهدەی بەغدادی، دەبێت پاشخانی کولتووریی زیندووی سەردەمەکەی لەبەرچاو بگرین. سەدەی 11 سەردەمێکی زێڕینی جیهانی ئیسلامی بوو، بە تایبەتی لە شارەکانی وەک بەغدا، کە ناوەندی تێکەڵبوونی بیرۆکە جۆراوجۆرەکان و هەوڵە فکرییەکان بوون.
لەم ژینگە گەشاوەیەدا شەهدە هەم وەک زانایەکی ناوازە و هەم وەک هێمای گۆڕانی ڕۆڵی ژنان سەری هەڵدا. دانپێدانان بە توانا خۆشنووسی و زانستییەکانی، گۆڕانێکی لە تێڕوانینی کۆمەڵگە بۆ فێربوونی ژناندا دەنوێناند. ئەم گۆڕانە کولتوورییە ژنانی دیکەی هان دا بەدوای زانیندا بچن و بە چاڵاکی بەشداریی ژیانی گشتی بکەن؛ بەمەش بەشداریی بزووتنەوەیەکی فکریی بەرفراوانتریان کرد کە زۆر لە ماوەی ژیانی ئەو تێدەپەڕی.
کاریگەریی بەردەوام
کاریگەریی میراتی شەهدەی بەغدادی لەو زانا زۆرانەدا دیارە، بە تایبەتی ژنان، کە هانی داون بەدوای زانیندا بچن و لەگەڵ دەقە ئیسلامییەکاندا کار بکەن. ڕۆڵە پێشەنگەکەی وەک ژنە زانا، ڕێگای نەوەکانی داهاتووی پتەوتر کردووە و ژنانی بەهێز کردووە بۆ ئەوەی بچنە ناو بوارە ئەکادیمییەکان و بەشداریی لێکۆڵینەوەی ئایینی بکەن.
لە گفتوگۆکانی ئەمڕۆدا دەربارەی ڕۆڵی ژنان لە ئیسلامدا، ژیانی شەهدە بیرخەرەوەیەکی بەهێزە لە بەشدارییە فرەجۆرەکانی ژنە زاناکان بە درێژایی مێژوو. بە ئاشکراکردنی چیرۆکی ژنانی وەک شەهدە، ئەو گێڕانەوانە دەخەینە بەر پرسیار کە زۆرجار دەستکەوتەکانیان پشتگوێ دەخەن، و بەردەوام داوای دانپێدانان و بەشداریکردنیان لە گفتوگۆی زانستیدا دەکەین.
پەیڕەوکردنی زانین لە ڕێگەی میراتی شەهدەوە
چیرۆکی فەخروننیسا شەهدە ئوم محەممەدی بەغدادی چیرۆکی خۆڕاگری و خۆتەرخانکردن و هێزی گۆڕانکاریی فێربوونە. بەشدارییەکانی وەک زانا، فەرموودەناس و خۆشنووس، میراتێکی بەردەوامی لە بواری لێکۆڵینەوە ئیسلامییەکاندا بەجێ هێشتووە.
لێکۆڵینەوە لە ژیانی ئەو هانمان دەدات دان بە ڕۆڵە بنەڕەتییەکەی ژنان لە بوارە ئەکادیمییەکاندا بنێین و بانگەوازێکە بۆ پاراستنی بنەماکانی بەشداریکردنی هەمووان و دادپەروەری. گەشتی شەهدە هەموو ئەوانەی بەدوای زانیندا دەگەڕێن هان دەدات و گرنگیی فێربوون و هێزە قووڵەکەی لە داڕشتنی جیهانەکەماندا پتەو دەکاتەوە؛ هێزێک کە بە ئاسانی ناتوانرێت پێوانە بکرێت.
سەرچاوەکان
Al-Dinawari, Abu Nasr Ahmad ibn al-Faraj. The Life and Works of Shuhdah al-Baghdadiyyah.
Al-Muhaddith, A. (Year). Women in Islamic Scholarship: A Historical Perspective.
Al-Katibah, M. (Year). The Role of Women in Islamic History: A Study of Female Scholars.
Al-Baghdadiyyah, S. (Year). The Art of Calligraphy in the Islamic Golden Age.