ئەبولفیدا (1273–1332) وەک کەسایەتییەکی دیار لە مێژووی زانستی سەدەکانی ناوەڕاستدا دەردەکەوێت. کارەکانی وەک مێژوونووس و جوگرافیناس شوێنەوارێکی بەردەوامیان لە تێگەیشتن لە جیهانی ئیسلامی و دەرەوەی ئەو جیهانەدا بەجێ هێشت. ئەم بابەتە ژیان و بەشدارییەکانی و کاریگەریی بەردەوامی نووسینەکانی دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە.
سەرەتای ژیان و پاشبنەما
ئەبولفیدا لە ساڵی 1273دا لە دیمەشق لەدایک بوو و لە بنەماڵەیەکەوە هات کە نەریتێکی زانستیی بەهێزی هەبوو. ناوی تەواوی ئەسمەعیل کوڕی عەلی کوڕی مەحموود بوو، بەڵام بە فراوانی بە لقەبە ڕێزگرتنەکەی، ئەبولفیدا، ناسراوە. لە شارێکدا گەورە بوو کە ناوەندێکی زیندووی فێربوون و کولتوور بوو؛ بۆیە دەستی بە زانینێکی فراوان و سەرچاوە فکرییەکان ڕادەگەیشت.
خوێندنەکەی لێکۆڵینەوە لە شەریعەتی ئیسلامی و مێژوو و جوگرافیای دەگرتەوە؛ ئەمانەش بەرهەمەکانی دواتریان داڕشت. ئەبولفیدا هەروەها وەک فەرمانڕەوا لە حەمای سووریادا کار کرد؛ ئەمە ئەزموونی کرداریی لە فەرمانڕەواییدا پێ بەخشی و تێڕوانینێکی تایبەتی بۆ جووڵە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمەکەی پێ دا.
بەشدارییەکان لە مێژوودا
نووسینە مێژووییەکانی ئەبولفیدا بەهۆی ڕوونی و وردەکارییەکانیانەوە بایەخیان پێ دەدرێت. مێژوویەکی گشتیی جیهانی بە ناوی «تەأریخ ئەلموختەسەر فی ئەخبار ئەلبەشەر» (پوختەیەک لە مێژووی مرۆڤایەتی) نووسی کە ڕووداوەکان لە دروستبوونی جیهانەوە تا سەردەمی خۆی دەگرێتەوە. ئەم بەرهەمە بە ڕێبازەکەی لە ڕیزکردنی ڕووداوەکان بە پێی کات و بە گرتنەوەی هەردوو جۆری ڕووداوی ئیسلامی و نائیسلامی دیارە؛ ئەمەش تێڕوانینێکی فراوانی بۆ جیهان دەردەخات.
مێژووەکەی تێگەیشتن لە هێرشەکانی مەغۆل و شەڕەکانی خاچپەرستان و گۆڕانە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەکانی 13ەم و 14ەمدا پێشکەش دەکات. گێڕانەوەکانی ئەبولفیدا زۆرجار بەروار و ڕووداو دەگرنەوە کە یارمەتیی مێژوونووسان دەدەن سەرچاوەکانی تری ئەو سەردەمە بە یەکتر بەراورد و پشتڕاست بکەنەوە.
دەستکەوتەکان لە جوگرافیادا
بەرهەمە جوگرافییەکەی ئەبولفیدا هەمان ڕادەی گرنگیی هەیە. ڕیسالەیەکی بە ناوی «تەقویم ئەلبولدان» (ڕووپێوی وڵاتەکان) نووسی کە وەک ئینسایکڵۆپیدیایەکی جوگرافی کار دەکرد. ئەم کتێبە ناوچە و شار و شوێنە دیارە جۆراوجۆرەکان وەسف دەکات و زانیاریی جوگرافیناسانی پێشوو لەگەڵ تێبینییەکانی خۆی تێکەڵ دەکات.
یەکێک لە بەشدارییە سەرەکییەکانی باشترکردنی نەخشەکان و بەکارهێنانی کۆئۆردیناتەکان بوو بۆ وەسفکردنی وردتری شوێنەکان. بەرهەمەکانی کاریگەرییان لەسەر جوگرافیناسە ئیسلامی و ئەورووپییەکانی دواتر هەبوو و زانینیان لە نێوان کولتوورەکاندا پێکەوە دەبەستەوە.
کاریگەری لەسەر زانایانی دواتر
نووسینەکانی ئەبولفیدا هەم لە جیهانی ئیسلامی و هەم لە ئەورووپا بە فراوانی دەخوێندرانەوە و ڕێزیان لێ دەگیرا. دەقە مێژوویی و جوگرافییەکانی وەرگێڕدران و زانایان بۆ چەندین سەدە ئاماژەیان پێ دەدان. وردی و فراوانیی بەرهەمەکانی وایان کرد سەرچاوەیەکی بەنرخ بن بۆ تێگەیشتن لە جوگرافیا و مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست.
گەشتیار و نەخشەکێشە ئەورووپییەکانی سەردەمی ڕێنێسانس سوودیان لە وەسفە جوگرافییەکانی وەردەگرت بۆ باشترکردنی نەخشەکانی خۆیان. گێڕانەوە مێژووییەکانیشی یارمەتیی پاراستنی زانیاریی ئەو ڕووداوانەیان دا کە ڕەنگە لە دۆخێکی تردا لەدەست بچوونایە.
میرات و گرنگیی لە سەردەمی مۆدێرندا
ئەمڕۆ بەرهەمەکانی ئەبولفیدا هێشتا سەرچاوەیەکی زۆر گرنگن بۆ ئەو مێژوونووسانەی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست دەخوێننەوە. ڕێبازە هاوسەنگەکەی بۆ مێژوو و جوگرافیا پەنجەرەیەک بۆ نەریتە فکرییەکانی سەردەمەکەی دەکاتەوە. توێژەرە مۆدێرنەکان هێشتا دەقەکانی شی دەکەنەوە تا لە گۆڕانکارییە سیاسی و کولتووری و زانستییەکانی سەدەکانی 13ەم و 14ەم تێبگەن.
میراتەکەی هەروەها گرنگیی ئاڵوگۆڕی زانین لە نێوان کولتوورەکاندا دەردەخات. توانای ئەبولفیدا لە یەکخستنی زانیاریی سەرچاوە جۆراوجۆرەکان و ڕۆڵەکەی وەک زانا و سەرکردە، پێکەوەبەستراوییی زانین و فەرمانڕەوایی نیشان دەدەن.
وانە سەرەکییەکانی ژیانی ئەبولفیدا
کاری زانستی و سەرکردایەتیی کرداریی تێکەڵ دەکرد و بەرهەمە مێژوویی و جوگرافییەکانی دەوڵەمەند دەکرد.
مێژووە گشتییە جیهانییەکەی ڕیزبەندییەکی کاتیی ورد بۆ ڕووداوە گرنگەکان لە کولتوورە جیاوازەکاندا پێشکەش دەکات.
ڕیسالە جوگرافییەکەی وردیی نەخشەکان و وەسفەکانی جیهانی ناسراوی باشتر کرد.
کاریگەرییەکەی لە جیهانی ئیسلامی تێپەڕی و کاریگەریی لەسەر زانا و نەخشەکێشە ئەورووپییەکان دانا.
بەرهەمەکانی هێشتا سەرچاوەیەکی بەنرخن بۆ تێگەیشتن لە مێژوو و جوگرافیای سەدەکانی ناوەڕاست.